Thoâng Ñieäp Magnifica Humanitas
Cuûa Ñöùc Giaùo Hoaøng Leo XIV
Veà Vieäc Baûo Veä Con Ngöôøi
Trong Thôøi Ñaïi Trí Tueä Nhaân Taïo (AI)
Thoâng Ñieäp Magnifica Humanitas Cuûa Ñöùc Giaùo Hoaøng Leo XIV Veà Vieäc Baûo Veä Con Ngöôøi Trong Thôøi Ñaïi Trí Tueä Nhaân Taïo (AI).
Vuõ Vaên An chuyeån dòch Vieät ngöõ
Vatican (VietCatholic News 25-05-2026) - Nhaân kyû nieäm 135 naêm Thoâng ñieäp Rerum novarum cuûa Ñöùc Giaùo hoaøng Leâoâ XIII, Ñöùc Giaùo hoaøng Leâoâ XIV coâng boá thoâng ñieäp ñaàu tieân cuûa ngaøi, mang töïa ñeà Magnifica Humanitas: Veà vieäc baûo veä con ngöôøi trong thôøi ñaïi trí tueä nhaân taïo AI. Ngaøi keâu goïi baûo veä nhaân loaïi, coå voõ söï thaät, phaåm giaù lao ñoäng, coâng baèng xaõ hoäi vaø hoøa bình.
Sau ñaây laø baûn dòch Vieät ngöõ Thoâng Ñieäp Magnifica Humanitas Cuûa Ñöùc Giaùo Hoaøng Leo XIV Veà Vieäc Baûo Veä Con Ngöôøi Trong Thôøi Ñaïi Trí Tueä Nhaân Taïo:
Daãn nhaäp
1. Nhaân loaïi, ñöôïc Thieân Chuùa taïo döïng trong taát caû söï vó ñaïi cuûa noù, ngaøy nay ñang ñoái dieän vôùi moät söï löïa choïn then choát: hoaëc xaây döïng moät Thaùp Baben môùi hoaëc xaây döïng thaønh phoá nôi Thieân Chuùa vaø nhaân loaïi cuøng chung soáng. Moãi theá heä thöøa höôûng nhieäm vuï ñònh hình thôøi ñaïi cuûa mình, höôùng daãn lòch söû trôû thaønh moät nôi maø phaåm giaù cuûa moãi ngöôøi ñöôïc baûo veä, coâng lyù ñöôïc coå vuõ vaø tình huynh ñeä ñöôïc laøm cho khaû höõu. Tuy nhieân, moãi thôøi ñaïi cuõng coù nguy cô taïo ra moät theá giôùi voâ nhaân ñaïo vaø baát coâng hôn. Baát cöù khi naøo nhaân loaïi coù nguy cô laøm toån haïi ñeán baûn saéc thöïc söï cuûa mình, chuùng ta, nhöõng ngöôøi Kitoâ höõu, höôùng maét leân Thieân Chuùa Nhaäp Theå, bieát raèng "chæ trong maàu nhieäm Ngoâi Lôøi nhaäp theå thì maàu nhieäm nhaân tính môùi thöïc söï ñöôïc saùng toû." [1] Trong Chuùa Gieâsu Kitoâ, nhaân tính naøy trong söï vó ñaïi cuûa noù trôû thaønh Ñöôøng ñi, Chaân lyù vaø Söï soáng, môû ra con ñöôøng cho moãi ngöôøi chuùng ta tröôûng thaønh höôùng tôùi söï troïn veïn.
2. Ñöôïc xaây döïng treân Chuùa Kitoâ, vieân ñaù soáng, chuùng ta traûi nghieäm hoaït ñoäng maïnh meõ vaø huyeàn nhieäm cuûa Chuùa Thaùnh Thaàn, vaø chuùng ta tin raèng moïi noã löïc chaân chính cuûa con ngöôøi ñeå coäng taùc vôùi Ngöôøi vì ñieàu thieän seõ ñöôïc Cha treân trôøi chuùc phuùc, Ñaáng maø nôi Ngöôøi chuùng ta ñaët nieàm hy voïng. Vì lyù do naøy, chuùng ta coù theå sieâng naêng ñoùng goùp vaøo moïi saùng kieán xaây döïng moät theá giôùi coâng baèng hôn, vaø chuùng ta coù theå keâu goïi nhöõng ngöôøi khaùc coäng taùc trong vieäc coå vuõ söï phaùt trieån toaøn dieän cuûa moãi con ngöôøi. Chuùng ta mong muoán tham gia ñoái thoaïi vôùi taát caû moïi ngöôøi nam nöõ trong thôøi ñaïi chuùng ta, nhöõng ngöôøi cuøng chia seû vôùi chuùng ta nhöõng caùc bieán coá, caâu hoûi vaø khaùt voïng cuûa nhaân loaïi. [2] Cuøng vôùi hoï, chuùng ta tìm caùch xaùc ñònh nhöõng con ñöôøng môùi vì lôïi ích chung vaø ñeå coå vuõ moät cuoäc soáng xöùng ñaùng cho taát caû moïi ngöôøi. Thaät vaäy, söï côûi môû ñoái thoaïi laø moät phaàn khoâng theå thieáu trong ôn goïi cuûa Giaùo hoäi bôûi vì, ñöôïc caáu thaønh trong Chuùa Kitoâ nhö "moät bí tích# cuûa söï hieäp thoâng vôùi Thieân Chuùa vaø söï hieäp nhaát cuûa toaøn theå nhaân loaïi," [3] Giaùo hoäi nhaän ra lòch söû laø nôi maø Tin Möøng thaùch thöùc vaø höôùng daãn kinh nghieäm cuûa con ngöôøi.
3. Trong tinh thaàn naøy, Giaùo hoaøng Leo XIII ñaõ ban haønh Thoâng ñieäp Rerum Novarum vaøo naêm 1891, naêm nay chuùng ta kyû nieäm 135 naêm ngaøy ban haønh vôùi loøng bieát ôn saâu saéc. Vôùi vaên kieän ñoù, vò tieàn nhieäm yeâu quyù cuûa toâi ñaõ coå vuõ söï suy tö veà xaõ hoäi, kinh teá vaø chính trò, maø ngaøy nay ñöôïc goïi laø "Hoïc thuyeát Xaõ hoäi cuûa Giaùo hoäi". Khi moät soá ngöôøi phaûn ñoái raèng Giaùo hoäi khoâng neân laõng phí naêng löïc vaøo nhöõng vaán ñeà theá tuïc, maø thay vaøo ñoù neân taäp trung vaøo vieäc truyeàn ñaït thoâng ñieäp veà söï soáng vónh cöûu, Ñöùc Leo XIII ñaõ ñaùp laïi baèng chuû nghóa thöïc tieãn vaø khoân ngoan; Ngöôøi noùi raèng vieäc rao giaûng Tin Möøng khoâng theå boû qua cuoäc soáng cuï theå cuûa con ngöôøi. [4] Nhieàu thaäp nieân ñaõ troâi qua keå töø ñoù, vaø Giaùo quyeàn, caùc muïc töû, caùc nhaø thaàn hoïc vaø caùc tín höõu ñaõ tieáp tuïc suy gaãm veà caùc vaán ñeà xaõ hoäi döôùi aùnh saùng cuûa Tin Möøng. Ngaøy nay, Hoïc thuyeát Xaõ hoäi cuûa Giaùo hoäi laø moät di saûn cuûa söï khoân ngoan, nôi chuùng ta tìm thaáy caùc nguyeân taéc tö duy, tieâu chuaån phaân ñònh vaø phaùn xeùt, vaø caùc höôùng daãn cuï theå cho haønh ñoäng. Ñöôïc xaây döïng treân Thaùnh Kinh vaø Truyeàn thoáng, vaø gaén keát vôùi caùc ngaønh khoa hoïc, noù giuùp chuùng ta hieåu roõ nhöõng thaùch thöùc cuûa hieän taïi vaø xaùc ñònh nhöõng caùch thöùc thích hôïp ñeå soáng moät chöùng nhaân Kitoâ giaùo roõ raøng, vôùi nieàm vui vaø phuïc vuï theá giôùi. Noù khoâng phaûi laø moät taäp hôïp caùc khaùi nieäm baát ñoäng, maø laø moät kho taøng chaân lyù soáng ñoäng baûo veä vaø giaûi thích ôn goïi cuûa nhaân loaïi höôùng tôùi moät cuoäc soáng troïn veïn vaø coâng chính. Do ñoù, toâi muoán goùp theâm tieáng noùi cuûa mình vaøo truyeàn thoáng soáng ñoäng naøy, caàu xin söï giuùp ñôõ cuûa Thaàn Khí khoân ngoan, Ñaáng ñaõ ngöï trong theá gian töø thuôû ban ñaàu (xem Chaâm ngoân 8:22-31).
Nhöõng ñieàu môùi meû cuûa thôøi ñaïi chuùng ta
4. Trong khi Ñöùc Leo XIII ñaõ noùi veà "nhöõng ñieàu môùi meû" (rerum novarum) vaøo thôøi cuûa Ngöôøi, ngaøy nay chuùng ta khoâng theå chæ giôùi haïn mình ôû vieäc laëp laïi nhöõng lôøi daïy saâu saéc cuûa Ngöôøi. Thay vaøo ñoù, chuùng ta phaûi caàu xin Chuùa ban cho söï khoân ngoan ñeå giaûi thích nhöõng xu höôùng lôùn cuûa thôøi ñaïi chuùng ta, ñaëc bieät laø nhöõng tieán boä kyõ thuaät. Trong nhöõng naêm gaàn ñaây, ngaøy caøng roõ raøng hôn veà toác ñoä vaø möùc ñoä saâu saéc maø kyõ thuaät soá hoùa, trí tueä nhaân taïo (AI) vaø robot ñang bieán ñoåi theá giôùi cuûa chuùng ta. Kyõ thuaät khoâng neân ñöôïc coi, töï thaân noù, nhö moät löïc löôïng ñoái khaùng vôùi nhaân loaïi. Ngöôïc laïi, noù ñaõ laø moät phaàn cuûa lòch söû chuùng ta ngay töø ñaàu nhö "moät thöïc taïi nhaân baûn saâu saéc, gaén lieàn vôùi quyeàn töï chuû vaø töï do cuûa con ngöôøi." [5] Traûi qua nhieàu theá kyû, söï phaùt trieån kyõ thuaät ñaõ caûi thieän ñaùng keå ñieàu kieän soáng cuûa nhaân loaïi. Ñoàng thôøi, moãi giai ñoaïn tieán boä cuõng ñaõ boäc loä söï mô hoà cuûa caùc coâng cuï coù theå gaây haïi khi khoâng höôùng ñeán ñieàu toát ñeïp. Tuy nhieân, ngaøy nay chuùng ta thaáy mình ñang ñoái dieän vôùi moät tình huoáng môùi. Söùc maïnh vaø söï phoå bieán cuûa caùc kyõ thuaät môùi noåi ñöôïc ñan xen vaøo caáu truùc cuûa cuoäc soáng haøng ngaøy, ñònh hình caùc quy trình ra quyeát ñònh vaø aûnh höôûng saâu saéc ñeán trí töôûng töôïng taäp theå: "Chöa bao giôø nhaân loaïi laïi coù quyeàn löïc ñoái vôùi chính mình nhö vaäy." [6] Caùc kyõ thuaät môùi môû ra moät chaân trôøi traûi daøi theo nhöõng höôùng coù theå töôûng töôïng ñöôïc nhöng chöa theå döï ñoaùn ñaày ñuû. Ñieàu naøy laøm phöùc taïp vieäc ñaùnh giaù taùc ñoäng tieàm taøng cuûa chuùng vaø nhöõng aûnh höôûng laâu daøi maø chuùng coù theå gaây ra ñoái vôùi caû phaåm giaù cuûa caù nhaân vaø lôïi ích chung.
5. Giôø ñaây, chuùng ta phaûi ñoái dieän vôùi nhöõng thaùch thöùc cuûa thôøi ñaïi vôùi tö duy roõ raøng vaø traùch nhieäm. Caàn phaûi thieát laäp caùc quy ñònh thích hôïp caùc coâng cuï coù khaû naêng duy trì coâng lyù vaø kieàm cheá nhöõng taùc ñoäng boùp meùo cuûa söùc maïnh kyõ thuaät. Tuy nhieân, vaán ñeà khoâng chæ giôùi haïn ôû vieäc ñieàu chænh. Nhö Ñöùc Giaùo Hoaøng Phanxicoâ ñaõ caûnh baùo, chuùng ta phaûi thöïc teá töï hoûi ai ñang naém giöõ quyeàn löïc naøy ngaøy nay vaø hoï söû duïng noù nhö theá naøo: "Cuõng phaûi thöøa nhaän raèng naêng löïc haït nhaân, kyõ thuaät sinh hoïc, kyõ thuaät thoâng tin, kieán thöùc veà DNA cuûa chính chuùng ta vaø nhieàu khaû naêng khaùc maø chuùng ta ñaõ coù ñöôïc# ñaõ trao cho nhöõng ngöôøi coù kieán thöùc, vaø ñaëc bieät caùc nguoàn löïc kinh teá ñeå söû duïng chuùng, moät söï thoáng trò aán töôïng ñoái vôùi toaøn theå nhaân loaïi vaø toaøn theá giôùi." [7] Trong quaù khöù, phaàn lôùn vieäc höôùng daãn vaø chæ ñaïo ñoåi môùi thuoäc veà Nhaø nöôùc. Tuy nhieân, ngaøy nay, ñoäng löïc chính cuûa söï phaùt trieån laø caùc beân tö nhaân, thöôøng laø xuyeân quoác gia, ñöôïc trang bò nguoàn löïc vaø khaû naêng can thieäp vöôït troäi so vôùi nhieàu Chính phuû. Do ñoù, söùc maïnh kyõ thuaät mang moät khía caïnh "tö nhaân" chöa töøng coù, ñieàu naøy caøng laøm cho vieäc phaân ñònh, quaûn lyù vaø ñònh höôùng söùc maïnh ñoù höôùng tôùi lôïi ích chung trôû neân khoù khaên hôn.
6. Vì lyù do naøy, caàn phaûi baét ñaàu moät quaù trình phaân ñònh chung ñeå xaùc ñònh nguoàn goác tinh thaàn vaø vaên hoùa cuûa nhöõng chuyeån ñoåi ñang dieãn ra. Neáu chuùng ta chæ taäp trung vaøo nhöõng tình huoáng baát ngôø, chuùng ta coù nguy cô ñeå cho chuoãi caùc tình huoáng khaån caáp ñònh höôùng con ñöôøng cuûa mình. Chuùng ta ñang soáng trong moät giai ñoaïn chuyeån ñoåi nhanh choùng, moät "thôøi ñaïi môùi", trong ñoù - trong khi moät soá ngöôøi ñang tranh giaønh töông lai cuûa caùc kyõ thuaät môùi vaø nhöõng ngöôøi khaùc daønh thôøi gian ñeå suy gaãm veà vaán ñeà naøy - thì haàu heát moïi ngöôøi ñang quan saùt vaø chôø ñôïi, theo doõi töø xa vaø chæ hy voïng ñieàu toát ñeïp nhaát. Chính vì lyù do naøy, nhöõng caâu hoûi quan troïng ñaët ra trong löông taâm chuùng ta vaø khoâng theå traùnh khoûi nöõa: Chuùng ta ñang ñi ñaâu? Chuùng ta muoán höôùng tôùi muïc tieâu naøo? Chuùng ta neân choïn höôùng ñi naøo vôùi tö caùch laø moät daân toäc vaø moät coäng ñoàng nhaân loaïi?
Hai hình aûnh trong Kinh Thaùnh
7. Ñeå traû lôøi nhöõng caâu hoûi naøy vaø phaân ñònh caùch thöùc ñieàu höôùng moät caùch coù traùch nhieäm trong kyû nguyeân Trí tueä Nhaân taïo, toâi muoán gôïi nhôù ñeán hai caûnh trong Kinh Thaùnh: vieäc xaây döïng Thaùp Baben (xem Saùng theá 11:1-9) vaø vieäc xaây döïng laïi caùc böùc töôøng thaønh Gieârusalem (xem Nô-khe-mi-a 2-6). Caâu chuyeän veà Baben xuaát hieän trong Saùch Saùng theá, ôû nguoàn goác cuûa loaøi ngöôøi, ngay sau gia phaû cuûa caùc con trai Noâ-eâ. Sau khi ñònh cö treân moät vuøng ñoàng baèng ôû xöù Shinar, daân chuùng quyeát ñònh xaây döïng moät thaønh phoá vaø moät toøa thaùp "ñænh cao ñeán taän trôøi" (Saùng theá 11:4). Lo sôï bò phaân taùn khaép traùi ñaát, hoï tìm caùch ñaûm baûo söï oån ñònh vaø quyeàn löïc cho baûn thaân, vaø treân heát laø ñeå "taïo döïng danh tieáng" cho mình. Ñoù laø moät kyø tích aán töôïng: moät ngoân ngöõ duy nhaát, moät kyõ thuaät duy nhaát, moät höôùng ñi duy nhaát. Tuy nhieân, döï aùn naøy aån chöùa moät moái nguy hieåm saâu xa. Ñoù laø moät döï aùn ñöôïc hình thaønh maø khoâng tham khaûo yù kieán cuûa Thieân Chuùa, ñöôïc hoã trôï bôûi moät söï ñoàng nhaát loaïi boû söï ña daïng vaø choïn söï ñoàng nhaát hoùa hôn laø söï hieäp thoâng. Khi moät thaønh phoá ñöôïc xaây döïng treân söï kieâu ngaïo vaø tuyeân boá veà söï töï cung töï caáp, söï thoâng ñaït seõ bò giaùn ñoaïn, ngoân ngöõ bò laãn loän vaø moïi ngöôøi khoâng coøn hieåu nhau nöõa. Keát quaû khoâng phaûi laø söï thoáng nhaát, maø laø söï phaân taùn. Do ñoù, thaùp Baben cho thaáy giôùi haïn cuûa baát cöù noã löïc naøo, duø vó ñaïi ñeán ñaâu, xuaát phaùt töø söï töï khaúng ñònh, hy sinh phaåm giaù con ngöôøi vì hieäu naêng vaø khao khaùt vöôn tôùi thieân ñöôøng maø khoâng coù söï chuùc phuùc cuûa Thieân Chuùa.
8. Ñeán löôït mình, saùch Nô-khe-mi-a khai môû vaøo thôøi ñieåm deã bò toån thöông lôùn trong lòch söû Israel coå thôøi. Sau cuoäc löu ñaøy ôû Babylon, moät phaàn daân chuùng trôû veà Gieârusalem, nhöng thaønh phoá vaãn coøn ñoå naùt, töôøng thaønh suïp ñoå vaø coång thaønh bò chaùy ruïi (xem Nô-khe-mi-a 1-2). Nô-khe-mi-a, moät ngöôøi Do Thaùi phuïc vuï vua Ba Tö Artaxerxes, nhaän ñöôïc tin veà tình traïng thaûm khoác cuûa thaønh phoá toå tieân mình. Tröôùc khi haønh ñoäng, oâng ñaõ nhòn aên, caàu nguyeän vaø caàu thay cho daân chuùng. Sau ñoù, oâng xin pheùp nhaø vua trôû veà Gieârusalem vaø khi ñeán nôi, oâng laëng leõ xem xeùt caùc khu vöïc bò taøn phaù. OÂng khoâng aùp ñaët giaûi phaùp töø treân xuoáng. OÂng trieäu taäp caùc gia ñình, giao cho moãi gia ñình moät phaàn töôøng thaønh ñeå xaây döïng laïi, laéng nghe nhöõng lo laéng cuûa hoï, phoái hôïp noã löïc cuûa hoï vaø giaûi quyeát moïi söï phaûn ñoái. Caâu chuyeän cho thaáy thaønh phoá ñöôïc taùi sinh nhö theá naøo, khoâng phaûi nhôø saùng kieán cuûa moät ngöôøi, maø nhôø traùch nhieäm chung cuûa taát caû moïi ngöôøi: ñaøn oâng, ñaøn baø, thaày teá leã, thôï thuû coâng, chuû hoä vaø thanh nieân ñeàu ñoùng moät vai troø. Ñoù laø moät coâng vieäc ñaët Chuùa ôû trung taâm, xaây döïng laïi caùc moái quan heä tröôùc khi xaây döïng laïi baèng ñaù. Nhö vaäy, Gieârusalem coå thôøi taùi khaùm phaù moät ngoân ngöõ chung - khoâng phaûi laø ngoân ngöõ cuûa söï ñoàng nhaát, maø laø ngoân ngöõ cuûa söï hieäp thoâng, cuï theå laø söï haøi hoøa naûy sinh khi taát caû moïi ngöôøi ñaûm nhaän vai troø cuûa mình vaø nhaän ra raèng söùc maïnh cuûa hoï ñeán töø Thieân Chuùa.
9. Döïa treân hai hình aûnh naøy, Chuùa Thaùnh Thaàn thaùch thöùc chuùng ta ngaøy nay veà moái quan heä cuûa chuùng ta vôùi kyõ thuaät vaø cuoäc caùch maïng kyõ thuaät soá ñang dieãn ra. Nhöõng khaùm phaù khoa hoïc laø nhöõng taøi naêng ñöôïc giao phoù cho nhaân loaïi ñeå chuùng coù theå sinh hoa keát traùi (xem Mt 25:14-30). Kyõ thuaät coù söùc maïnh ñeå chöõa laønh, keát noái, giaùo duïc vaø baûo veä ngoâi nhaø chung cuûa chuùng ta; nhöng noù cuõng coù theå chia reõ, loaïi tröø vaø taïo ra nhöõng hình thöùc baát coâng môùi. Veà maët tröøu töôïng, kyõ thuaät trong baø töï noù khoâng phaûi laø giaûi phaùp cho caùc vaán ñeà cuûa nhaân loaïi, cuõng nhö noù khoâng coá höõu xaáu xa. Tuy nhieân, treân thöïc teá, kyõ thuaät khoâng bao giôø trung laäp, bôûi vì noù mang ñaëc ñieåm cuûa nhöõng ngöôøi thieát keá, taøi trôï, ñieàu chænh vaø söû duïng noù. Do ñoù, söï löïa choïn chính khoâng phaûi laø giöõa "coù" hay "khoâng" vôùi kyõ thuaät, maø laø giöõa vieäc xaây döïng thaùp Baben hay xaây döïng laïi Gieârusalem; giöõa moät quyeàn löïc tuyeân boá thoáng trò trôøi ñaát vaø moät daân toäc cuøng nhau laøm vieäc tröôùc söï hieän dieän cuûa Chuùa ñeå xaây döïng laïi böùc töôøng chung soáng huynh ñeä.
10. Do ñoù, chuùng ta phaûi traùnh "hoäi chöùng Baben", cuï theå laø söï suøng baùi lôïi nhuaän hy sinh keû yeáu, söï ñoàng nhaát laøm voâ hieäu hoùa söï khaùc bieät, vaø cao ngaïo cho raèng moät ngoân ngöõ duy nhaát - thaäm chí laø ngoân ngöõ kyõ thuaät soá - coù theå phieân dòch moïi ñieàu, bao goàm caû maàu nhieäm con ngöôøi, thaønh döõ lieäu vaø hieäu suaát. Nguy cô phi nhaân hoùa - xaây döïng moät töông lai loaïi tröø Chuùa vaø bieán ngöôøi khaùc thaønh phöông tieän - laø moät caùm doã coå xöa vaø luoân môùi meû maø ngaøy nay mang hình haøi kyõ thuaät. Thay vaøo ñoù, chuùng ta haõy choïn "con ñöôøng cuûa Nô-khe-mi-a", con ñöôøng nhaán maïnh taàm quan troïng cuûa vieäc cuøng nhau xaây döïng Thaønh phoá cuûa Thieân Chuùa haønh moät nôi an toaøn cho nhöõng ngöôøi löu vong trôû veà. Vieäc xaây döïng laïi ngaøy nay coù nghóa laø nhaän ra raèng, chính töø söï ña daïng cuûa caùc tieáng noùi vaø taàm nhìn - duø ñoâi khi chuùng nhaéc nhôû chuùng ta veà söï hoãn loaïn do söï ña daïng cuûa caùc ngoân ngöõ noùi gaây ra - moät khaû naêng töôi saùng xuaát hieän. Thaät vaäy, ñoù laø khaû naêng cuøng nhau xaây döïng, bieán söï ña daïng thaønh moät nguoàn löïc vaø bieán vieäc laéng nghe vaø ñoái thoaïi thaønh neàn taûng chung ñeå vun ñaép coâng lyù vaø tình huynh ñeä. Trong nhieäm vuï chung naøy, caùc Kitoâ höõu khaùm phaù ra vai troø ñoäc ñaùo cuûa mình trong vieäc höôùng daãn haønh ñoäng veà phía Thieân Chuùa ñeå, trong aùnh saùng cuûa Ngöôøi, chuû nghóa ña nguyeân khoâng tan bieán thaønh söï hoãn loaïn, maø thay vaøo ñoù, thoâng qua vieäc thöïc haønh tính ñoàng nghò, noù trôû thaønh khoâng gian trong ñoù nhaân loaïi taùi khaùm phaù neàn taûng vöõng chaéc vaø muïc ñích cuoái cuøng cuûa mình. Trong saùch Khaûi Huyeàn, Thaùnh Gioan nhìn thaáy Gieârusalem Môùi "töø trôøi xuoáng töø Thieân Chuùa" (Khaûi Huyeàn 21:2) nhö moät oo7n phuùc cho toaøn theå nhaân loaïi. Vaø taàm nhìn veà aân suûng naøy laø lôøi môøi goïi chuùng ta, nhöõng ngöôøi Kitoâ höõu, cuøng nhau laøm vieäc ñeå thuùc ñaåy moät cuoäc soáng hoøa bình, coâng baèng vaø phaåm giaù trong coäng ñoàng trong "caùc thaønh phoá" ngaøy nay.
Xaây döïng vì lôïi ích chung
11. Xaây döïng moät thaønh phoá döïa treân lôïi ích chung tröôùc heát vaø treân heát coù nghóa laø xaây döïng treân moät moái quan heä vöõng chaéc vôùi Chuùa. Ñieàu ñoù coù nghóa laø nhaän ra raèng chaân lyù veà tình yeâu cuûa Ngöôøi keâu goïi chuùng ta soáng "trong taát caû söï troïn veïn cuûa noù" (Ga 10:10) vaø hieäp thoâng vôùi Ngöôøi. Gioáng nhö Thaùnh Augustinoâ, chuùng ta cuõng coù theå noùi: "Laïy Chuùa, Chuùa ñaõ taïo döïng chuùng con cho chính Chuùa, vaø loøng chuùng con khoâng yeân nghæ cho ñeán khi ñöôïc yeân nghæ trong Chuùa." [8] Thaät vaäy, Chuùa ñaõ khaéc ghi trong loøng chuùng ta moät khaùt voïng haïnh phuùc bao truøm taát caû caùc chieàu kích cuûa cuoäc soáng. Giaùo hoäi, trong cuoäc ñoái thoaïi vôùi nhöõng ngöôøi nam nöõ thôøi ñaïi chuùng ta, nhaän ra nhu caàu caáp thieát phaûi baûo veä vaø höôùng daãn khaùt voïng naøy höôùng tôùi chaân lyù saâu saéc nhaát cuûa noù.
12. Thöù hai, xaây döïng vì lôïi ích chung coù nghóa laø chaáp nhaän nhöõng giôùi haïn vaø ñieåm yeáu cuûa nhaân loaïi maø khoâng coi chuùng laø moät sai laàm caàn ñöôïc söûa chöõa. Ngaøy nay, khaùt voïng veà söï troïn veïn cuûa cuoäc soáng ñang coù nguy cô bò löøa doái bôûi nhöõng muïc tieâu sai laàm, chaúng haïn nhö trieån voïng veà moät kyõ thuaät höùa heïn giaûi phoùng chuùng ta khoûi moïi ñieåm yeáu, vaø caùc moâ hình haïnh phuùc boû laïi phía sau toaøn boä daân soá. Thöôøng thì, chuùng ta ñaët hy voïng vaøo nhöõng "naâng caáp" khoâng giôùi haïn, vaøo nhöõng hình thöùc tieán boä laøm traàm troïng theâm baát bình ñaúng, vaø vaøo nhöõng giaûi phaùp töùc thôøi khoâng theå haøn gaén veát thöông cuûa con ngöôøi. Keát quaû laø, trong khi moät soá ngöôøi theo ñuoåi aûo töôûng veà söï töï khaúng ñònh khoâng giôùi haïn, nhieàu ngöôøi laïi bò töôùc ñoaït nhöõng nhu caàu cô baûn. Giaùo hoäi nhaéc nhôû chuùng ta, vôùi moät gioïng noùi kieân ñònh nhöng khieâm nhöôøng, raèng söï vieân maõn thöïc söï khoâng ñaït ñöôïc baèng caùch loaïi boû ñieåm yeáu maø thoâng qua söï phaùt trieån haøi hoøa. Noù ñöôïc tìm thaáy ôû nôi töï do vaø traùch nhieäm ñan xen vôùi söï quan taâm laãn nhau vaø tình lieân ñôùi thöïc söï, vaø nôi tieán boä ñöôïc ño löôøng baèng phaåm giaù cuûa moãi ngöôøi vaø lôïi ích cuûa taát caû moïi ngöôøi.
13. Thöù ba, xaây döïng moät theá giôùi maø moïi ngöôøi ñeàu coù theå phaùt trieån thònh vöôïng ñoøi hoûi traùch nhieäm vaø loøng can ñaûm chung. Khoâng ai coù theå moät mình gaùnh vaùc troïng traùch cuûa nhöõng thaùch thöùc maø theá giôùi ñang phaûi ñoái dieän, cuõng nhö khoâng ai yeáu ñuoái ñeán möùc khoâng theå ñoùng goùp phaàn cuûa mình, vì "söùc maïnh ñöôïc hoaøn thieän trong söï yeáu ñuoái" (2 Coâ-rinh-toâ 12:9). Taát caû ñeàu ñöôïc giao phaàn rieâng cuûa mình treân böùc töôøng: caùc nhaø khoa hoïc vaø nhaø nghieân cöùu, caùc doanh nhaân vaø coâng nhaân, caùc nhaø giaùo duïc vaø nhaø laäp phaùp, xaõ hoäi daân söï, caùc phong traøo quaàn chuùng vaø caùc coäng ñoàng tín ngöôõng. Ñaây laø luaän lyù hoïc cuûa nguyeân taéc phuï ñôùi, coi troïng söï hôïp taùc giöõa caùc theá heä, caùc daân toäc, caùc ngaønh vaø caùc neàn vaên hoùa nhö laø caùch toát nhaát ñeå thuùc ñaåy söï oån ñònh, thònh vöôïng vaø hoøa bình. Chuùng ta khoâng neân bò ñe doïa bôûi nhöõng caêng thaúng hay khaùc bieät vì chuùng coù theå trôû thaønh nhöõng ñoäng löïc saùng taïo khi ñöôïc daãn daét bôûi traùch nhieäm chung.
14. Cuoái cuøng, xaây döïng vì lôïi ích chung ñoøi hoûi moät ngoân ngöõ mang tính Tin Möøng. Chuùng ta phaûi traùnh nhöõng lôøi leõ xuùc phaïm hoaëc ñoái khaùng, thay vaøo ñoù choïn söï roõ raøng soi saùng vaø söï thaúng thaén môû ra nhöõng khaû naêng môùi. Chuùng ta khoâng theå dung thöù cho söï nhieät tình ngaây thô, cuõng khoâng theå nuoâi döôõng nhöõng noãi sôï haõi voâ caên cöù. Thay vaøo ñoù, chuùng ta haõy thieát laäp caùc tieâu chuaån ñeå phaân ñònh - phaåm giaù cuûa nhaân vò, ñieåm ñeán phoå quaùt cuûa cuûa caûi, vieäc öu tieân choïn ngöôøi ngheøo, chaêm lo cho ngoâi nhaø chung vaø hoøa bình cuûa chuùng ta - vaø chuùng ta haõy chuyeån nhöõng tieâu chuaån naøy thaønh nhöõng thöïc tieãn nhö quy hoaïch coù traùch nhieäm, ñaùnh giaù taùc ñoäng xaõ hoäi vaø con ngöôøi, söï hoøa nhaäp cuûa nhöõng ngöôøi deã bò toån thöông nhaát, thuùc ñaåy khaû naêng ñoïc vieát kyõ thuaät soá vaø höôùng nghieân cöùu vaø kyõ ngheä höôùng tôùi coâng lyù vaø hoøa bình.
Giöõ vöõng nhaân tính
15. Trong Naêm Thaùnh Thöôøng leä 2025 vöøa qua, chuùng ta ñaõ böôùc ñi nhö nhöõng ngöôøi haønh höông cuûa hy voïng vaø ñöôïc ban nhieàu aân suûng. Ñöôïc cuûng coá bôûi nhöõng ôn laønh naøy, chuùng ta coù theå töï tin tieán veà phía tröôùc ñeå ñoái dieän vôùi nhöõng nhieäm vuï khoù khaên vaø nhöõng thaùch thöùc ñaày ñoøi hoûi ôû phía tröôùc. Trong kyû nguyeân trí tueä nhaân taïo, khi phaåm giaù con ngöôøi bò ñe doïa bôûi nhöõng hình thöùc phi nhaân hoùa môùi, nhieäm vuï caáp baùch cuûa chuùng ta laø phaûi giöõ vöõng nhaân tính saâu saéc. Chuùng ta phaûi yeâu thöông baûo veä söï vó ñaïi cuûa nhaân tính ñöôïc ban taëng cho chuùng ta vaø ñöôïc baøy toû troïn veïn trong Chuùa Kitoâ, veû huy hoaøng maø khoâng moät coã maùy naøo coù theå thay theá ñöôïc. Söï tieán boä thöïc söï luoân baét nguoàn töø moät traùi tim roäng môû vôùi ngöôøi khaùc, moät trí tueä saün saøng laéng nghe vaø moät yù chí tìm kieám nhöõng gì ñoaøn keát hôn laø nhöõng gì chia reõ.
16. Toâi tha thieát keâu goïi taát caû caùc tín höõu Coâng Giaùo, taát caû caùc Kitoâ höõu vaø taát caû nhöõng ngöôøi thieän chí. Chuùng ta ñöøng ngaïi xaén tay aùo vaøo "coâng tröôøng xaây döïng" cuûa thôøi ñaïi chuùng ta. Gioáng nhö Nô-khe-mi-a, chuùng ta haõy caàu nguyeän, laäp keá hoaïch khoân ngoan vaø laøm vieäc kieân trì, ñaët Chuùa leân haøng ñaàu trong moïi haønh ñoäng vaø con ngöôøi laøm trung taâm trong moïi löïa choïn cuûa mình. Nhö vaäy, nhöõng "hoøn ñaù bò loaïi boû" - ngöôøi ngheøo, ngöôøi beänh, ngöôøi di cö vaø nhöõng ngöôøi thaáp keùm nhaát trong chuùng ta - seõ trôû thaønh hoøn ñaù goùc, vaø moät ngoâi nhaø chung vöõng chaéc, aám aùp seõ hieän höõu treân traùi ñaát, nôi tình yeâu thöông vaø loøng trung tín cuoái cuøng seõ gaëp nhau, vaø söï coâng chính vaø hoøa bình seõ oâm laáy nhau (xem Tv 85:10). Ñaây laø ôn laønh maø chuùng ta caàu xin Chuùa; vaø nhieäm vuï tröôùc maét chuùng ta laø trôû thaønh nhöõng ngöôøi xaây döïng söï hieäp thoâng, chöù khoâng phaûi laø nhöõng kieán truùc sö cuûa thaùp Baben. Chuùng ta phaûi laø nhöõng ngöôøi phuïc vuï Nöôùc Trôøi saép ñeán, chöù khoâng phaûi laø nhöõng chuùa teå cuûa nhöõng toøa thaùp ñònh saün seõ suïp ñoå. Vôùi taám loøng cuûa moät ngöôøi chaên chieân vaø moät ngöôøi cha, toâi keâu goïi moïi ngöôøi haõy töø boû vieäc xaây döïng theâm moät Thaùp Baben nöõa vaø cuøng chung tay xaây döïng lôïi ích chung, ñeå nhaân loaïi khoâng bao giôø ñaùnh maát veû ñeïp cuûa mình, vaø theá giôùi moät laàn nöõa seõ nhaän ra traùi tim con ngöôøi laø nôi maø Thieân Chuùa muoán ngöï trò.
Chöông Moät:
Moät Phöông Phaùp Tieáp Caän Naêng Ñoäng Trung Thaønh Vôùi Tin Möøng
17. Trong chöông ñaàu tieân naøy, toâi döï ñònh trình baøy moät caùch toång quaùt veà caùch Hoïc thuyeát Xaõ hoäi cuûa Giaùo hoäi ñaõ hình thaønh trong Huaán quyeàn Giaùo hoaøng gaàn ñaây vaø trong Coâng ñoàng Vatican II, ñeå chöùng minh tính chaát naêng ñoäng cuûa noù. Thaät vaäy, trong moãi thôøi ñaïi, nhöõng ñieàu môùi meû ñoøi hoûi giaùo huaán naøy phaûi giaûi quyeát caùc vaán ñeà lòch söû döôùi aùnh saùng cuûa Chaân lyù maëc khaûi. Veà vaán ñeà naøy, trí tueä nhaân taïo cuõng khoâng neân ñöôïc coi chæ ñôn thuaàn laø moät chuû ñeà khaùc ñeå nghieân cöùu hoaëc moät cuoäc khuûng hoaûng caàn ñöôïc quaûn lyù, maø ñuùng hôn laø moät söï phaùt trieån thaùch thöùc caùc phaïm truø cuûa Hoïc thuyeát Xaõ hoäi töø beân trong, keâu goïi söï phaùt trieån hôn nöõa cuûa chuùng trong söï trung thaønh vôùi Tin Möøng.
18. Tuy nhieân, toång quan naøy seõ khoâng deã hieåu neáu, tröôùc khi suy gaãm veà ñoùng goùp cuûa töøng vò Giaùo hoaøng vaø caùc vaên kieän quan troïng nhaát cuûa hoï, chuùng ta khoâng laøm roõ tröôùc moät soá nguyeân taéc cô baûn lieân quan ñeán caùch thöùc Giaùo hoäi hieän höõu trong lòch söû vaø lieân heä vôùi theá giôùi. Neáu khoâng laøm nhö vaäy, Hoïc thuyeát Xaõ hoäi seõ coù nguy cô bò coi laø söï can thieäp khoâng caàn thieát vaøo caùc vaán ñeà "theá tuïc" hoaëc laø moät boä quy taéc ñaïo ñöùc aùp ñaët töø treân xuoáng. Treân thöïc taïi, noù xuaát phaùt töø moät Giaùo hoäi ñoàng haønh cuøng nhaân loaïi, thöøa nhaän tính töï chuû cuûa thöïc taïi traàn gian vaø söï khaùc bieät giöõa coäng ñoàng giaùo hoäi vaø coäng ñoàng chính trò. Thaät vaäy, chính vì lyù do naøy maø Giaùo hoäi noã löïc phuïc vuï lôïi ích chung.
Moät Giaùo hoäi ñoàng haønh cuøng lòch söû nhaân loaïi
19. Giaùo hoäi hieän dieän trong theá giôùi nhö moät daáu hieäu cuûa söï hieäp nhaát cho toaøn theå gia ñình nhaân loaïi. Giaùo hoäi nhaän ra nhöõng caâu hoûi vaø thaùch thöùc ngaøy nay nhö laø boái caûnh hieän taïi ñeå thöïc hieän ôn goïi ñaëc bieät cuûa mình laø laéng nghe, ñoái thoaïi vaø phuïc vuï, vaø ñaùp öùng moïi ñieàu lieân quan ñeán cuoäc soáng cuûa con ngöôøi ñöông thôøi. Söï tham gia naøy vaøo cuoäc soáng cuûa con ngöôøi giuùp Giaùo hoäi hieåu roõ hôn bao giôø heát raèng söù meänh cuûa mình coù phaïm vi lòch söû vaø bao haøm traùch nhieäm ñoái vôùi caùch thöùc xaây döïng caùc moái quan heä xaõ hoäi. Vì lyù do naøy, Giaùo hoäi khoâng theå coi mình laø ngöôøi xa laï vôùi caùc löïc löôïng ñònh hình xaõ hoäi. Ngöôïc laïi, Giaùo hoäi tích cöïc tham gia vaøo caùc quaù trình qua ñoù xaõ hoäi phaùt trieån vaø ñöôïc toå chöùc, vaø Giaùo hoäi ñoùng goùp vaøo vieäc taïo ra moät xaõ hoäi coâng baèng vaø huynh ñeä hôn. Ñöùc Giaùo Hoaøng Phanxicoâ ñaõ nhaán maïnh chieàu kích lòch söû naøy trong söù meänh cuûa Giaùo hoäi: "Khoâng ai coù theå ñoøi hoûi raèng toân giaùo phaûi bò ñaåy vaøo nôi truù aån (sanctum) beân trong ñôøi soáng caù nhaân, khoâng aûnh höôûng ñeán ñôøi soáng xaõ hoäi vaø quoác gia, khoâng quan taâm ñeán söï laønh maïnh cuûa caùc ñònh cheá daân söï, khoâng coù quyeàn ñöa ra yù kieán veà caùc söï kieän aûnh höôûng ñeán xaõ hoäi." [9]
20. Ôn goïi vaø boån phaän cuûa Giaùo hoäi laø ñoàng haønh cuøng nhaân loaïi trong nhöõng ñaëc thuø cuûa lòch söû daãn Giaùo hoäi ñeán vieäc nhaän ra raèng thöïc taïi traàn gian coù ñaëc ñieåm vaø traät töï rieâng cuûa chuùng. Coâng ñoàng Vatican II ñaõ dieãn ñaït nguyeân taéc naøy moät caùch ñaëc bieät chính xaùc trong Hieán cheá Muïc vuï Gaudium et Spes, maø chuùng ta ñaõ töôûng nhôù vaø kyû nieäm 60 naêm ngaøy coâng boá vôùi loøng bieát ôn vaøo ngaøy 7 thaùng 12 naêm 2025: "Neáu quyeàn töï trò cuûa caùc vaán ñeà traàn gian coù nghóa laø caùc taïo vaät vaø xaõ hoäi töï mình höôûng luaät leä vaø giaù trò rieâng cuûa chuùng# thì yeâu caàu veà quyeàn töï trò laø hoaøn toaøn chính ñaùng." [10] Lôøi khaúng ñònh naøy cho thaáy raèng coâng trình saùng taïo mang daáu aán cuûa moät loøng toát nguyeân thuûy maø quan ñieåm nhaân sinh cuûa chuùng ta phaûi gìn giöõ, vun ñaép vaø hoaøn thieän. Veà vaán ñeà naøy, Giaùo hoäi hieán daâng chính mình theo caùch giuùp giaûi thích thöïc taïi trong taát caû chieàu saâu cuûa noù. Giaùo hoäi kieân ñònh khieâm nhöôøng uûng hoä nhöõng löïa choïn coå vuõ phaåm giaù cuûa moãi ngöôøi, söï gaén keát cuûa caùc coäng ñoàng vaø lôïi ích cuûa taát caû moïi ngöôøi. Do ñoù, Giaùo hoäi ñöùng beân caïnh theá giôùi maø khoâng laán aùt noù, ñeå lôøi höùa veà coâng lyù vaø hoøa bình maø Chuùa Thaùnh Thaàn tieáp tuïc duy trì trong loøng nhaân loaïi coù theå ñöôïc troïn veïn trong moïi noã löïc cuûa con ngöôøi.
21. Nhaän thöùc raèng Thieân Chuùa duy trì töï do cuûa nam giôùi vaø nöõ giôùi trong dieãn tieán cuûa lòch söû, Coâng ñoàng Vatican II ñaõ khaúng ñònh söï phaân bieät giöõa coäng ñoàng Giaùo hoäi vaø coäng ñoàng chính trò, nhaán maïnh raèng moãi coäng ñoàng phaûi hoaït ñoäng vôùi quyeàn töï chuû hoaøn toaøn. Söï hieän dieän cuûa Giaùo hoäi trong theá giôùi cuõng ñöôïc theå hieän qua moái quan heä cuûa Giaùo hoäi vôùi xaõ hoäi daân söï vaø caùc ñònh cheá coâng coäng. Qua vieäc töông taùc vôùi caùc thöïc theå naøy, Giaùo hoäi thöøa nhaän giaù trò cuûa caùc thöïc theå xaõ hoäi vaø chính trò, ñoàng thôøi toân troïng traùch nhieäm cuï theå cuûa chuùng, hoã trôï moïi ñieàu coå vuõ haïnh phuùc cuûa caù nhaân vaø cuûng coá neàn taûng xaõ hoäi. Giaùo hoäi khoâng tuyeân boá ñaûm nhaän caùc chöùc naêng thuoäc veà Nhaø nöôùc. Ngöôïc laïi, Giaùo hoäi traân troïng nhöõng ngöôøi phuïc vuï lôïi ích chung vaø kieân quyeát thöøa nhaän traùch nhieäm maø caùc ñònh cheá daân söï naém giöõ trong xaõ hoäi. Ñoàng thôøi, söù meänh ñöôïc giao phoù cho Giaùo hoäi coå vuõ Giaùo hoäi giaûi quyeát nhöõng ñau khoå thöïc söï cuûa ngöôøi daân thôøi nay. Söï gaàn guõi naøy khoâng xuaát phaùt töø yù ñònh thay theá caùc ñònh cheá daân söï, caøng khoâng phaûi laø söï chæ trích ngaàm ñoái vôùi coâng vieäc cuûa chuùng. Thay vaøo ñoù, noù xuaát phaùt töø loøng baùc aùi Tin Möøng, moät ñieàu voán thuùc ñaåy Giaùo hoäi ñeán gaàn nhöõng veát thöông cuûa nhaân loaïi baát cöù khi naøo chuùng xuaát hieän vôùi möùc ñoä nghieâm troïng hôn. Khi Giaùo hoäi can thieäp, Giaùo hoäi laøm nhö vaäy theo göông cuûa Ngöôøi Samaritanoâ nhaân haäu, vôùi söï thaän troïng vaø gaàn guõi, nhaän thöùc raèng nhöõng gì phaùt sinh töø nhu caàu caáp baùch khoâng theå trôû thaønh chuaån möïc, cuõng khoâng theå thay theá caùc traùch nhieäm ñònh cheá voán coù cuûa coäng ñoàng daân söï.
22. Baét ñaàu töø söï thöøa nhaän keùp naøy - tính töï chuû cuûa thöïc taïi traàn gian vaø söï phaân bieät giöõa caùc lónh vöïc thaåm quyeàn cuûa Giaùo hoäi vaø chính trò - cho pheùp hieåu roõ hôn veà höôùng ñi maø Coâng ñoàng Vatican II ñaõ ñaët ra cho Giaùo hoäi trong moái quan heä cuûa Giaùo hoäi vôùi theá giôùi. Gaudium et Spes nhaéc nhôû chuùng ta raèng "nhieäm vuï cuûa toaøn theå daân Chuùa, ñaëc bieät laø caùc muïc töû vaø thaàn hoïc gia, laø laéng nghe vaø phaân bieät nhieàu tieáng noùi cuûa thôøi ñaïi chuùng ta vaø giaûi thích chuùng döôùi aùnh saùng Lôøi Chuùa, ñeå Chaân lyù maëc khaûi coù theå ñöôïc thaáu hieåu saâu saéc hôn, ñöôïc hieåu roõ hôn vaø ñöôïc trình baøy phuø hôïp hôn." [11] Laéng nghe "nhieàu tieáng noùi" khoâng chæ ñôn thuaàn laø moät thao taùc xaõ hoäi hoïc, maø thay vaøo ñoù ñoøi hoûi söï phaân ñònh thieâng lieâng. Ñöôïc Thaùnh Linh höôùng daãn, daân Chuùa nhaän ra trong nhöõng bieán ñoåi vaên hoùa vaø xaõ hoäi caû nhöõng daáu hieäu veà söï hieän dieän cuûa Chuùa Kitoâ, Ñaáng ñeán vaø höôùng daãn lòch söû ñeán söï hoaøn thaønh cuûa noù, vaø caû nhöõng sai leäch che khuaát dung maïo cuûa Ngöôøi. Baèng caùch naøy, coát loõi thieát yeáu cuûa Chaân lyù maëc khaûi khoâng bò thay ñoåi, maø ñöôïc laøm roõ raøng vaø ñöôïc chaáp nhaän nhö moät tieâu chuaån soáng ñoäng ñeå höôùng daãn nhöõng löïa choïn cuï theå, truyeàn caûm höùng cho nhöõng con ñöôøng hoaùn caûi caù nhaân vaø coäng ñoàng, coå vuõ caùc cuoäc caûi caùch caáu truùc vaø hoã trôï caùc hình thöùc chöùng nhaân Tin Möøng môùi trong ñôøi soáng coâng coäng. Lòch söû do ñoù ñöôïc hieåu laø moät trong nhöõng nôi maø Giaùo hoäi cho pheùp mình ñöôïc Thaùnh Linh daïy doã veà söùc maïnh nhaân baûn hoùa cuûa Tin Möøng; vaø Giaùo hoäi hoïc caùch phaùt trieån giaùo huaán cuûa rieâng mình ñeå phuïc vuï phaåm giaù cuûa moãi ngöôøi vaø lôïi ích cuûa taát caû caùc daân toäc.
Söï khoân ngoan cuûa Lôøi Chuùa trong ñoái thoaïi vôùi caùc khoa hoïc nhaân vaên
23. Giaùo hoäi coi taát caû nhöõng ai thaønh taâm tìm kieám "chaân, thieän, myõ" laø baïn ñoàng haønh treân haønh trình, vaø coi hoï laø "ñoàng minh quyù giaù" [12] trong vieäc baûo veä phaåm giaù cuûa moãi ngöôøi vaø chaêm soùc taïo theá. AÙp duïng phöông phaùp muïc vuï cuûa Coâng ñoàng Vatican II, môøi goïi chuùng ta laéng nghe, phaân ñònh vaø giaûi thích caùc daáu hieäu cuûa thôøi ñaïi, vaø ñöôïc soi saùng bôûi söï khoân ngoan cuûa Lôøi Chuùa, Giaùo hoäi khoâng ngaïi tieáp xuùc vôùi kieán thöùc nhaân baûn. Thaät vaäy, Lôøi Chuùa cung caáp nhöõng tieâu chuaån ñaùng tin caäy ñeå thieát laäp caùc con ñöôøng coâng lyù vaø môû ra caùc con ñöôøng hoøa giaûi vaø hoøa bình giöõa caùc daân toäc. Khi aùp duïng nhöõng tieâu chuaån naøy vaøo caùc tình huoáng phöùc taïp cuûa thôøi ñaïi chuùng ta, nhöõng ñoùng goùp cuûa trieát hoïc vaø khoa hoïc nhaân vaên vaø xaõ hoäi laø raát caàn thieát. Nhöõng ngaønh naøy giuùp chuùng ta hieåu vaø phaân tích saâu saéc hôn caùc ñoäng löïc vaên hoùa, kinh teá vaø chính trò. Thaùnh Gioan Phaoloâ II nhaéc laïi raèng Giaùo hoäi hoan ngheânh nhöõng ñoùng goùp cuûa khoa hoïc xaõ hoäi ñeå "ruùt ra töø ñoù nhöõng hieåu bieát cuï theå giuùp Giaùo hoäi thöïc hieän chöùc vuï huaán quyeàn cuûa mình". [13] Moät cuoäc ñoái thoaïi vôùi nhöõng loaïi kieán thöùc nhö vaäy khoâng laøm giaûm söùc maïnh cuûa Tin Möøng. Ngöôïc laïi, noù giuùp xaùc ñònh roõ raøng hôn ñieàu gì thöïc söï coå vuõ ñôøi soáng cuûa caùc caù nhaân vaø coäng ñoàng. Theo quan ñieåm naøy, Ñöùc Giaùo Hoaøng Phanxicoâ nhaán maïnh raèng khi giaûi quyeát nhieàu caâu hoûi cuï theå, Giaùo Hoäi khoâng tuyeân boá ñöa ra "moät yù kieán döùt khoaùt", [14] nhöng thöøa nhaän taàm quan troïng cuûa vieäc laéng nghe nghieân cöùu khoa hoïc vaø khuyeán khích moät cuoäc tranh luaän nghieâm tuùc vaø trung thöïc giöõa caùc chuyeân gia ñoàng thôøi hoan ngheânh söï ña daïng veà quan ñieåm.
24. Ñöôïc nuoâi döôõng bôûi cuoäc ñoái thoaïi höõu hieäu naøy giöõa Tin Möøng vaø kieán thöùc nhaân baûn, Giaùo Hoäi ñaõ daàn daàn phaùt trieån Hoïc thuyeát Xaõ hoäi cuûa mình, vun ñaép trong lòch söû moät di saûn khoân ngoan ñöôïc ñaùnh daáu baèng söï maïch laïc veà thaàn hoïc vaø nhaân hoïc baét nguoàn töø söï hieåu bieát cuûa Kitoâ giaùo veà con ngöôøi. Chính vì di saûn naøy xuaát phaùt töø ñöùc tin vaø taàm nhìn töông öùng veà thöïc taïi, neân noù khoâng phaûi laø moät taäp hôïp caùc giaûi phaùp kyõ thuaät hoaëc moät moâ hình kinh teá hay chính trò ñeå ñoái laäp vôùi nhöõng moâ hình khaùc. Thay vaøo ñoù, noù thuoäc veà moät traät töï khaùc, [15] cuï theå laø caùc nguyeân taéc höôùng daãn vieäc giaûi thích caùc söï kieän vaø duy trì söï hieåu bieát Tin Möøng veà caùc quaù trình lòch söû vaø nhöõng löïa choïn maø chuùng keùo theo. Ñaây chính laø chöùc naêng ñuùng ñaén cuûa Hoïc thuyeát Xaõ hoäi, khoâng nhaèm thay theá traùch nhieäm cuûa chính trò hay caùc ñònh cheá, maø töï coi mình laø neàn taûng cho söï phaân ñònh taäp theå, giuùp nhaän ra vaø coå vuõ baát cöù ñieàu gì phuïc vuï phaåm giaù con ngöôøi, söùc soáng cuûa coäng ñoàng vaø lôïi ích chung.
Hoïc thuyeát Xaõ hoäi nhö moät söï phaân ñònh chung
25. Hieåu raèng chaân lyù laø moät moùn quaø ñeå chia seû, chöù khoâng phaûi laø moät taøi saûn ñeå ñoäc chieám, giaûi phoùng Giaùo hoäi khoûi caùm doã tìm kieám caùc hình thöùc hieän dieän döïa treân quyeàn löïc. Ñeå taùi khaùm phaù caùch tieáp caän Tin Möøng veà vieäc rao giaûng chaân lyù moät caùch nheï nhaøng, khoâng aùp ñaët, Thaùnh Gioan Phaoloâ II ñaõ môøi goïi chuùng ta xem xeùt moät caùch trung thöïc nhöõng thôøi ñieåm khi söï maëc nhaän ñöôïc daønh cho "söï baát dung thöù vaø thaäm chí caû vieäc söû duïng baïo löïc ñeå phuïc vuï cho söï thaät." [16] Cuõng theo höôùng naøy, toâi cuõng ñaõ khaúng ñònh laïi raèng Giaùo hoäi "khoâng tuyeân boá ñoäc quyeàn veà söï thaät," [17] bôûi vì söï thaät khoâng phaûi laø moät laõnh thoå caàn ñöôïc baûo veä, maø laø moät ñieàu toát ñeïp caàn ñöôïc chia seû. Veà phaàn mình, Ñöùc Giaùo Hoaøng Phanxicoâ ñaõ baøy toû cuøng moät quan ñieåm naøy trong caâu noùi noåi baät cuûa ngaøi, "thôøi gian lôùn hôn khoâng gian." [18] Ñieàu quan troïng nhaát khoâng phaûi laø chieám giöõ caùc vò trí quyeàn löïc hay baûo veä caùc thaønh trì vaên hoùa, maø laø khôûi xöôùng caùc quaù trình toát ñeïp vaø cho pheùp chuùng tröôûng thaønh. Baèng caùch naøy, chaân lyù cuûa Tin Möøng khoâng bò aùp ñaët töø treân xuoáng, maø phaùt trieån theo thôøi gian trong söï ñan xen cuï theå cuûa cuoäc soáng, coäng ñoàng vaø vaên hoùa. Ñaây khoâng phaûi laø moät chaân lyù sôï haõi söï ña daïng, maø thay vaøo ñoù chaøo ñoùn vaø höôùng daãn noù. Noù khoâng loaïi boû caùc xung ñoät, maø bieán ñoåi chuùng, ñoaøn tuï nhöõng gì lòch söû coù xu höôùng phaân taùn. Khaùi nieäm naøy cuõng coù theå ñöôïc minh hoïa baèng hình aûnh cuûa moät khoái ña dieän, [19] trong ñoù chaân lyù duy nhaát cuûa Tin Möøng ñöôïc phaûn chieáu töø caùc goùc ñoä khaùc nhau.
26. Thaùi ñoä côûi môû vôùi chaân lyù naøy, vöøa thoáng nhaát vöøa ña daïng, theå hieän saâu saéc tính phoå quaùt cuûa Giaùo hoäi, vì Giaùo hoäi bao truøm toaøn theå gia ñình nhaân loaïi nhöng cuõng hoøa mình vaøo hoaøn caûnh cuï theå cuûa caùc daân toäc vaø neàn vaên hoùa. Coâng ñoàng Vatican II nhaéc nhôû chuùng ta raèng, nhôø tính phoå quaùt naøy, "moãi phaàn ñoùng goùp nhöõng quaø phuùc cuûa mình cho caùc phaàn khaùc vaø cho toaøn theå Giaùo hoäi." [20] Baèng caùch naøy, Giaùo hoäi phaùt trieån nhö moät toång theå vaø nhö caùc coäng ñoàng rieâng leû nhôø söï trao ñoåi laãn nhau vaø nhöõng noã löïc chung höôùng tôùi söï hieäp thoâng ngaøy caøng troïn veïn hôn. Töø ñoù suy ra raèng daân Chuùa khoâng chæ ñöôïc quy tuï töø nhieàu daân toäc, maø coøn ñöôïc ñan xen qua caùc chöùc naêng, ôn goïi, vaên hoùa vaø truyeàn thoáng khaùc nhau, moãi beân ñöôïc keâu goïi ñeå hoã trôï vaø laøm giaøu cho nhau. Töø quan ñieåm naøy, Thaùnh Phaoloâ VI thöøa nhaän raèng, vôùi söï ña daïng lôùn cuûa caùc hoaøn caûnh lòch söû, thaät khoâng thöïc taïi khi nghó raèng Hoïc thuyeát Xaõ hoäi cuûa Giaùo hoäi coù theå ñöa ra moät caâu traû lôøi duy nhaát coù giaù trò trong moïi boái caûnh. [21] Vì lyù do naøy, ngaøi ñaõ môøi goïi moãi coäng ñoàng Kitoâ giaùo dieãn giaûi thöïc taïi ôû ñaát nöôùc mình moät caùch roõ raøng vaø coù traùch nhieäm. Söï caêng thaúng höõu ích giöõa tính phoå quaùt cuûa söù meänh Giaùo hoäi vaø nguoàn goác ñòa phöông cuûa Giaùo hoäi laø moät khía caïnh noäi taïi cuûa ñôøi soáng Giaùo hoäi, bôûi vì Giaùo hoäi bao truøm toaøn theá giôùi, ñoàng thôøi giaûi quyeát caùc vaán ñeà cuï theå cuûa töøng boái caûnh nhö laø boái caûnh thöïc söï maø Tin Möøng ñöôïc hình thaønh.
27. Döïa treân nhöõng ñieàu ñaõ noùi ôû treân, Hoïc thuyeát Xaõ hoäi cuûa Giaùo hoäi coù theå ñöôïc nhìn nhaän moät caùch chaân thöïc hôn. Noù khoâng phaûi laø moät cuoán caåm nang veà caùc nguyeân taéc vaø quy taéc ñeå aùp duïng, maø laø moät quaù trình phaân ñònh chung. Noù ñöôïc sinh ra töø söï gaëp gôõ giöõa chaân lyù vónh cöûu cuûa Tin Möøng vaø caùc vaán ñeà lòch söû. Noù cho pheùp mình ñöôïc thaùch thöùc bôûi caùc daáu hieäu cuûa thôøi ñaïi, vaø ñöôïc nuoâi döôõng bôûi nhöõng ñoùng goùp cuûa khoa hoïc, vaên hoùa vaø kinh nghieäm cuûa con ngöôøi. Do ñoù, khi phaåm giaù cuûa anh chò em chuùng ta bò xaâm phaïm, khi chính trò khoâng giaûi quyeát ñöôïc nhöõng bi kòch cuûa nhaân loaïi, khi neàn kinh teá quay löng laïi vôùi con ngöôøi hoaëc khoa hoïc vöôït quaù giôùi haïn thaåm quyeàn cuûa mình, [22] Giaùo hoäi - cuøng vôùi caùc giaùo phaùi Kitoâ giaùo khaùc vaø caùc tín höõu cuûa caùc toân giaùo khaùc - phaûi leân tieáng, khoâng phaûi ñeå thoáng trò, maø ñeå coå vuõ söï hieäp thoâng. Hieåu theo caùch naøy, Hoïc thuyeát Xaõ hoäi trôû thaønh moät thaàn hoïc veà söï hieäp thoâng trong lòch söû, moät lòch söû trong ñoù Ngoâi Lôøi nhaäp theå tieáp tuïc hieän dieän thoâng qua ñoái thoaïi, kyù öùc vaø lôøi tieân tri.
Söï phaùt trieån cuûa Hoïc thuyeát Xaõ hoäi töø thôøi Leâ-oâ XIII ñeán nay
28. Sau khi ñaõ phaùc thaûo caùch thöùc Giaùo hoäi hieän dieän trong lòch söû vaø tham gia ñoái thoaïi vôùi theá giôùi, giôø ñaây toâi muoán xem xeùt söï phaùt trieån cuûa Hoïc thuyeát Xaõ hoäi trong Giaùo huaán cuûa Giaùo hoäi, ñaõ ñaùp öùng nhöõng bieán ñoåi xaõ hoäi lôùn töø theá kyû XIX ñeán nay. Ñöông nhieân, toâi khoâng theå trình baøy ñaày ñuû söï phong phuù cuûa giaùo huaán naøy, maø caùc nguyeân taéc cô baûn cuûa noù ñöôïc trình baøy trong Baûn toùm taét Giaùo lyù Xaõ hoäi cuûa Giaùo hoäi vaø ñaõ ñöôïc caùc giaùo huaán cuûa Giaùo hoäi gaàn ñaây xem xeùt kyõ löôõng hôn. Toâi cuõng khoâng theå heä thoáng hoùa vieäc khaùm phaù moïi ñieàu ñaõ ñöôïc phaùt trieån trong caùc Thoâng ñieäp cuûa caùc vò tieàn nhieäm ñaùng kính quaù coá cuûa toâi, ñaëc bieät laø trong Laudato Si' vaø Fratelli Tutti. Tuy nhieân, toâi seõ nhaán maïnh moät soá ñieåm thieát yeáu ñeå cho thaáy vaên baûn hieän taïi tieáp noái truyeàn thoáng ñoù nhö theá naøo. Toâi cuõng muoán nhaán maïnh raèng, trong truyeàn thoáng naøy, coát loõi baát bieán cuûa caùc chaân lyù maëc khaûi veà con ngöôøi vaø xaõ hoäi luoân luoân ñan xen vôùi khaû naêng môùi meû ñeå laéng nghe caùc tình huoáng lòch söû vaø ñaùp öùng caùc vaán ñeà ñöông thôøi. Baây giôø toâi seõ xem xeùt laïi moät soá giai ñoaïn quan troïng cuûa söï phaùt trieån naøy, baét ñaàu töø giai ñoaïn ñöôïc khai maïc bôûi Thoâng ñieäp Rerum Novarum.
Nhöõng giai ñoaïn ñaàu tieân cuûa Giaùo lyù Xaõ hoäi cuûa Giaùo hoäi
29. Ñieàu maø chuùng ta hieän goïi laø "Hoïc thuyeát Xaõ hoäi cuûa Giaùo hoäi" khoâng phaûi laø saûn phaåm töï phaùt cuûa thôøi ñaïi hieän ñaïi. Thay vaøo ñoù, noù laø keát quaû cuûa söï tieáp nhaän vaø caáu truùc moät truyeàn thoáng laâu ñôøi veà suy tö cuûa Giaùo hoäi veà ñôøi soáng trong xaõ hoäi, baét nguoàn töø Kinh Thaùnh, caùc Giaùo phuï vaø nhöõng phaùt trieån veà thaàn hoïc vaø phaùp luaät cuûa thôøi Trung coå vaø thôøi hieän ñaïi. Maëc duø thuaät ngöõ "Hoïc thuyeát Xaõ hoäi cuûa Giaùo hoäi" ñöôïc Pi-oâ XII ñaët ra vaøo naêm 1950, [23] noäi dung cuûa noù baét ñaàu hình thaønh nhö moät heä thoáng höõu cô cuûa giaùo huaán xaõ hoäi vôùi Thoâng ñieäp Rerum Novarum cuûa Ñöùc Leâ-oâ XIII. Ñoái dieän vôùi "nhöõng ñieàu môùi meû" cuûa thôøi ñaïi mình - xung ñoät giöõa tö baûn vaø lao ñoäng, vaán ñeà löïc löôïng lao ñoäng, vaø nhöõng bieán ñoåi kinh teá vaø xaõ hoäi - Ñöùc Leâ-oâ XIII khoâng chæ giôùi haïn mình ôû vieäc thöøa nhaän söï baát oån, maø coøn coi nhöõng tình huoáng naøy laø moät lónh vöïc cho söù meänh muïc vuï cuûa Giaùo hoäi. Ngaøi ñaõ ñöa chuùng ra ñeå phaân ñònh nghieâm ngaët, soi saùng nguyeân nhaân vaø caùc giaûi phaùp khaû höõu cuûa chuùng döôùi aùnh saùng cuûa Tin Möøng vaø moät taàm nhìn toaøn dieän veà con ngöôøi ñöôïc taïo döïng theo hình aûnh Thieân Chuùa. Thaùnh Gioan Phaoloâ II coi caùch tieáp caän naøy laø moät "moâ hình laâu daøi" [24] cuûa Hoïc thuyeát Xaõ hoäi: moät thöïc tieãn maãu möïc maø qua ñoù Giaùo hoäi, khi ñoái dieän vôùi nhöõng thay ñoåi lòch söû, thöïc hieän quyeàn vaø nghóa vuï cuûa mình ñeå xem xeùt thöïc taïi xaõ hoäi, ñöa ra tuyeân boá veà chuùng vaø chæ ra con ñöôøng tìm kieám caùc giaûi phaùp coâng baèng. Baèng caùch naøy, noäi dung tröôøng toàn cuûa ñöùc tin vaø söï khoân ngoan cuûa Giaùo hoäi coå xöa ñöôïc theå hieän trong moät hoïc thuyeát soáng ñoäng, trung thaønh vôùi Tin Möøng ñoàng thôøi phaùt trieån ñeå ñaùp öùng "nhöõng ñieàu môùi meû" cuûa moãi thôøi ñaïi.
30. Thoâng ñieäp Rerum Novarum cuûa Ñöùc Giaùo Hoaøng Leâ-oâ XIII laø moät coät moác trong söï phaùt trieån cuûa giaùo huaán xaõ hoäi cuûa Giaùo hoäi. Vaên kieän naøy ñaët phaåm giaù cuûa lao ñoäng vaø ngöôøi lao ñoäng leân haøng ñaàu trong suy tö cuûa mình; khaúng ñònh quyeàn ñöôïc traû löông coâng baèng cho baûn thaân vaø gia ñình; thöøa nhaän raèng con ngöôøi coù giaù trò cô baûn vöôït troäi hôn voán vaø lôïi nhuaän; baûo veä quyeàn sôû höõu tö nhaân cuøng vôùi vai troø xaõ hoäi khoâng theå thieáu cuûa noù; coi troïng caùc hieäp hoäi coâng nhaân; vaø ñeà xuaát caùc hình thöùc hôïp taùc giöõa caùc thaønh phaàn khaùc nhau cuûa xaõ hoäi nhö moät giaûi phaùp thay theá cho tö duy ñaáu tranh giai caáp. Do ñoù, khoâng coù gì ñaùng ngaïc nhieân khi Ñöùc Pi-oâ XI ñònh nghóa noù laø "Ñaïi Hieán chöông [Magna Carta]" [25] cuûa haønh ñoäng xaõ hoäi Kitoâ giaùo. Trong Rerum Novarum, söï khoân ngoan coå xöa cuûa Giaùo hoäi veà con ngöôøi vaø cuoäc soáng trong xaõ hoäi ñaõ mang moät hình thöùc môùi coù khaû naêng ñaùp öùng thôøi ñaïi kyõ ngheä vaø cung caáp khuoân khoå heä thoáng quan troïng ñaàu tieân cho Hoïc thuyeát Xaõ hoäi seõ ñöôïc phaùt trieån hôn nöõa trong nhöõng thaäp nieân tieáp theo. Maëc duø nhieàu ñieàu kieän lòch söû ñöôïc Ñöùc Leâ-oâ XIII moâ taû ñaõ thay ñoåi, nhöng ít nhaát hai nhaän thöùc vaãn coøn raát phuø hôïp cho ñeán ngaøy nay: söï öu tieân lao ñoäng cuûa con ngöôøi hôn baát cöù tö duy naøo chæ taäp trung vaøo taøi chính hoaëc naêng suaát - vôùi söï quan taâm ñeán nhöõng ngöôøi vaø gia ñình deã bò boùc loät nhaát - vaø moái lieân heä khoâng theå taùch rôøi giöõa vieäc rao giaûng Tin Möøng vaø theo ñuoåi moät traät töï xaõ hoäi coâng baèng hôn. Do ñoù, Rerum Novarum tieáp tuïc nhaéc nhôû chuùng ta raèng khoâng coù söï rao giaûng tin möøng ñích thöïc naøo maø khoâng aûnh höôûng ñeán caáu truùc cuûa xaõ hoäi loaøi ngöôøi.
31. Thoâng ñieäp Quadragesima Anno cuûa Ñöùc Giaùo Hoaøng Pi-oâ XI ñöôïc ban haønh naêm 1931 nhaân kyû nieäm 40 naêm Thoâng ñieäp Rerum Novarum, vaøo tuyeät ñænh cuûa moät cuoäc khuûng hoaûng kinh teá toaøn caàu lôùn, ñaùnh daáu moät böôùc tieán nöõa trong giaùo huaán xaõ hoäi cuûa Giaùo hoäi. Thay vì chæ giôùi haïn ôû vieäc giaûi quyeát "vaán ñeà löïc löôïng lao ñoäng", thoâng ñieäp ñaõ môû roäng phaïm vi ñeå bao quaùt toaøn boä caáu truùc cuûa traät töï kinh teá vaø chính trò. Thoâng ñieäp leân aùn söï taäp trung quyeàn löïc kinh teá vaøo tay moät soá ít ngöôøi; chæ trích caû caïnh tranh khoâng giôùi haïn vaø caùc döï aùn taäp theå laøm suy yeáu töï do vaø traùch nhieäm cuûa caù nhaân; khaúng ñònh maïnh meõ quyeàn laäp hoäi cuûa ngöôøi lao ñoäng; vaø nhaéc laïi yeâu caàu raèng tieàn löông phaûi töông xöùng khoâng chæ vôùi hieäu suaát laøm vieäc maø coøn vôùi nhu caàu cuûa ngöôøi lao ñoäng vaø gia ñình hoï. Trong khuoân khoå naøy, Ñöùc Giaùo Hoaøng Pi-oâ XI ñaõ heä thoáng hoùa nguyeân taéc phuï ñôùi, voán trôû thaønh moät trong nhöõng neàn taûng cuûa Hoïc thuyeát Xaõ hoäi. Theo nguyeân taéc naøy, baát cöù ñieàu gì coù theå ñöôïc thöïc hieän bôûi caùc caù nhaân, gia ñình, caùc toå chöùc trung gian vaø coäng ñoàng ñòa phöông thì khoâng neân ñöôïc thöïc hieän bôûi caùc cô quan caáp cao hôn. Beân caïnh nhöõng ñoùng goùp naøy, trong nhieàu baøi phaùt bieåu cuûa huaán quyeàn ngaøi - töø caùc Thoâng ñieäp Non Abbiamo Bisogno vaø Mit Brennender Sorge ñeán Divini Redemptoris - Ñöùc Giaùo Hoaøng Pi-oâ XI ñaõ nhaéc nhôû roõ raøng veà vai troø xaõ hoäi cuûa taøi saûn tö nhaân vaø leân aùn caùc hình thöùc chuû nghóa toaøn trò laøm suy giaûm phaåm giaù con ngöôøi, boùp ngheït ñôøi soáng xaõ hoäi, ñeà cao Nhaø nöôùc hôn giaù trò chính ñaùng cuûa noù vaø phaân bieät ñoái xöû theo chuûng toäc. Ít nhaát ba nhaän thöùc saâu saéc trong giaùo huaán xaõ hoäi cuûa ngaøi vaãn ñaëc bieät phuø hôïp cho ñeán ngaøy nay: nhaän thöùc raèng söï baát coâng khoâng chæ lieân quan ñeán haønh vi caù nhaân maø coøn caû caáu truùc kinh teá vaø ñònh cheá; taàm quan troïng cuûa nguyeân taéc phuï ñôùi, keâu goïi cuûng coá caáu truùc cuûa caùc hieäp hoäi vaø coäng ñoàng ñoàng thôøi traùnh taäp trung quyeàn löïc hôn nöõa; vaø moái lieân heä giöõa phaåm giaù cuûa lao ñoäng, tieàn löông coâng baèng vaø khaû naêng thöïc söï ñeå caùc gia ñình coù moät cuoäc soáng coù phaåm giaù.
32. Trong boái caûnh bi thaûm cuûa Chieán tranh Theá giôùi thöù hai vaø nhöõng naêm taùi thieát sau ñoù, nhöõng giaùo huaán cuûa Ñöùc Giaùo Hoaøng Pi-oâ XII ñaõ ñoùng goùp ñaùng keå vaøo söï phaùt trieån cuûa Hoïc thuyeát Xaõ hoäi. Ñieàu naøy ñaëc bieät ñuùng vôùi caùc thoâng ñieäp phaùt thanh Giaùng sinh cuûa ngaøi, trong ñoù ngaøi ñaõ phaùc thaûo khuoân khoå cuûa moät traät töï quoác teá döïa treân coâng lyù, hoøa bình vaø söï thöøa nhaän phaåm giaù con ngöôøi. Trong nhöõng thoâng ñieäp naøy, Ñöùc Giaùo Hoaøng ñeà xuaát moät cuoäc ñoái thoaïi vôùi xaõ hoäi döïa treân lôøi keâu goïi luaät töï nhieân, ñöôïc hieåu laø moät taäp hôïp caùc nguyeân taéc khaùch quan ñi tröôùc lôïi ích cuûa caù nhaân vaø quoác gia, vaø phaûi ñieàu chænh caû ñôøi soáng noäi boä cuûa caùc quoác gia vaø caùc moái quan heä giöõa caùc quoác gia. Ñöùc Giaùo Hoaøng Pi-oâ XII cuõng daønh vai troø quyeát ñònh cho caùc hieäp hoäi ngheà nghieäp, coâng ñoaøn vaø caùc toå chöùc trung gian khaùc nhau trong traät töï kinh teá vaø xaõ hoäi. Ngaøi coâng nhaän nhöõng hình thöùc xaõ hoäi coù toå chöùc naøy laø moät bieän phaùp baûo veä thieát yeáu cho söï caân baèng daân söï vaø baûo veä lôïi ích chung. Ngaøi khaúng ñònh söï caàn thieát cuûa moät neàn phaùp trò vöõng chaéc ñeå ngaên ngöøa söï laïm duïng quyeàn löïc, vaø ngaøi coâng nhaän daân chuû laø moät phöông tieän ñeå ñaûm baûo vieäc thöïc thi quyeàn löïc moät caùch ñuùng ñaén. Ñoàng thôøi, ngaøi caûnh baùo choáng laïi baát cöù noã löïc naøo nhaèm döïa luaät phaùp vaøo lôïi ích hoaëc vuõ löïc, nhaéc laïi raèng moät traät töï quoác teá ñöôïc cai trò bôûi lôïi theá cuûa keû maïnh nhaát seõ khieán caùc daân toäc yeáu hôn bò aùp böùc vaø veà cô baûn laøm suy yeáu loøng tin giöõa caùc quoác gia. Cuoái cuøng, Ñöùc Pi-oâ XII ñaõ xaùc ñònh söï maát caân baèng kinh teá saâu xa giöõa caùc quoác gia laø moät trong nhöõng yeáu toá coå vuõ xung ñoät. [26] Ba nguyeân taéc vaãn ñaëc bieät quan troïng ñoái vôùi thôøi ñaïi cuûa chuùng ta, hieän ñang ñöôïc ñaùnh daáu bôûi caùc hình thöùc quyeàn löïc toaøn caàu môùi vaø söï baát bình ñaúng ngaøy caøng taêng: nhu caàu luaät phaùp phaûi ñöôïc öu tieân hôn lôïi ích; nhaän thöùc raèng söï cheânh leäch kinh teá laø maûnh ñaát maøu môõ cho caêng thaúng vaø baïo löïc; vaø söï caàn thieát cuûa moät maïng löôùi caùc hieäp hoäi coù khaû naêng laøm trung gian giöõa caù nhaân vaø Nhaø nöôùc. Nhöõng nguyeân taéc naøy tieáp tuïc cung caáp caùc tieâu chuaån quan troïng cho pheùp Hoïc thuyeát Xaõ hoäi giaûi thích ñoäng löïc cuûa toaøn caàu hoùa vaø coå vuõ moät traät töï quoác teá coâng baèng vaø hoøa bình hôn.
Nhöõng naêm cuûa Coâng ñoàng Vatican II
33. Moät giai ñoaïn môùi trong giaùo huaán xaõ hoäi cuûa Giaùo hoäi baét ñaàu vôùi Thaùnh Gioan XXIII, ngöôøi ñaõ nhaán maïnh hôn vaøo chieàu kích toaøn caàu cuûa caùc vaán ñeà xaõ hoäi vaø ngoân ngöõ veà quyeàn. Trong Mater et Magistra, ngaøi ñaõ trình baøy ñöùc tin Kitoâ giaùo nhö moät aùnh saùng coù khaû naêng keát noái trôøi vaø ñaát. Ngaøi nhaéc laïi raèng, trong khi söù meänh chính cuûa Giaùo hoäi laø thaùnh hoùa vaø rao giaûng nhöõng ñieàu toát laønh vónh cöûu, thì Giaùo hoäi khoâng boû beâ nhöõng nhu caàu cuï theå trong cuoäc soáng haøng ngaøy cuûa con ngöôøi, vaø quan taâm ñeán moïi ñieàu toát laønh ñích thöïc cuûa con ngöôøi. [27] Döïa treân taàm nhìn thoáng nhaát naøy veà nhaân loaïi, Ñöùc Gioan XXIII nhaán maïnh raèng ñôøi soáng xaõ hoäi ñoøi hoûi söï caân baèng giöõa saùng kieán cuûa coâng daân vaø caùc nhoùm - nhöõng ngöôøi ñöôïc keâu goïi töï toå chöùc vaø laøm vieäc cuøng nhau - vaø haønh ñoäng cuûa Nhaø nöôùc, phaûi ñieàu phoái vaø hoã trôï maø khoâng laøm kìm haõm töï do vaø traùch nhieäm cuûa caù nhaân. Do ñoù, ngaøi ñaõ löu yù ñeán vieäc traû löông coâng baèng cho coâng vieäc, söï tham gia cuûa ngöôøi lao ñoäng vaø söï cheânh leäch ngaøy caøng taêng giöõa caùc quoác gia. Vaøi naêm sau, trong Pacem in Terris, Ñöùc Gioan XXIII laàn ñaàu tieân khoâng chæ höôùng ñeán caùc tín höõu maø coøn ñeán taát caû nhöõng ngöôøi thieän chí, lieân keát moät caùch höõu cô phaåm giaù cuûa con ngöôøi vôùi vieäc coâng nhaän caùc quyeàn vaø nghóa vuï cô baûn, vaø ñeà xuaát moät höôùng ñi cho xaõ hoäi - caû ôû caáp ñoä quoác teá - döïa treân chaân lyù, coâng lyù, tình yeâu vaø töï do. [28] Trong thôøi ñaïi ngaøy nay, ñöôïc ñaùnh daáu bôûi xung ñoät lan roäng vaø caùc hình thöùc phuï thuoäc laãn nhau toaøn caàu môùi, nhöõng khía caïnh sau ñaây trong tö töôûng cuûa ngaøi vaãn ñaëc bieät quan troïng: quan ñieåm phoå quaùt trong lôøi keâu goïi cuûa ngaøi; vieäc ngaøi ñeà caäp ñeán nhaân quyeàn nhö moät khuoân khoå chung; vaø nieàm tin cuûa ngaøi raèng hoøa bình laâu daøi ñoøi hoûi caùc ñònh cheá vaø moái quan heä giöõa caùc daân toäc ñöôïc truyeàn caûm höùng töø phaåm giaù cuûa moãi ngöôøi.
34. Coâng ñoàng Vatican II ñaùnh daáu moät böôùc ngoaët trong söï hieåu bieát cuûa Giaùo hoäi veà chính mình trong theá giôùi ñöông thôøi. Trong Hieán cheá Muïc vuï Gaudium et Spes, Coâng ñoàng ñaõ trình baøy hình aûnh moät Giaùo hoäi gaàn guõi vôùi nhaân loaïi, gaén boù vôùi theá giôùi vaø cam keát suy gaãm veà thöïc taïi cuï theå cuûa caùc tình huoáng lòch söû, hôn laø caùc khaùi nieäm tröøu töôïng. Vaên baûn ñeà caäp ñeán caùc vaán ñeà chính veà hoân nhaân vaø gia ñình, ñôøi soáng kinh teá vaø xaõ hoäi, coäng ñoàng chính trò, chieán tranh vaø hoøa bình. Vaên baûn nhaán maïnh raèng caùc caáu truùc kinh teá vaø ñònh cheá chæ coâng baèng khi chuùng phuïc vuï söï phaùt trieån toaøn dieän cuûa con ngöôøi vaø coå vuõ söï tham gia coù traùch nhieäm cuûa taát caû moïi ngöôøi. [29] Taàm quan troïng cuûa vaên kieän coâng ñoàng naøy ñoái vôùi Hoïc thuyeát Xaõ hoäi cuûa Giaùo hoäi khoâng chæ naèm ôû vieäc môû ra nhöõng chaân trôøi cho söï suy tö theo chuû ñeà, maø coøn ôû phöông phaùp phaân ñònh môøi goïi chuùng ta dieãn giaûi nhöõng thay ñoåi lòch söû ñöôïc höôùng daãn bôûi Tin Möøng vaø chuyeân moân cuûa con ngöôøi. Caùch tieáp caän naøy cho thaáy raèng ñoái thoaïi vôùi theá giôùi khoâng phaûi laø moät löïa choïn chieán thuaät ñoái vôùi Giaùo hoäi, maø laø moät bieåu hieän cuï theå cuûa söù meänh cuûa Giaùo hoäi bôûi vì Tin Möøng, gioáng nhö men, coù khaû naêng bieán ñoåi caùc caáu truùc cuûa xaõ hoäi töø beân trong vaø môû ñöôøng höôùng tôùi moät nhaân loaïi lôùn hôn. Tuyeân boá Dignitatis Humanae coù theå ñöôïc bao goàm vaøo cuøng boái caûnh. ÔÛ ñaây, Coâng ñoàng ñaõ coâng nhaän raèng töï do toân giaùo laø moät quyeàn cô baûn döïa treân phaåm giaù con ngöôøi phaûi ñöôïc phaùp luaät baûo ñaûm ñeå ngaên chaën vieäc moïi ngöôøi bò eùp buoäc haønh ñoäng traùi vôùi löông taâm cuûa hoï hoaëc bò caûn trôû trong vieäc tìm kieám vaø tuyeân xöng chaân lyù caû rieâng tö laãn coâng khai. [30] Nguyeân taéc naøy raát phuø hôïp ngaøy nay vaø tieáp tuïc cung caáp cho Hoïc thuyeát Xaõ hoäi nhöõng tieâu chuaån quyeát ñònh ñeå baûo veä caùc caù nhaân vaø xaây döïng caùc xaõ hoäi ña nguyeân vaø hoøa bình.
35. Trong trieàu ñaïi Giaùo hoaøng cuûa Thaùnh Phaoloâ VI, moät söï hieåu bieát veà hoøa bình ñaõ xuaát hieän, khoâng chæ ñôn thuaàn laø söï vaéng maët cuûa chieán tranh, maø coøn hình thaønh trong phaïm vi phaùt trieån toaøn dieän cuûa con ngöôøi. Trong Populorum Progressio, ngaøi ñaõ moâ taû söï phaùt trieån nhö moät quaù trình chuyeån ñoåi töø ñieàu kieän soáng keùm nhaân ñaïo sang ñieàu kieän soáng nhaân ñaïo hôn. Ngaøi coøn hieåu noù nhö moät quaù trình lieân quan ñeán "moãi ngöôøi vaø toaøn theå con ngöôøi", [31] töùc laø moïi khía caïnh cuûa con ngöôøi vaø taát caû moïi ngöôøi khoâng ngoaïi leä. Vì lyù do naøy, Ñöùc Phaoloâ VI coù theå khaúng ñònh raèng söï phaùt trieån ñöôïc hieåu theo caùch naøy thöïc söï laø "teân goïi môùi cuûa hoøa bình", [32] bôûi vì noù nhaèm muïc ñích xoùa boû taän goác reã cuûa baát coâng vaø xung ñoät vaø taïo ra cô hoäi cho moät cuoäc soáng xöùng ñaùng hôn cho taát caû moïi ngöôøi. Vieäc thaønh laäp UÛy ban Giaùo hoaøng Iustitia et Pax cuõng neân ñöôïc nhìn nhaän theo khía caïnh naøy nhö moät noã löïc nhaèm hieän thöïc hoùa nhaän thöùc naøy ôû bình dieän giaùo hoäi vaø quoác teá, ñoàng thôøi ghi nhôù khoaûng caùch ngaøy caøng lôùn giöõa caùc nöôùc giaøu vaø ngheøo vaø nhu caàu veà caùc chính saùch thöïc söï coå vuõ ñieàu kieän soáng nhaân baûn hôn cho taát caû moïi ngöôøi.
36. Trong Octogesima Adveniens, ñöôïc vieát nhaân dòp kyû nieäm 80 naêm Rerum Novarum, Ñöùc Phaoloâ VI ñaõ aùp duïng quan ñieåm naøy vaøo xaõ hoäi haäu kyõ ngheä, ñöôïc ñaùnh daáu bôûi quaù trình ñoâ thò hoùa, caùc hình thöùc ngheøo ñoùi môùi vaø nhöõng thay ñoåi vaên hoùa nhanh choùng ñaët ra caâu hoûi veà töông lai cuûa caùc caù nhaân vaø coäng ñoàng. Ñöùc Phaoloâ VI tin raèng maëc duø Tin Möøng ñöôïc rao giaûng, vieát ra vaø soáng trong moät boái caûnh lòch söû vaø vaên hoùa raát khaùc vôùi boái caûnh cuûa chuùng ta, nhöng thoâng ñieäp cuûa noù khoâng heà "loãi thôøi". [33] Thay vaøo ñoù, noù mang ñeán moät taàm nhìn veà con ngöôøi, caùc moái quan heä, quyeàn löïc vaø lôïi ích chung vaãn coù khaû naêng höôùng daãn caùc löïa choïn kinh teá, chính trò vaø vaên hoùa ngaøy nay. Noùi caùch khaùc, Tin Möøng vaãn coøn phuø hôïp vì noù cung caáp caùc tieâu chuaån ñeå nhaän ra ñieàu gì nhaân baûn hoùa hoaëc phi nhaân baûn hoùa vaø ñieàu gì giaûi phoùng hoaëc aùp böùc trong caùc tình huoáng luoân thay ñoåi. Ñoái vôùi Hoïc thuyeát Xaõ hoäi cuûa Giaùo hoäi, di saûn ñoøi hoûi khaét khe nhaát cuûa Ñöùc Phaoloâ VI chính laø ñieàu naøy: chöøng naøo coøn coù nhöõng ngöôøi treân theá giôùi bò loaïi tröø khoûi söï phaùt trieån phuø hôïp vôùi phaåm giaù con ngöôøi, thì coäng ñoàng Kitoâ giaùo khoâng theå baèng loøng vôùi moät lôøi tuyeân boá hoøa bình treân lyù thuyeát. Thay vaøo ñoù, baét ñaàu töø nôi nhöõng ngöôøi bò gaït ra ngoaøi leà, Giaùo hoäi phaûi cho pheùp Tin Möøng phaùn xeùt nhöõng caáu truùc kinh teá vaø chính trò maø - nhö Ñöùc Gioan Phaoloâ II sau naøy nhaéc nhôû chuùng ta - coù theå trôû thaønh nhöõng "caáu truùc toäi loãi" thöïc söï. [34] Keát quaû laø, khoâng moät ngöôøi hay moät nhoùm ngöôøi naøo seõ bò coi laø coù theå loaïi boû trong caùc quaù trình phaùt trieån.
Giaùo huaán gaàn ñaây
37. Giaùo huaán xaõ hoäi phong phuù cuûa Thaùnh Gioan Phaoloâ II naèm ôû ngaõ ba ñöôøng cuûa cuoäc khuûng hoaûng caùc heä thoáng tö töôûng lôùn cuûa theá kyû XX vaø söï khôûi ñaàu cuûa toaøn caàu hoùa kinh teá. Thoâng ñieäp Laborem Exercens cuûa ngaøi, ñöôïc vieát 90 naêm sau khi coâng boá Rerum Novarum, ñaõ môû ra moät con ñöôøng môùi ñeå suy gaãm veà vieäc laøm. Thoâng ñieäp naøy trình baøy tieàn löông coâng baèng nhö moät phöông tieän cuï theå ñeå xaùc minh tính coâng baèng cuûa toaøn boä heä thoáng kinh teá xaõ hoäi vì chuùng cho thaáy lieäu ngöôøi lao ñoäng coù ñöôïc ñoái xöû nhö moät con ngöôøi hay chæ ñôn thuaàn laø moät chi phí saûn xuaát. [35] Coâng vieäc khoâng chæ ñöôïc coi laø moät vaán ñeà caàn giaûi quyeát hoaëc moät phöông tieän taïo ra thu nhaäp, maø laø moät ñieàu toát cô baûn cho con ngöôøi, moät nguyeân taéc hoaït ñoäng kinh teá vaø laø chìa khoùa cho toaøn boä vaán ñeà xaõ hoäi. Thoâng qua vieäc laøm, con ngöôøi phaùt huy töï do, söï saùng taïo vaø khaû naêng hôïp taùc cuûa mình, goùp phaàn vaøo söï naâng cao vaên hoùa vaø ñaïo ñöùc cuûa xaõ hoäi. [36] Trong boái caûnh naøy, caùc loaïi baát an veà vieäc laøm, con ñöôøng söï nghieäp phaân maûnh vaø töï ñoäng hoùa khoâng ñöôïc ñaùnh giaù chæ döïa treân hieäu naêng, maø coøn lieân quan ñeán phaåm giaù cuûa ngöôøi lao ñoäng, quyeàn ñöôïc traû löông ñaày ñuû vaø khaû naêng thöïc söï tham gia vaøo xaõ hoäi.
38. Vôùi Thoâng ñieäp Sollicitudo Rei Socialis, ñaùnh daáu kyû nieäm 20 naêm Populorum Progressio, Ñöùc Giaùo Hoaøng Gioan Phaoloâ II ñaõ xem xeùt laïi tai hoïa cuûa söï keùm phaùt trieån. Ngaøi thöøa nhaän söï thaát baïi cuûa nhieàu noã löïc nhaèm ñaåy nhanh söï phaùt trieån kinh teá cuûa caùc daân toäc ngheøo vaø hoã trôï hoï trong quaù trình kyõ ngheä hoùa, löu yù ñeán khoaûng caùch dai daúng vaø thöïc söï ngaøy caøng môû roäng giöõa Baéc vaø Nam baùn caàu. [37] Ngöôøi cuõng leân aùn caùc cô cheá kinh teá, taøi chính vaø thöông maïi, do caùc neàn kinh teá maïnh nhaát quaûn lyù, veà maët caáu truùc öu tieân lôïi ích cuûa chính hoï trong khi kìm haõm caùc neàn kinh teá yeáu hôn, vaø ngaøi yeâu caàu chuùng phaûi chòu söï xem xeùt nghieâm tuùc khoâng nhöõng veà maët kyõ thuaät, maø coøn caû veà maët ñaïo ñöùc. [38] Trong boái caûnh naøy, tình lieân ñôùi ñöôïc hieåu laø moät traùch nhieäm chung cuï theå giöõa caùc caù nhaân, daân toäc vaø quoác gia - moät hình thöùc tình baïn xaõ hoäi hoaëc baùc aùi chính trò höôùng tôùi "neàn vaên minh tình yeâu" do Ñöùc Phaoloâ VI ñeà xuaát. [39]
39. Nhaân kyû nieäm 100 naêm Rerum Novarum, Thoâng ñieäp Centesimus Annus ñaõ ñöa ra moät suy tö veà söï suïp ñoå cuûa heä thoáng Xoâ Vieát vaø söï troãi daäy cuûa neàn daân chuû vaø neàn kinh teá thò tröôøng. Thaùnh Gioan Phaoloâ II nhaéc laïi thoâng ñieäp cuûa Ñöùc Pi-oâ XII raèng Giaùo hoäi coi troïng neàn daân chuû vì noù ñaûm baûo söï tham gia höõu hieäu cuûa coâng daân, cho pheùp hoï baàu cöû vaø thay theá caùc nhaø laõnh ñaïo moät caùch hoøa bình vaø ngaên chaën quyeàn löïc bò ñoäc chieám bôûi caùc nhoùm öu tuù nhoû ñöôïc coå vuõ bôûi caùc lôïi ích cuï theå hoaëc yù thöùc heä. [40] Töông töï, Giaùo hoäi chæ coâng nhaän tieàm naêng tích cöïc cuûa thò tröôøng vaø saùng kieán tö nhaân neáu chuùng vaãn tuaân theo luaät luaân lyù vaø ñöôïc höôùng daãn bôûi nguyeân taéc lieân ñôùi, maø khoâng hy sinh nhöõng ngöôøi deã bò toån thöông nhaát cho lyù leõ lôïi nhuaän. [41] Ñieàu naøy boå sung moät di saûn ñaëc bieät quan troïng cho Hoïc thuyeát Xaõ hoäi cuûa Giaùo hoäi. Vieäc khaúng ñònh moái lieân heä giöõa phaåm giaù cuûa lao ñoäng, tình lieân ñôùi giöõa caùc daân toäc, ñaùnh giaù pheâ phaùn veà neàn daân chuû vaø neàn kinh teá thò tröôøng tieáp tuïc cung caáp caùc tieâu chuaån ñeå ñaùnh giaù caùc hình thöùc boùc loät, loaïi tröø vaø khuûng hoaûng môùi trong ñaïi dieän chính trò.
40. Trong Thoâng ñieäp xaõ hoäi Caritas in Veritate, Ñöùc Giaùo Hoaøng Beâneâñíctoâ XVI ñaõ tìm caùch ñaùnh giaù laïi vaø môû roäng khaùi nieäm phaùt trieån ñöôïc trình baøy trong Populorum Progressio, dieãn giaûi noù döôùi aùnh saùng cuûa toaøn caàu hoùa. Ngaøi löu yù raèng söï phaùt trieån nhö vaäy phaûi ñöôïc chuyeån thaønh "taêng tröôûng thöïc söï, coù lôïi cho moïi ngöôøi vaø thöïc söï beàn vöõng". [42] Nghóa laø, tieán boä kinh teá thöïc söï bao truøm vaø toân troïng giôùi haïn cuûa taïo theá. Tuy nhieân, ngaøi taùi khaúng ñònh raèng ôû caùc nöôùc giaøu coù, caùc loaïi ngheøo ñoùi môùi ñang noåi leân cuõng nhö caùc hình thöùc loaïi tröø chöa töøng coù, trong khi ôû caùc vuøng ngheøo hôn, caùc nhoùm thieåu soá nhoû soáng trong söï giaøu coù tieâu duøng beân caïnh tình traïng ngheøo ñoùi phi nhaân tính. [43] Ngoaøi ra, ngaøi nhaän thaáy raèng heä thoáng kinh teá vaø taøi chính toaøn caàu môùi, ñöôïc ñaùnh daáu baèng söï di chuyeån roäng lôùn cuûa voán vaø phöông tieän saûn xuaát, ñaõ laøm giaûm quyeàn löïc chính trò cuûa caùc quoác gia vaø khaû naêng aûnh höôûng ñeán caùc quaù trình kinh teá cuûa hoï. [44] Vì lyù do naøy, Ñöùc Beâneâñíctoâ XVI nhaéc laïi raèng hoaït ñoäng kinh teá khoâng theå tuyeân boá giaûi quyeát caùc vaán ñeà xaõ hoäi chæ ñôn giaûn baèng caùch môû roäng tö duy thöông maïi, maø phaûi höôùng tôùi lôïi ích chung, maø coäng ñoàng chính trò phaûi gaùnh vaùc traùch nhieäm khoâng theå thay theá cuûa mình. [45]
41. Ñöùc Beâneâñíctoâ XVI ñaët loøng baùc aùi vaøo trung taâm phaân tích cuûa mình, tuyeân boá raèng noù "naèm ôû coát loõi cuûa Hoïc thuyeát Xaõ hoäi cuûa Giaùo hoäi," [46] vôùi ñieàu kieän laø noù luoân luoân ñöôïc keát hôïp vôùi chaân lyù. Ngöôøi cuõng löu yù vôùi moái lo ngaïi raèng coù xu höôùng baùc boû taàm quan troïng veà maët ñaïo ñöùc chính xaùc trong caùc lónh vöïc xaõ hoäi, phaùp luaät, chính trò vaø kinh teá. Tính ñoäc ñaùo trong ñoùng goùp cuûa ngaøi naèm ôû choã chæ ra raèng söï phaùt trieån, coâng lyù, caùc ñònh cheá vaø thò tröôøng khoâng phaûi laø nhöõng thöïc theå trung laäp, maø laø nhöõng khoâng gian nôi loøng baùc aùi trong chaân lyù phaûi tìm thaáy bieåu thöùc lòch söû. Giaùo huaán naøy ñaëc bieät phuø hôïp ngaøy nay trong boái caûnh baát bình ñaúng ngaøy caøng gia taêng, aùp löïc treân thò tröôøng taøi chính, khuûng hoaûng moâi tröôøng vaø thieáu nieàm tin vaøo chính trò. Noù nhö moät lôøi môøi goïi ñaùnh giaù moïi moâ hình phaùt trieån döïa treân khaû naêng bao quaùt vaø beàn vöõng cuûa noù, xaây döïng laïi moái quan heä giöõa kinh teá vaø chính trò döïa treân lôïi ích chung, vaø thöøa nhaän vai troø quan troïng vaø taïo sinh cuûa loøng baùc aùi trong ñôøi soáng coâng coäng.
42. Giaùo huaán xaõ hoäi cuûa Ñöùc Giaùo Hoaøng Phanxicoâ phaùt trieån theo höôùng cuûa Gaudium et Spes, môøi goïi chuùng ta nhìn lòch söû qua laêng kính cuûa hy voïng vaø söï deã bò toån thöông cuûa con ngöôøi, vaø ñöa chuùng vaøo ñoái thoaïi vôùi Tin Möøng. Caùch tieáp caän naøy hieän leân roõ raøng nhaát trong Evangelii Gaudium, nôi ngaøi khaúng ñònh raèng lôøi rao giaûng cuûa Kitoâ giaùo coù moät chieàu kích xaõ hoäi noäi taïi vaø keâu goïi moät Giaùo hoäi coù khaû naêng laéng nghe tieáng keâu than cuûa ngöôøi ngheøo, ngöôøi di cö vaø naïn nhaân cuûa caùc hình thöùc noâ leä môùi. Söï nhaán maïnh cuûa Ñöùc Phanxicoâ veà moät Giaùo hoäi ñoàng nghò, moät Giaùo hoäi "cuøng nhau böôùc ñi", tìm caùch ñoïc caùc daáu hieäu cuûa thôøi ñaïi döôùi aùnh saùng cuûa Tin Möøng vaø cho pheùp mình ñöôïc rao giaûng Tin Möøng bôûi nhöõng ngöôøi ngheøo maø Giaùo hoäi cuøng chia seû lòch söû, cuõng phuø hôïp vôùi quan ñieåm naøy. [47]
43. Trong Laudato Si', Ñöùc Phanxicoâ ñaõ ñöa ra vieäc xöû lyù coù heä thoáng quan troïng ñaàu tieân veà cuoäc khuûng hoaûng moâi tröôøng trong moät Thoâng ñieäp xaõ hoäi, chöùng minh raèng ñoù khoâng phaûi laø moät vaán ñeà rieâng leû, maø laø khía caïnh sinh thaùi cuûa cuoäc khuûng hoaûng kinh teá - xaõ hoäi ñöông thôøi. Ñeà xuaát cuûa ngaøi veà moät heä sinh thaùi toaøn dieän keát hôïp vieäc chaêm soùc ngoâi nhaø chung cuûa chuùng ta vôùi söï öu tieân cho ngöôøi ngheøo, vaø khaúng ñònh maïnh meõ raèng "tieáng keâu than cuûa traùi ñaát vaø tieáng keâu than cuûa ngöôøi ngheøo" [48] khoâng theå taùch rôøi. Trong boái caûnh naøy, muïc ñích phoå quaùt cuûa haøng hoùa ñöôïc ñöa leân haøng ñaàu, cuøng vôùi söï pheâ phaùn moâ hình kyõ trò tìm caùch giaûn löôïc moïi thöù thaønh moät vaät theå ñeå thoáng trò; söï baûo veä lao ñoäng cuûa con ngöôøi ñöôïc nuoâi döôõng bôûi tö duy laõng phí; vaø nhu caàu veà coâng lyù giöõa caùc theá heä. Cuoái cuøng, ngaøi uûng hoä cuoäc ñoái thoaïi chaân thaønh giöõa nhöõng ngöôøi laøm vieäc trong lónh vöïc chính trò vaø taøi chính, ñeå khoâng beân naøo trôû neân töï quy chieáu.
44. Ñoái dieän vôùi söï ñoå vôõ cuûa caáu truùc xaõ hoäi, moät "cuoäc chieán theá giôùi ñang ñöôïc tieán haønh töøng phaàn", toaøn caàu hoùa theo chuû nghóa caù nhaân vaø taùc ñoäng cuûa ñaïi dòch ñeán caùc moái quan heä coäng ñoàng, Ñöùc Phanxicoâ, trong thoâng ñieäp Fratelli Tutti, ñaõ tìm caùch khoâi phuïc giaác mô veà moät nhaân loaïi löïa choïn tình baïn xaõ hoäi vaø tình huynh ñeä phoå quaùt. Ngaøi ñeà xuaát moät neàn vaên hoùa gaëp gôõ, moät "neàn chính trò toát hôn" coù khaû naêng tìm kieám lôïi ích chung, con ñöôøng hoøa giaûi vaø moät theá giôùi ñaûm baûo "ñaát ñai, nhaø ôû vaø vieäc laøm cho taát caû moïi ngöôøi". [49] Cuoái cuøng, trong thoâng ñieäp Dilexit Nos, ngaøi ñaõ chæ ra raèng nhöõng noã löïc xaõ hoäi quan troïng naøy khoâng theå taùch rôøi khoûi moái quan heä baû thaân vôùi Chuùa Kitoâ. Quay trôû laïi vôùi lôøi Chuùa, ngaøi nhaéc nhôû chuùng ta raèng phaûn öùng chaân thaät nhaát ñoái vôùi tình yeâu töø traùi tim cuûa Chuùa Gieâsu laø tình yeâu cuï theå daønh cho anh chò em cuûa chuùng ta, vaø khaúng ñònh raèng "khoâng coù caùch naøo toát hôn ñeå chuùng ta ñaùp laïi tình yeâu baèng tình yeâu". [50]
Giaûi thích lòch söû döôùi aùnh saùng ñöùc tin
45. Xeùt ñeán toång quan lòch söû naøy, roõ raøng Hoïc thuyeát Xaõ hoäi cuûa Giaùo hoäi khoâng phaûi laø keát quaû cuûa moät döï aùn ñöôïc laäp ra treân baøn laøm vieäc, maø laø saûn phaåm cuûa moät quaù trình kieân nhaãn, trong ñoù moãi vò Giaùo hoaøng - cuøng vôùi Coâng ñoàng Vatican II - ñaõ ñoùng goùp ñoäc ñaùo döôùi aùnh saùng cuûa "nhöõng ñieàu môùi meû" cuûa moãi thôøi ñaïi cuï theå. Ñaùp laïi nhöõng thaùch thöùc cuûa thôøi ñaïi mình, moãi vò ñaõ giaûi thích nhöõng thay ñoåi lòch söû theo Tin Möøng, laøm saùng toû nhöõng khía caïnh khaùc nhau cuûa moät di saûn duy nhaát: phaåm giaù con ngöôøi, giaù trò cuûa lao ñoäng, muïc ñích phoå quaùt cuûa caûi, tình lieân ñôùi vaø phuï ñôùi, chaêm soùc taïo vaät vaø taàm quan troïng cuûa hoøa bình vaø baùc aùi. Keát quaû laø moät söï phaùt trieån haøi hoøa, maëc duø khoâng phaûi luùc naøo cuõng tuyeán tính, ñöôïc ñaùnh daáu baèng nhöõng ñieåm nhaán khaùc nhau, nhöõng hieåu bieát tieán boä, vaø ñoâi khi laø nhöõng thay ñoåi veà quan ñieåm khoâng ñoaïn tuyeät vôùi nhöõng gì ñaõ coù tröôùc ñoù, maø cho pheùp nhöõng haøm yù cuûa noù ñöôïc tröôûng thaønh. Neáu ngaøy nay chuùng ta coù theå noùi veà moät taäp hôïp caùc nguyeân taéc vaø tieâu chuaån ñöôïc chia seû, ñoù laø bôûi vì caùch giaûi thích lòch söû döïa treân ñöùc tin naøy chöa bao giôø bò giaùn ñoaïn, luoân luoân môû ra tröôùc nhöõng thaùch thöùc do moãi theá heä ñaët ra. Giôø ñaây, toâi muoán höôùng söï chuù yù cuûa chuùng ta ñeán nhöõng nguyeân taéc vó ñaïi cuûa Hoïc thuyeát Xaõ hoäi, nhöõng nguyeân taéc ñònh höôùng söï phaân ñònh cuûa caùc tín höõu trong ñôøi soáng caù nhaân vaø coäng ñoàng, ñeå hieåu roõ hôn tính maïch laïc noäi taïi vaø khaû naêng höôùng daãn thôøi ñaïi cuûa chuùng.
Chöông Hai:
Neàn Taûng Vaø Nguyeân Taéc Cuûa Hoïc Thuyeát Xaõ Hoäi Cuûa Giaùo Hoäi
46. Hoïc thuyeát Xaõ hoäi cuûa Giaùo hoäi laø moät thöïc taïi soáng ñoäng, ñoái thoaïi vôùi lòch söû, vaên hoùa vaø khoa hoïc. Ñoàng thôøi, noù chöùa ñöïng moät taäp hôïp caùc chaân lyù baát bieán. Vì lyù do naøy, noù coù theå ñöôïc coi laø moät hình thöùc khoân ngoan coù khaû naêng höôùng daãn ñôøi soáng baûn thaân vaø xaõ hoäi cuûa caùc tín höõu ngay caû ngaøy nay. Trong chöông thöù hai naøy, toâi muoán taäp trung vaøo moät soá neàn taûng vaø nguyeân taéc cuûa Hoïc thuyeát Xaõ hoäi cuûa Giaùo hoäi seõ giuùp chuùng ta hieåu ñöôïc "nhöõng ñieàu môùi" cuûa thôøi ñaïi chuùng ta, ñaëc bieät laø xeùt ñeán phaåm giaù voán coù cuûa con ngöôøi. Ñeå baûo veä con ngöôøi trong thôøi ñaïi trí tueä nhaân taïo, toâi tin raèng ngaøy nay chuùng ta phaûi moät laàn nöõa suy gaãm veà lôïi ích chung, muïc ñích phoå quaùt cuûa caûi, nguyeân taéc phuï ñôùi, tình lieân ñôùi vaø coâng baèng xaõ hoäi. Toâi tin chaéc raèng moái quan heä haøi hoøa giöõa caùc nguyeân taéc naøy ñoøi hoûi chuùng phaûi ñöôïc xem xeùt moät caùch toång theå, ñeå laøm roõ moái lieân heä vaø söï boå sung laãn nhau cuûa chuùng.
47. Khi trình baøy nhöõng suy tö naøy, tröôùc heát vaø treân heát, toâi hy voïng giuùp caùc tín höõu giaùo daân vaø nhöõng ngöôøi thieän chí taùi khaùm phaù boån phaän thöïc hieän caùc nguyeân taéc neâu treân trong ñôøi soáng haèng ngaøy, caùc moái quan heä gia ñình, coâng vieäc vaø söï tham gia vaøo xaõ hoäi. Nhö vaäy, hoï seõ ñöôïc truyeàn caûm höùng bôûi muïc ñích hieän thaân tình yeâu cuûa Chuùa trong nhöõng söï kieän cuï theå cuûa cuoäc soáng. Ñoàng thôøi, toâi muoán khuyeán khích caùc cô sôû giaùo duïc vaø caùc tröôøng ñaïi hoïc taïo ñoäng löïc môùi cho nhöõng nguyeân taéc naøy, vaø aùp duïng chuùng moät caùch phuø hôïp vaø höõu hieäu trong vieäc giaûi quyeát cuoäc caùch maïng kyõ thuaät soá. Baèng caùch naøy, vieäc nghieân cöùu thaàn hoïc vaø trieát hoïc seõ coù theå tieáp tuïc khaùm phaù vaø hoã trôï haønh trình muïc vuï cuûa Giaùo hoäi, vaø goùp phaàn vaøo nhieäm vuï cuûa Huaán quyeàn trong vieäc soi saùng löông taâm cuûa caùc tín höõu vaø höôùng daãn noã löïc cuûa hoï ñeå laøm cho ñôøi soáng xaõ hoäi chuùng ta coâng baèng vaø huynh ñeä hôn.
Caùc Neàn taûng cuûa Hoïc thuyeát Xaõ hoäi
Con ngöôøi: hình aûnh cuûa Thieân Chuùa Ba Ngoâi
48. Hoïc thuyeát Xaõ hoäi cuûa Giaùo hoäi ñöa chuùng ta ñeán taän coát loõi cuûa ñöùc tin: maàu nhieäm Thieân Chuùa haèng soáng, ñöôïc maëc khaûi trong Chuùa Gieâsu Kitoâ, Ñaáng, vôùi tö caùch laø moät söï hieäp thoâng caùc Ngoâi vò - Cha, Con vaø Thaùnh Thaàn - chính laø tình yeâu trong moái quan heä, ñöôïc phaùt bieåu trong söï hieán daâng laãn nhau vaø trong vieäc chia seû vôùi theá giôùi. [51] Nhö Coâng ñoàng ñaõ nhaéc laïi, con ngöôøi ñöôïc môøi goïi böôùc vaøo söï hieäp thoâng vôùi Thieân Chuùa vaø "chæ coù theå khaùm phaù troïn veïn baûn ngaõ ñích thöïc cuûa mình trong söï hieán daâng chaân thaønh". [52] Thaät vaäy, ôn goïi saâu saéc nhaát cuûa hoï laø böôùc vaøo ñoäng löïc cuûa tình yeâu Ba Ngoâi ñöôïc ñoùn nhaän vaø chia seû.
49. Neáu maàu nhieäm Thieân Chuùa laø Tình Yeâu laø nguoàn goác cuûa Hoïc thuyeát Xaõ hoäi, thì chuùng ta thaáy bieåu thöùc cuï theå nhaát cuûa noù nôi dung maïo cuûa Chuùa Gieâsu Kitoâ, Ngoâi Lôøi Nhaäp Theå. Baèng caùch trôû thaønh ngöôøi, Con Thieân Chuùa böôùc vaøo lòch söû cuûa chuùng ta vaø mang laáy xaùc thòt con ngöôøi, mang theo tình yeâu keát hôïp Ngöôøi vôùi Cha vaø Thaùnh Thaàn. Trong Ngöôøi, "maàu nhieäm cuûa nhaân loaïi thöïc söï trôû neân roõ raøng" [53] bôûi vì nhaân tính cuûa Ngöôøi hoaøn toaøn töï do, côûi môû vôùi ngöôøi khaùc, coù khaû naêng xaây döïng nhöõng moái quan heä laønh maïnh vaø toát ñeïp vaø taän taâm hieán daâng troïn veïn baûn thaân. Nhöõng ngöôøi tin vaøo Ngöôøi tham gia vaøo coâng vieäc ñoåi môùi vó ñaïi baét ñaàu töø maàu nhieäm khoå naïn, caùi cheát vaø söï phuïc sinh cuûa Ngöôøi, vaø hoï coäng taùc trong vieäc xaây döïng Vöông quoác Thieân Chuùa, hoïc caùch ñoùn nhaän taát caû moïi ngöôøi nhö anh chò em, con caùi cuûa moät Cha. Baèng caùch naøy, caû vieäc rao giaûng Tin Möøng vaø ñôøi soáng Kitoâ giaùo, ñöôïc höôùng daãn bôûi hoaït ñoäng cuûa Chuùa Thaùnh Thaàn, ñeàu höôùng ñeán vieäc mang laïi nhöõng heä quaû xaõ hoäi treân theá giôùi. [54]
50. Coát loõi cuûa söï hieåu bieát Kitoâ giaùo veà con ngöôøi naèm ôû söï khaúng ñònh vó ñaïi cuûa Kinh Thaùnh raèng nam nöõ ñöôïc taïo döïng theo hình aûnh vaø hoïa aûnh Thieân Chuùa Ba Ngoâi (xem Saùng theá 1:26-27). Ñöôïc taïo döïng cho moái quan heä, moãi con ngöôøi ñeàu ñöôïc Thieân Chuùa leân keá hoaïch vaø muoán ñeå hieäp thoâng vôùi Ngöôøi, vôùi ngöôøi khaùc vaø vôùi taïo theá. Phaåm giaù con ngöôøi khoâng phuï thuoäc vaøo khaû naêng, cuûa caûi hay ñòa vò trong cuoäc soáng cuûa moät ngöôøi, cuõng khoâng phuï thuoäc vaøo nhöõng löïa choïn ñuùng hay sai ñaõ thöïc hieän; thay vaøo ñoù, noù laø moät ôn ban coù tröôùc vaø vöôït leân treân moãi ngöôøi, ñöôïc Thieân Chuùa ban taëng nhö moät bieåu thöùc cuûa tình yeâu baát dieät cuûa Ngöôøi. Vì lyù do naøy, con ngöôøi luoân luoân laø "con ñöôøng cho Giaùo hoäi" [55] vaø laø traùi tim cuûa moïi con ñöôøng ñích thöïc cuûa söï phaùt trieån toaøn dieän con ngöôøi. [56]
Phaåm giaù bình ñaúng cuûa taát caû moïi ngöôøi
51. Thaùnh Gioan Phaoloâ II ñaõ tuyeân boá raèng, "yù thöùc ñöôïc naâng cao veà phaåm giaù cuûa con ngöôøi vaø tính ñoäc nhaát cuûa hoï, vaø veà söï toân troïng daønh cho haønh trình löông taâm, chaéc chaén ñaïi dieän cho moät trong nhöõng thaønh töïu tích cöïc cuûa neàn vaên hoùa hieän ñaïi." [57] Tuyeân boá naøy tieáp noái ñöôøng loái ñaõ ñöôïc neâu ra bôûi Coâng ñoàng Vatican II, trong ñoù ghi nhaän söï coâng nhaän ngaøy caøng taêng veà phaåm giaù cao caû cuûa taát caû moïi ngöôøi, söï öu vieät cuûa hoï so vôùi vaät chaát vaø caùc quyeàn vaø nghóa vuï phoå quaùt vaø baát khaû xaâm phaïm cuûa hoï. [58] Ñieàu quan troïng laø phaûi ñaûm baûo raèng söï gia taêng ñaùnh giaù cao phaåm giaù con ngöôøi naøy khoâng bò che khuaát bôûi aùp löïc cuûa caùc heä tö töôûng môùi hoaëc caùc lôïi ích raát maïnh meõ trong theá giôùi ngaøy nay. Trong soá nhöõng heä tö töôûng naøy, toâi cho raèng ñaëc bieät nguy hieåm laø heä tö töôûng cho raèng moãi ngöôøi phaûi töï mình kieám ñöôïc hoaëc chöùng minh giaù trò cuûa baûn thaân, ñeán möùc gaùn giaù trò lôùn hôn cho nhöõng ngöôøi höõu hieäu hoaëc coù naêng suaát hôn. Töø quan ñieåm naøy, con ngöôøi cuoái cuøng bò haï thaáp xuoáng thaønh phöông tieän ñeå ñaït ñöôïc keát quaû, moät nguoàn löïc ñeå söû duïng vaø khai thaùc, vaø khoâng coøn ñöôïc coâng nhaän laø muïc ñích töï thaân ñuùng ñaén, khoâng bao giôø neân bò lôïi duïng. Tuy nhieân, giaù trò cuûa con ngöôøi khoâng phuï thuoäc vaøo nhöõng gì hoï ñaït ñöôïc hoaëc saûn xuaát. Coù nhöõng quyeàn aùp duïng cho taát caû moïi ngöôøi chæ ñôn giaûn baèng vieäc laø con ngöôøi, vaø khoâng moät quyeàn löïc naøo cuûa con ngöôøi coù theå hôïp phaùp phuû nhaän hoaëc tuøy tieän haïn cheá chuùng. [59]
52. Khi chuùng ta noùi veà phaåm giaù, chuùng ta khoâng phaûi luùc naøo cuõng söû duïng töø naøy theo cuøng moät caùch. Ñoâi khi chuùng ta ñeà caäp ñeán phaåm giaù ñaïo ñöùc, cuï theå laø caùch moät ngöôøi ñònh höôùng caùc löïa choïn vaø haønh ñoäng cuûa mình. Nhöõng luùc khaùc, chuùng ta nghó ñeán phaåm giaù xaõ hoäi, ñeà caäp ñeán ñieàu kieän soáng cuûa moät ngöôøi vaø söï toân troïng cuï theå nhaän ñöôïc töø xaõ hoäi. Trong nhöõng tröôøng hôïp khaùc, chuùng ta ñeà caäp ñeán phaåm giaù hieän sinh, coù nghóa laø caùch moät ngöôøi nhaän thöùc giaù trò cuûa chính mình vaø giaù trò cuûa cuoäc soáng. Nhöõng khía caïnh naøy cuûa phaåm giaù coù theå ñöôïc naâng cao hoaëc giaûm ñi. Beân caïnh nhöõng khaùi nieäm naøy, coøn coù moät bìnhh dieän saâu saéc vaø quan troïng hôn veà phaåm giaù höõu theå hoïc. Ñaây laø phaåm giaù thuoäc veà moãi con ngöôøi chæ ñôn giaûn nhôø vieäc hieän höõu, nhôø vieäc ñöôïc Thieân Chuùa muoán, taïo döïng vaø yeâu thöông. [60] Khoâng toäi loãi, thaát baïi, sæ nhuïc hay söï loaïi tröø naøo coù theå laøm giaûm giaù trò saâu saéc cuûa moät cuoäc soáng con ngöôøi maø Thieân Chuùa ñaõ muoán vaø keâu goïi. [61]
53. Do ñoù, phaåm giaù cô baûn cuûa moãi ngöôøi khoâng phaûi laø thöù coù ñöôïc hay kieám ñöôïc, cuõng khoâng caàn phaûi ñöôïc bieän minh. Tuyeân boá Dignitas Infinita gaàn ñaây ñaõ toùm taét tö töôûng cuûa Giaùo hoäi veà vaán ñeà naøy: "Moãi con ngöôøi ñeàu sôû höõu moät phaåm giaù voâ haïn, ñöôïc ñaët neàn taûng khoâng theå taùch rôøi trong chính höõu theå cuûa hoï, phaåm giaù naøy toàn taïi trong vaø vöôït ra ngoaøi moïi hoaøn caûnh, traïng thaùi hoaëc tình huoáng maø ngöôøi ñoù coù theå gaëp phaûi" [62] - noùi caùch khaùc, luoân luoân vaø khoâng coù ngoaïi leä. Phaåm giaù cuûa moãi con ngöôøi coù theå ñöôïc moâ taû laø voâ haïn, nhö Thaùnh Gioan Phaoloâ II ñaõ noùi, [63] vì hai lyù do: thöù nhaát, bôûi vì tình yeâu cuûa Thieân Chuùa, Ñaáng keâu goïi chuùng ta laøm baïn vôùi Ngöôøi, laø voâ haïn; vaø thöù hai, tình yeâu cuûa Ngöôøi laø hoaøn toaøn voâ ñieàu kieän, theo nghóa laø, ngay caû khi chuùng ta tìm kieám voâ taän, chuùng ta seõ khoâng bao giôø tìm thaáy baát cöù ñieàu gì coù theå xoùa boû hoaëc phuû nhaän noù.
Giaù trò toái cao cuûa nhaân quyeàn
54. Giaùo hoäi thöøa nhaän moät caùch bieát ôn raèng "phong traøo höôùng tôùi vieäc xaùc ñònh vaø coâng boá nhaân quyeàn laø moät trong nhöõng noã löïc quan troïng nhaát ñeå ñaùp öùng höõu hieäu nhöõng yeâu caàu khoâng theå traùnh khoûi cuûa phaåm giaù con ngöôøi." [64] Veà vaán ñeà naøy, Thaùnh Gioan Phaoloâ II ñaõ noùi raèng Tuyeân ngoân Toaøn caàu veà Nhaân quyeàn, ñöôïc Lieân Hôïp Quoác coâng boá vaøo ngaøy 10 thaùng 12 naêm 1948, vaãn laø moät trong nhöõng bieåu thöùc cao nhaát cuûa löông taâm con ngöôøi trong thôøi ñaïi chuùng ta. [65] Ñoù laø "moät coät moác treân con ñöôøng daøi vaø khoù khaên cuûa nhaân loaïi." [66] Vì lyù do naøy, töø quan ñieåm Kitoâ giaùo, nhaân quyeàn khoâng phaûi laø moät söï boå sung beân ngoaøi cho con ngöôøi, maø laø moät bieåu thöùc cuûa phaåm giaù noäi taïi cuûa con ngöôøi, maø coäng ñoàng quoác teá ñöôïc keâu goïi baûo veä vaø coå vuõ.
55. Nhaân quyeàn laø baát khaû xaâm phaïm, vì chuùng "voán coù trong con ngöôøi vaø trong phaåm giaù con ngöôøi". [67] Do ñoù, chuùng laø phoå quaùt vaø baát khaû chuyeån nhöôïng. [68] Chính vì chuùng ñöôïc ñaët neàn taûng treân phaåm giaù chung cuûa moãi ngöôøi ñaøn oâng vaø ñaøn baø, neân chuùng coù nhöõng haäu quaû thöïc tieãn vaø hieäu löïc phaùp lyù, bôûi vì "seõ thaät voâ ích neáu tuyeân boá nhaân quyeàn maø ñoàng thôøi khoâng laøm moïi thöù ñeå ñaûm baûo nghóa vuï toân troïng chuùng, söï toân troïng cuûa taát caû moïi ngöôøi, ôû moïi nôi vaø cho taát caû moïi ngöôøi". [69] Trong soá nhöõng quyeàn naøy, quyeàn ñaàu tieân laø quyeàn soáng, töø khi thuï thai ñeán khi keát thuùc töï nhieân, [70] neáu khoâng coù quyeàn naøy thì khoâng theå thöïc hieän baát cöù quyeàn naøo khaùc. Khi quyeàn cô baûn naøy bò phuû nhaän - nhö trong caùc tröôøng hôïp phaù thai, gieát ngöôøi voâ toäi vaø an töû - chuùng ta phaûi ñoái dieän vôùi nhöõng löïa choïn maø Giaùo hoäi coi laø sai traùi nghieâm troïng. [71]
56. Nhìn vaøo thôøi ñaïi cuûa chuùng ta, chuùng ta khoâng theå boû qua söï kieän naøy laø vieäc baûo veä nhaân quyeàn ñaõ bò phôi baøy tröôùc hai moái nguy hieåm ñaëc bieät nghieâm troïng. Thöù nhaát laø nhöõng quyeàn naøy ñöôïc tuyeân boá moät caùch hoaøn toaøn hình thöùc, trong khi tieán boä kyõ thuaät tieáp tuïc dieãn ra song song vôùi nhöõng vi phaïm ngaàm hoaëc coâng khai veà phaåm giaù con ngöôøi. Thöù hai, maø thöïc chaát laø goác reã cuûa ñieàu thöù nhaát, laø söï baát löïc trong vieäc nhaän ra neàn taûng trong tính phoå quaùt cuûa chuùng, vì chuùng ta ñaõ töø boû "vieäc tìm kieám nhöõng neàn taûng vöõng chaéc hoã trôï caùc quyeát ñònh vaø luaät phaùp cuûa chuùng ta". [72] Ñöùc Giaùo Hoaøng Phanxicoâ ñaõ keâu goïi chuùng ta khoâng neân ñaùnh giaù thaáp vaán ñeà cuoái cuøng naøy. Ngaøi chæ ra raèng khi lyù trí nghieâm tuùc xem xeùt baûn chaát con ngöôøi, noù coù khaû naêng khaùm phaù ra nhöõng giaù trò aùp duïng cho taát caû moïi ngöôøi, bôûi vì chuùng baét nguoàn töø baûn chaát con ngöôøi. Neáu nhieäm vuï tìm hieåu naøy bò boû rôi, coù theå hình dung raèng nhöõng quyeàn ñöôïc coi laø baát khaû xaâm phaïm ngaøy nay, trong töông lai, cuoái cuøng seõ bò nhöõng ngöôøi naém quyeàn ñaët caâu hoûi hoaëc phuû nhaän, coù leõ sau khi chæ ñaït ñöôïc söï ñoàng thuaän beà ngoaøi töø caùc nhoùm daân cö bò sôï haõi hoaëc bò thao tuùng. [73]
57. Cuøng vôùi nhaän thöùc lôùn hôn veà giaù trò cuûa moãi con ngöôøi vaø quyeàn cuûa hoï, söï coâng nhaän quyeàn cuûa caùc nhoùm thieåu soá cuõng ñaõ taêng leân. Tuy nhieân, vaãn coøn moät chaëng ñöôøng daøi ñeå ñaûm baûo raèng quyeàn cuûa raát nhieàu ngöôøi, ñaëc bieät laø phuï nöõ, ñöôïc ñaûm baûo moät caùch bình ñaúng vaø thöïc söï treân toaøn theá giôùi. Thöïc teá laø "nhöõng phuï nöõ phaûi chòu ñöïng tình traïng bò loaïi tröø, ngöôïc ñaõi vaø baïo löïc caøng ngheøo khoå hôn, vì hoï thöôøng ít coù khaû naêng baûo veä quyeàn cuûa mình." [74] Do ñoù, chæ ñôn giaûn tuyeân boá raèng nam vaø nöõ coù phaåm giaù vaø quyeàn bình ñaúng laø chöa ñuû; caàn phaûi phaûn aùnh ñieàu naøy trong caùc quyeát ñònh cuï theå, chaúng haïn nhö trong luaät phaùp, tieáp caän vieäc laøm, giaùo duïc, traùch nhieäm xaõ hoäi vaø chính trò, vaø caùch xaõ hoäi laéng nghe vaø ñaùnh giaù cao nhöõng ñoùng goùp cuûa phuï nöõ. Chöøng naøo khoaûng caùch naøy coøn toàn taïi, chuùng ta khoâng theå noùi raèng xaõ hoäi thöïc söï vaø ñaày ñuû coâng nhaän raèng phuï nöõ coù phaåm giaù nhö nam giôùi.
58. Chính caùc caù nhaân môùi laø ñieàu quan troïng, moãi ngöôøi, cuøng vôùi gia ñình cuûa hoï. Caùc phong traøo xaõ hoäi, heä tö töôûng coäng ñoàng vaø nhöõng tuyeân boá chính trò lôùn lao uûng hoä moät boä phaän daân chuùng ñeàu voâ giaù trò neáu chuùng khoâng daãn ñeán söï thònh vöôïng cuûa con ngöôøi - caû nam vaø nöõ - vôùi nhöõng quyeàn baát khaû xaâm phaïm cuûa hoï. Töông töï, vieäc ca ngôïi töï do caù nhaân hay doanh nghieäp tö nhaân laø chöa ñuû neáu sau ñoù chuùng ta laïi ñeå cho nhieàu ngöôøi tieáp tuïc soáng maø khoâng coù vieäc laøm töû teá, söï baûo veä hoaëc tieáp caän vôùi nhöõng nhu caàu cô baûn.
Caùc nguyeân taéc cuûa Hoïc thuyeát Xaõ hoäi
Nguyeân taéc lôïi ích chung
59. Nhaän thöùc raèng moãi ngöôøi ñaøn oâng vaø ñaøn baø ñeàu sôû höõu moät phaåm giaù baát khaû xaâm phaïm, cuøng vôùi nhöõng quyeàn maø khoâng moät theá löïc naøo cuûa con ngöôøi coù theå phaûn boäi hay voâ hieäu hoùa, ñoøi hoûi chuùng ta phaûi ñònh hình caùch chuùng ta soáng cuøng nhau, bao goàm caû nhöõng löïa choïn kinh teá vaø chính trò cuûa chuùng ta, vaø caáu truùc cuûa caùc thaønh phoá. Töø ñoù naûy sinh nguyeân taéc chính ñaàu tieân cuûa Hoïc thuyeát Xaõ hoäi maø toâi muoán nhaán maïnh: lôïi ích chung. Chuùng ta coù theå moâ taû noù nhö bieåu thöùc xaõ hoäi cuûa phaåm giaù ñöôïc coâng nhaän trong moãi con ngöôøi. Khi Ñöùc Beâ-neâ-ñíc-toâ XVI ñeà caäp ñeán nhöõng giaù trò khoâng theå thöông löôïng maø Giaùo hoäi phaûi luoân baûo veä, ngaøi ñaõ bao goàm trong ñoù "vieäc thuùc ñaåy lôïi ích chung". [75] Ñoái vôùi moät ngöôøi Kitoâ höõu, vieäc vöôït ra khoûi nhöõng giôùi haïn heïp hoøi cuûa lôïi ích caù nhaân vaø coáng hieán heát mình, trong khaû naêng cuûa mình, cho lôïi ích chung laø moät giaù trò khoâng theå thöông löôïng, cuõng nhö vieäc coå vuõ söï soáng.
60. Coâng ñoàng Vatican II khaúng ñònh raèng lôïi ích chung bao goàm "toång theå caùc ñieàu kieän xaõ hoäi cho pheùp moïi ngöôøi, duø laø theo nhoùm hay caù nhaân, ñaït ñöôïc söï vieân maõn cuûa mình moät caùch troïn veïn vaø deã daøng hôn". [76] Ñònh nghóa naøy cung caáp cho chuùng ta moät ñieåm tham chieáu ban ñaàu coù giaù trò, bôûi vì lôïi ích chung khoâng theå bò thu heïp thaønh moät danh saùch ñôn thuaàn caùc ñieàu kieän hoaëc ñònh cheá. Noù khoâng phaûi laø toång theå caùc lôïi ích caù nhaân, cuõng khoâng phaûi laø söï giao thoa cuûa caùc lôïi ích rieâng bieät cuûa hoï; ñoù laø moät lôïi ích lôùn hôn thuoäc veà taát caû moïi ngöôøi, vaø noù chæ coù theå ñaït ñöôïc, nuoâi döôõng vaø baûo veä baèng nhöõng noã löïc taäp theå cuûa chuùng ta. Chuùng ta coù theå noùi raèng haønh ñoäng xaõ hoäi ñaït ñöôïc söï vieân maõn khi noù höôùng tôùi lôïi ích chung naøy, cuõng nhö haønh ñoäng ñaïo ñöùc cuûa moät ngöôøi tìm thaáy söï vieân maõn trong vieäc löïa choïn ñieàu thieän ñích thöïc. [77]
61. Theo nghóa naøy, chuùng ta coù theå noùi raèng toaøn theå "lôùn hôn toång soá caùc phaàn cuûa noù" [78] vaø chính vì lyù do naøy, "toång soá caùc lôïi ích caù nhaân khoâng ñuû khaû naêng taïo ra moät theá giôùi toát ñeïp hôn cho toaøn theå gia ñình nhaân loaïi." [79] Thaät vaäy, thaät laø aûo töôûng khi nghó raèng chæ theo ñuoåi söï tieán boä cuûa baûn thaân maø khoâng quan taâm ñeán ngöôøi khaùc laø ñuû ñeå ñoùng goùp vaøo lôïi ích chung. Quan ñieåm naøy boû qua giaù trò voán coù vaø ñaëc thuø cuûa lôïi ích chung, laø keát quaû cuûa söï "phuï thuoäc laãn nhau" [80] taïo ra moät maïng löôùi lôïi ích xaõ hoäi môû roäng vaø taùc ñoäng ñeán moïi ngöôøi. Lôïi ích chung laø moät "phaàn coäng", keát quaû cuûa söï töông taùc vaø aûnh höôûng laãn nhau keát noái caùc haønh ñoäng, saùng kieán, noã löïc vaø quyeát ñònh khaùc nhau. Neáu chuùng ta coäng caùc lôïi ích caù nhaân laïi vôùi nhau, chuùng ta khoâng theå giaûi thích söï toàn taïi cuûa "phaàn coäng" voán vöôït leân treân chuùng vaø ñoàng thôøi laøm giaøu theâm cho chuùng.
62. Vieäc theo ñuoåi lôïi ích chung mang laïi söùc soáng cho moät daân toäc, ñöôïc hieåu khoâng chæ ñôn thuaàn laø moät taäp hôïp caùc caù nhaân, maø laø moät thöïc taïi soáng ñoäng trong ñoù moïi ngöôøi hoïc caùch nhaän ra raèng baûn thaân hoï coù moái lieân heä vôùi nhau vaø cuøng chòu traùch nhieäm veà neàn coäng hoøa. Theo nghóa naøy, moãi ngöôøi ñoùng goùp vaøo vieäc xaây döïng daân toäc mình thoâng qua "moät noã löïc chaäm chaïp vaø gian khoå ñoøi hoûi mong muoán hoäi nhaäp vaø saün saøng ñaït ñöôïc ñieàu naøy thoâng qua söï phaùt trieån cuûa moät neàn vaên hoùa gaëp gôõ hoøa bình vaø ña dieän." [81] Laøm vieäc cuøng nhau vì lôïi ích chung coù nghóa laø coù moät taàm nhìn chung. Roõ raøng laø coù nhieàu khaùc bieät veà tö töôûng vaø thöïc haønh giöõa moïi ngöôøi, cuõng nhö nhöõng lôïi ích khaùc nhau vaø nhöõng baát ñoàng thöôøng xuyeân, nhöng ñieàu ñoù khoâng coù nghóa laø khoâng theå tham gia ñoái thoaïi ñeå thieát laäp moät taäp hôïp caùc thoûa thuaän cô baûn cho pheùp taïo ra moät taàm nhìn chung, döïa vaøo ñoù moïi ngöôøi coù theå cuøng nhau tieán leân.
63. Nhaø nöôùc coù traùch nhieäm ñaûm baûo söï gaén keát, söï thoáng nhaát vaø toå chöùc ñuùng ñaén cuûa xaõ hoäi daân söï, ñeå lôïi ích chung coù theå ñöôïc theo ñuoåi vôùi söï ñoùng goùp cuûa moïi ngöôøi. Veà maët thöïc haønh, ñieàu naøy coù nghóa laø caùc cô quan coâng quyeàn coù nhieäm vuï teá nhò laø "haøi hoøa caùc lôïi ích ngaønh khaùc nhau vôùi caùc yeâu caàu cuûa coâng lyù", [82] tìm kieám söï caân baèng giöõa lôïi ích caù nhaân vaø lôïi ích chung, maø khoâng boû laïi nhöõng ngöôøi deã bò toån thöông nhaát. Khi chính trò töø boû taàm nhìn daøi haïn vaø töï thu heïp laïi thaønh nhöõng tính toaùn ngaén haïn hoaëc söï phaân cöïc voâ ích, thì ngoân ngöõ veà lôïi ích chung seõ maát ñi uy tín, ñoàng thôøi, baát bình ñaúng vaø chia reõ xaõ hoäi ngaøy caøng gia taêng.
64. Ñieàu naøy cuõng aùp duïng cho chính trò quoác teá. Khi khoaûng caùch giöõa caùc quoác gia ngaøy caøng roäng, taâm lyù ñoái ñaàu vaø gaây haán baét ñaàu hình thaønh, vaø con ñöôøng khoù khaên höôùng tôùi moät theá giôùi thoáng nhaát vaø coù tình anh em hôn phaûi chòu nhöõng trôû ngaïi môùi vaø ñau ñôùn. Trong boái caûnh naøy, vieäc noùi veà moät haønh trình chung höôùng tôùi söï phaùt trieån coâng baèng hôn cho toaøn theå gia ñình nhaân loaïi "nghe coù veû ñieân roà". [83] Tuy nhieân, chuùng ta khoâng ñöôïc maát hy voïng. Toâi môøi moïi ngöôøi cuøng suy nghó veà caùc caùch thöùc hôïp taùc vaø caùc ñònh cheá quoác teá höõu hieäu hôn, coù khaû naêng baûo veä lôïi ích chung toaøn caàu maø khoâng laøm toån haïi ñeán söï ña daïng hôïp phaùp cuûa caùc daân toäc vaø quoác gia. Thaät vaäy, vieäc thuùc ñaåy lôïi ích chung khoâng bao giôø coù theå taùch rôøi khoûi vieäc toân troïng quyeàn hieän höõu cuûa caùc daân toäc, quyeàn baûo toàn baûn saéc rieâng vaø quyeàn ñoùng goùp nhöõng phaåm chaát ñoäc ñaùo cuûa hoï cho coäng ñoàng quoác teá. [84] Hôn nöõa, baát cöù noã löïc hoaëc keá hoaïch naøo nhaèm xoùa boû hoaëc khuaát phuïc moät quoác gia ñeàu laø voâ cuøng phi ñaïo ñöùc vaø do ñoù khoâng theå chaáp nhaän ñöôïc.
Nguyeân taéc veà ñích ñeán phoå quaùt cuûa cuûa caûi
65. "Trong soá nhieàu haøm yù cuûa lôïi ích chung, nguyeân taéc ñích ñeán phoå quaùt cuûa cuûa caûi mang yù nghóa tröïc tieáp." [85] Tröôùc heát, nguyeân taéc naøy nhaéc nhôû chuùng ta raèng cuûa caûi cuûa traùi ñaát - ñaát, nöôùc, khoâng khí vaø taøi nguyeân thieân nhieân - ñöôïc Chuùa ban cho toaøn theå gia ñình nhaân loaïi ñeå duy trì söï soáng cuûa taát caû moïi ngöôøi, vaø moãi ngöôøi ñeàu coù quyeàn coá höõu ñoái vôùi vieäc söû duïng nhöõng cuûa caûi ñoù, caû hieän taïi vaø töông lai. Thaùnh Gioan Phaoloâ II nhaéc laïi raèng, "Thieân Chuùa ñaõ ban traùi ñaát cho toaøn theå nhaân loaïi ñeå nuoâi soáng taát caû caùc thaønh vieân cuûa noù, khoâng loaïi tröø hay öu aùi baát cöù ai." [86] Do ñoù, "khoâng phuø hôïp vôùi keá hoaïch cuûa Thieân Chuùa khi söû duïng ôn ban naøy theo caùch maø lôïi ích cuûa noù chæ thuoäc veà moät soá ít ngöôøi ñöôïc choïn." [87] Ngaøy nay, chuùng ta ñöôïc keâu goïi nhaän ra raèng muïc ñích phoå quaùt naøy khoâng chæ aùp duïng cho cuûa caûi vaät chaát, maø coøn cho cuûa caûi phi vaät chaát vaø vaên hoùa.
66. Chaéc chaén coù quyeàn sôû höõu tö nhaân, coù yù nghóa vaø muïc ñích cuï theå rieâng, nhöng noù luoân luoân phuï thuoäc vaøo ñích ñeán phoå quaùt cuûa cuûa caûi. Theo Ñöùc Gioan Phaoloâ II, söï phuï thuoäc naøy laø quy taéc vaøng cuûa haønh vi xaõ hoäi vaø laø "nguyeân taéc ñaàu tieân cuûa toaøn boä traät töï ñaïo ñöùc vaø xaõ hoäi." [88] Trong truyeàn thoáng cuûa Giaùo hoäi, taøi saûn ñöôïc coi laø phöông tieän ñeå baûo veä vaø quaûn lyù cuûa caûi sao cho chuùng coù theå phuïc vuï toát hôn cho lôïi ích chung. Vì "truyeàn thoáng Kitoâ giaùo chöa bao giôø coâng nhaän quyeàn sôû höõu tö nhaân laø tuyeät ñoái hoaëc baát khaû xaâm phaïm," [89] neân chöùc naêng xaõ hoäi cuûa noù khoâng ñöôïc coi laø moät quan ñieåm thaàn hoïc ñôn thuaàn, maø laø moät hoïc thuyeát cuûa Giaùo hoäi, ñaõ hieän dieän trong Kinh Thaùnh vaø trong caùc taùc phaåm cuûa caùc Giaùo phuï. Vì lyù do naøy, Ñöùc Giaùo Hoaøng Phanxicoâ ñaõ nhaéc nhôû chuùng ta raèng tình lieân ñôùi, khi ñöôïc soáng troïn veïn nhaát, cuõng coù nghóa laø "traû laïi cho ngöôøi ngheøo nhöõng gì thuoäc veà hoï." [90]
67. Ngaøy nay, trong soá nhöõng cuûa caûi ñöôïc daønh cho taát caû moïi ngöôøi, chuùng ta cuõng phaûi bao goàm caùc hình thöùc sôû höõu môùi, chaúng haïn nhö baèng saùng cheá, thuaät toaùn, neàn taûng kyõ thuaät soá, cô sôû haï taàng kyõ thuaät vaø döõ lieäu. Trong boái caûnh maø söï giaøu coù cuûa caùc quoác gia ngaøy caøng phuï thuoäc vaøo kieán thöùc vaø kyõ thuaät, khi nhöõng cuûa caûi naøy vaãn taäp trung trong tay moät soá ít ngöôøi, maø khoâng coù caùc hình thöùc chia seû vaø tieáp caän thích hôïp, moät söï maát caân baèng môùi ñöôïc taïo ra, traùi ngöôïc vôùi ñích ñeán phoå quaùt cuûa caûi. Ñeán löôït noù, noù laøm gia taêng khoaûng caùch giöõa nhöõng ngöôøi ñöôïc bao goàm vaø nhöõng ngöôøi bò loaïi tröø, giöõa nhöõng ngöôøi coù theå tham gia vaøo cuoäc caùch maïng kyõ thuaät soá vaø nhöõng ngöôøi vaãn ôû beân leà. Hôn nöõa, vieäc chaêm soùc ngoâi nhaø chung cuûa chuùng ta vaø traùch nhieäm cuûa chuùng ta ñoái vôùi ngöôøi ngheøo vaø caùc theá heä töông lai ñoøi hoûi vieäc söû duïng caùc cuûa caûi do taïo hoùa ban taëng vaø nhöõng khaû naêng môùi do kyõ thuaät mang laïi phaûi ñöôïc ñieàu chænh theo caùch toân troïng moâi tröôøng, traùnh laõng phí vaø ngaên chaën caùc hình thöùc boùc loät môùi.
Nguyeân taéc phuï ñôùi
68. Nguyeân taéc phuï ñôùi xuaát phaùt töø chính söï hieåu bieát veà con ngöôøi ñaõ höôùng daãn suy tö cuûa chuùng ta veà phaåm giaù vaø lôïi ích chung. Neáu moãi ngöôøi ñaøn baø vaø ngöôøi ñaøn oâng ñöôïc keâu goïi laøm chuû cuoäc soáng cuûa chính mình vaø ñoùng goùp vaøo söï hình thaønh xaõ hoäi, thì caùc ñònh cheá xaõ hoäi cuõng phaûi toân troïng vaø hoã trôï traùch nhieäm naøy. Hoïc thuyeát Xaõ hoäi cuûa Giaùo hoäi ñeà caäp ñeán nguyeân taéc phuï ñôùi nhö laø nguyeân taéc theo ñoù vai troø cuûa caù nhaân, gia ñình, coäng ñoàng ñòa phöông vaø caùc toå chöùc trung gian khoâng neân bò thay theá bôûi caùc thaåm quyeàn cao hôn. Hôn nöõa, caùc ñònh cheá cao caáp hôn phaûi coâng nhaän, baûo veä vaø thuùc ñaåy söï töï do vaø saùng taïo cuûa caùc thöïc theå caáp thaáp hôn, phoái hôïp caùc ñoùng goùp cuûa hoï ñeå hoï coù theå hôïp taùc höõu hieäu vì lôïi ích chung. [91]
69. Baét ñaàu töø Ñöùc Leâ-oâ XIII vaø nhöõng khôûi ñaàu cuûa giaùo huaán xaõ hoäi hieän ñaïi, Giaùo hoäi ñaõ nhaán maïnh raèng caû caù nhaân laãn gia ñình khoâng neân bò Nhaø nöôùc chi phoái, maø neân ñöôïc pheùp haønh ñoäng töï do, trong chöøng möïc coù theå, maø khoâng gaây haïi ñeán lôïi ích chung. [92] Thaùnh Gioan Phaoloâ II ñaõ tieáp thu vaø phaùt trieån quan ñieåm naøy, löu yù raèng coäng ñoàng chính trò phuïc vuï xaõ hoäi daân söï vaø Nhaø nöôùc phaûi baûo veä lôïi ích chung, can thieäp khi caàn thieát, nhöng khoâng thay theá vónh vieãn traùch nhieäm cuûa caùc toå chöùc trung gian vaø caùc ñònh cheá xaõ hoäi. [93] Nguyeân taéc phuï ñôùi khoâng bieän minh cho söï ruùt lui cuûa Nhaø nöôùc, maø ñuùng hôn laø höôùng daãn haønh ñoäng cuûa Nhaø nöôùc. Thaät vaäy, söï can thieäp cuûa nhaø nöôùc laø caàn thieát chính ñeå cho pheùp taát caû caùc chuû theå xaõ hoäi hoaøn thaønh söù meänh cuûa hoï maø khoâng bò kìm haõm. Coäng ñoàng chính trò coù traùch nhieäm taïo ra nhöõng ñieàu kieän cho pheùp caùc caù nhaân, gia ñình, hieäp hoäi vaø caùc toå chöùc trung gian hoaøn thaønh söù meänh cuûa hoï trong xaõ hoäi, maø khoâng bò thay theá hoaëc bò giaûm xuoáng chæ coøn laø nhöõng ngöôøi hoã trôï. [94]
70. Nguyeân taéc naøy khuyeán khích chuùng ta vöôït ra khoûi baát cöù hình thöùc quaûn lyù ñôøi soáng xaõ hoäi naøo mang tính duy cha chuù [paternalistic] hoaëc döïa treân phuùc lôïi, maø thay vaøo ñoù thuùc ñaåy moät neàn vaên hoùa traùch nhieäm chung trong moät Nhaø nöôùc coi troïng saùng kieán cuûa coâng daân vaø moät xaõ hoäi daân söï coù khaû naêng taïo döïng moái lieân keát vaø huy ñoäng naêng löïc phuïc vuï lôïi ích chung. Phuø hôïp vôùi nguyeân taéc phuï ñôùi, caùc quyeát ñònh ñöôïc ñöa ra ôû bình dieän gaàn nhaát coù theå vôùi nhöõng ngöôøi lieân quan, do ñoù thuùc ñaåy ñôøi soáng coäng ñoàng vaø traùnh vieäc ngöôøi daân phaûi ñoái dieän vôùi nhöõng quyeát ñònh ñaõ ñöôïc ñöa ra. Baèng caùch naøy, ngöôøi daân coù theå tham gia vaøo quaù trình ra quyeát ñònh. Khi caùc gia ñình, hieäp hoäi, coäng ñoàng ñòa phöông, caùc toå chöùc tình nguyeän vaø nhöõng toå chöùc thuoäc ñieàu goïi laø "khu vöïc thöù ba" ñöôïc coâng nhaän vaø hoã trôï, ñôøi soáng xaõ hoäi trôû neân deã tieáp caän hôn vôùi ngöôøi daân, caùc dòch vuï trôû neân phuø hôïp hôn vôùi nhu caàu thöïc teá vaø caùc giaûi phaùp trôû neân saùng taïo hôn vaø toân troïng phaåm giaù cuûa moãi ngöôøi. [95]
71. Nguyeân taéc phuï ñôùi ñaëc bieät aùp duïng trong boái caûnh cuoäc caùch maïng kyõ thuaät soá. ÔÛ ñaây, caáp cao nhaát khoâng phaûi laø Nhaø nöôùc, maø laø caùc taùc nhaân kinh teá vaø kyõ thuaät lôùn thöïc thi quyeàn löïc treân thöïc teá ñoái vôùi caùc ñieàu kieän cuûa cuoäc soáng haøng ngaøy. Bình dieän naøy, ñoäc quyeàn veà chuyeân moân, döõ lieäu vaø quyeàn ra quyeát ñònh, bao goàm caùc coâng ty vaø neàn taûng xaùc ñònh caùc ñieàu kieän truy caäp, quy taéc hieån thò, hình thöùc töông taùc vaø thaäm chí caû cô hoäi kinh teá. Nguyeân taéc phuï ñôùi yeâu caàu caùc quy trình nhö vaäy khoâng ñöôïc aùp ñaët töø treân xuoáng moät caùch môø aùm vaø ñôn phöông, maø thay vaøo ñoù phaûi höôùng tôùi lôïi ích chung vôùi tính minh baïch, traùch nhieäm giaûi trình vaø caùc hình thöùc tham gia coù yù nghóa (bao goàm kieåm tra ñoäc laäp, tính minh baïch veà thuaät toaùn, quyeàn truy caäp döõ lieäu coâng baèng vaø caùc keânh khieáu naïi). [96]
72. Trong boái caûnh naøy, caùc quoác gia vaø caùc toå chöùc sieâu quoác gia ñöôïc keâu goïi ñaûm baûo caùc quy taéc coâng baèng vaø caùc bieän phaùp baûo veä höõu hieäu, ñeå caùc coäng ñoàng ñòa phöông, caùc toå chöùc trung gian, tröôøng hoïc, ñaïi hoïc, caùc toå chöùc vaø hieäp hoäi toân giaùo coù tieáng noùi vaø coù theå ñoùng goùp vaøo vieäc phaân ñònh caùc löïa choïn aûnh höôûng ñeán cuoäc soáng haøng ngaøy cuûa ngöôøi daân, chaúng haïn nhö vieäc laøm, tieáp caän dòch vuï, quaûn lyù döõ lieäu vaø moâi tröôøng kyõ thuaät soá. Khi noùi ñeán caùc quyeát ñònh lieân quan ñeán caùc luoàng kinh teá vaø neàn taûng kyõ thuaät soá, cuõng nhö vieäc quaûn trò döõ lieäu vaø thuaät toaùn, chuùng ta khoâng theå cho pheùp moät soá ít taùc nhaân töï yù quyeát ñònh caùc quy trình naøy; thay vaøo ñoù, chuùng ta phaûi xaây döïng caùc hình thöùc hôïp taùc toân troïng caùc bình dieän khaùc nhau cuûa coäng ñoàng toaøn caàu vaø khieán hoï cuøng chòu traùch nhieäm vì lôïi ích chung. [97]
Nguyeân taéc lieân ñôùi
73. Sau khi xem xeùt lôïi ích chung vaø nguyeân taéc phuï ñôùi, toâi muoán suy gaãm veà nguyeân taéc lieân ñôùi. Nguyeân taéc naøy xuaát phaùt töø moät taàm nhìn veà con ngöôøi ñöôïc hình thaønh bôûi ñöùc tin, ñoù laø moãi con ngöôøi ñöôïc taïo ra theo hình aûnh cuûa Thieân Chuùa vaø laø moät phaàn cuûa maïng löôùi caùc moái quan heä raøng buoäc hoï vôùi nhöõng ngöôøi khaùc, vôùi caùc coäng ñoàng cuï theå vaø vôùi taïo theá. Thaùnh Phaoloâ VI nhaän thaáy raèng caùc nghóa vuï lieân ñôùi, coâng lyù vaø baùc aùi baét nguoàn töø caùc moái lieân keát huynh ñeä nhaân baûn vaø sieâu nhieân keát noái caùc caù nhaân vaø coäng ñoàng. [98] Tình huynh ñeä khoâng chæ laø moät khaùt voïng cuûa nhöõng ngöôøi tin, maø laø moät thöïc taïi xaõ hoäi vaø chính trò caàn ñöôïc hieän thaân trong caùc löïa choïn vaø noã löïc chung. Lieân ñôùi, do ñoù, laø söï thöøa nhaän cuï theå raèng töông lai cuûa moãi caù nhaân ñöôïc keát noái vôùi töông lai cuûa taát caû; quaû thaät, "khoâng ai ñöôïc cöùu roãi moät mình." [99] Moái lieân heä chaët cheõ giöõa nguyeân taéc phuï ñôùi vaø tình lieân ñôùi do ñoù trôû neân roõ raøng. Nhö vaäy, roõ raøng laø coù moät moái lieân heä maät thieát giöõa nguyeân taéc phuï ñôùi vaø tình lieân ñôùi. Khi nguyeân taéc phuï ñôùi khoâng ñöôïc lieân keát vôùi tình lieân ñôùi, noù cuoái cuøng chæ trôû thaønh söï baûo veä caùc lôïi ích cuï theå; khi tình lieân ñôùi khoâng ñöôïc hoã trôï bôûi nguyeân taéc phuï ñôùi, noù seõ thoaùi hoùa thaønh moät hình thöùc phuùc lôïi khoâng thuùc ñaåy traùch nhieäm. [100] Söï lieân keát naøy cuõng lieân quan ñeán traùch nhieäm tham gia ñích thöïc. Tình lieân ñôùi ñöôïc phaùt bieåu khi moãi ngöôøi, caû caù nhaân vaø taäp theå, tham gia vaøo ñôøi soáng coäng ñoàng - baèng caùch caäp nhaät thoâng tin, töông taùc vôùi ngöôøi khaùc, leân tieáng vaø ñoùng goùp vaøo caùc quyeát ñònh vaø löïa choïn coâng coäng - ñoàng thôøi gaùnh vaùc traùch nhieäm thöïc söï ñeå ñaït ñöôïc lôïi ích chung thoâng qua vieäc ra quyeát ñònh chung.
74. Trong nhieàu lónh vöïc, chuùng ta ñaõ vaø ñang traûi nghieäm moät loaïi "tình lieân ñôùi treân thöïc teá", vì cuoäc soáng cuûa chuùng ta ñan xen vaøo nhau; maïng löôùi kyõ thuaät soá keát noái moïi ngöôøi vaø coäng ñoàng treân khaép theá giôùi trong thôøi gian thöïc, vaø neàn kinh teá vaø truyeàn thoâng toaøn caàu coù nghóa laø caùc söï kieän ôû moät nôi coù taùc ñoäng saâu roäng. Tuy nhieân, maïng löôùi caùc moái quan heä naøy chæ caáu thaønh tình lieân ñôùi theo nghóa ñaày ñuû nhaát cuûa haïn töø khi noù trôû thaønh moät löïa choïn coù yù thöùc. Ñöùc tin môøi goïi chuùng ta nhìn nhaän thöïc taïi naøy nhö moät lôøi keâu goïi: chuùng ta khoâng chæ laø nhöõng ngöôøi laùng gieàng cuûa nhau, maø coøn ñöôïc giao phoù cho nhau, ñeå moãi ngöôøi trong chuùng ta coù theå chòu traùch nhieäm, trong khaû naêng toát nhaát cuûa mình, ñoái vôùi cuoäc soáng vaø nhöõng veát thöông cuûa anh chò em mình. Tinh thaàn lieân ñôùi naûy sinh chính khi chuùng ta quyeát ñònh khoâng thôø ô vôùi nhöõng gì xaûy ra vôùi ngöôøi laùng gieàng cuûa mình maø thay vaøo ñoù bieán nhöõng moái raøng buoäc khoâng theå traùnh khoûi - kinh teá, vaên hoùa vaø kyõ thuaät- thaønh nhöõng con ñöôøng chia seû, hôïp taùc vaø chaêm soùc laãn nhau, ñoùn nhaän yù töôûng "suy nghó vaø haønh ñoäng theo tinh thaàn coäng ñoàng". [101]
75. Giaùo huaán xaõ hoäi cuûa Giaùo hoäi nhaán maïnh raèng lieân ñôùi vöøa laø moät nguyeân taéc vöøa laø moät nhaân ñöùc. Laø moät nguyeân taéc, noù noùi leân traät töï khaùch quan cuûa caùc moái quan heä giöõa caùc caù nhaân, nhoùm vaø daân toäc, chæ ra nhaän thöùc veà söï phuï thuoäc laãn nhau, theo ñoù lôïi ích cuûa moãi ngöôøi phuï thuoäc vaøo lôïi ích cuûa ngöôøi khaùc. Laø moät nhaân ñöùc, noù ñoøi hoûi moät "quyeát taâm vöõng chaéc vaø kieân trì" [102] ñeå phaán ñaáu vì lôïi ích chung, ñaëc bieät chuù yù ñeán nhöõng ngöôøi caàn giuùp ñôõ nhaát. Ñöùc Giaùo Hoaøng Phanxicoâ löu yù raèng lieân ñôùi laø "moät caùch laøm neân lòch söû" [103] taïo ra caùc coäng ñoàng chöù khoâng chæ laø nhöõng khoái caù nhaân. Vì lyù do naøy, noù ñoøi hoûi moät loái soáng khieâm toán vaø chia seû, khaû naêng töø boû lôïi ích tröôùc maét ñeå taïo cô hoäi cho ngöôøi khaùc trong töông lai, vaø söï saün loøng thaùch thöùc nhöõng thoùi quen vaø ñaëc quyeàn - bao goàm caû nhöõng thoùi quen vaø ñaëc quyeàn lieân quan ñeán tieâu duøng kyõ thuaät soá vaø söû duïng kyõ thuaät - khi chuùng ngaên caûn ngöôøi khaùc soáng moät caùch ñaøng hoaøng.
76. Trong moät theá giôùi ñöôïc ñaùnh daáu bôûi nhöõng moái lieân heä ngaøy caøng chaët cheõ giöõa con ngöôøi, coäng ñoàng vaø quoác gia, tình lieân ñôùi cuõng mang moät chieàu kích toaøn caàu. Ñöùc Beâ-neâ-ñic-toâ XVI ñaõ heát söùc nhaán maïnh moái lieân heä giöõa phaùt trieån, coâng lyù vaø traùch nhieäm ñoái vôùi caùc theá heä töông lai, tuyeân boá raèng söï phaùt trieån ñích thöïc ñoøi hoûi tình lieân ñôùi vaø coâng lyù giöõa caùc theá heä, [104] cuõng nhö nhaän thöùc veà nhöõng moái lieân keát gaén keát chuùng ta vôùi moâi tröôøng töï nhieân. Ngaøy nay, traùch nhieäm naøy cuõng môû roäng ñeán cô sôû haï taàng kyõ thuaät soá vaø thoâng tin. Gioáng nhö moâi tröôøng töï nhieân, "heä sinh thaùi kyõ thuaät soá" coù theå ñöôïc baûo toàn hoaëc khai thaùc, chia seû hoaëc ñoäc quyeàn. Tình lieân ñôùi ñoøi hoûi caùc quyeát ñònh lieân quan ñeán döõ lieäu, thuaät toaùn, neàn taûng vaø trí tueä nhaân taïo phaûi tính ñeán khoâng chæ lôïi ích tröôùc maét cuûa moät soá ít ngöôøi, maø coøn caû taùc ñoäng ñeán taát caû moïi ngöôøi vaø caùc theá heä töông lai.
Nguyeân taéc coâng baèng xaõ hoäi
77. Ñoái vôùi coäng ñoàng Kitoâ giaùo, coâng baèng xaõ hoäi laø moät caùch cuï theå ñeå noi theo Chuùa Gieâsu vaø trung thaønh vôùi Tin Möøng. Trong Taân Öôùc, Chuùa Gieâsu loan baùo "tin möøng cho ngöôøi ngheøo" (Lc 4:18) vaø ñoàng nhaát mình vôùi nhöõng ngöôøi thaáp heøn, ngöôøi beänh, ngöôøi bò giam caàm vaø ngöôøi laï (xem Mt 25:31-46). Nhö vaäy, Ngöôøi daïy chuùng ta raèng coâng lyù ñöôïc sinh ra töø vaø ñöôïc hoaøn thaønh trong tình huynh ñeä, bôûi vì caùch chuùng ta tieáp caän vaø lieân heä vôùi nhöõng ngöôøi thaáp keùm nhaát trong chuùng ta, noùi moät caùch cuï theå, trôû thaønh thöôùc ño moái quan heä cuûa chuùng ta vôùi Thieân Chuùa vaø vôùi anh chò em cuûa chuùng ta. Tuy nhieân, coâng lyù khoâng chæ lieân quan ñeán haønh vi cuûa caùc caù nhaân, maø coøn lieân quan ñeán caùch thöùc maø caùc caáu truùc cuûa xaõ hoäi ñöôïc hình thaønh vaø toå chöùc. Veà vaán ñeà naøy, Coâng ñoàng Vatican II nhaéc nhôû chuùng ta raèng moïi ñònh cheá ñeàu ñöôïc keâu goïi phuïc vuï con ngöôøi vaø phaåm giaù cuûa hoï. [105] Do ñoù, coâng baèng xaõ hoäi ñöôïc ñaëc tröng bôûi khaû naêng cuûa moät traät töï xaõ hoäi, kinh teá vaø chính trò cho pheùp moïi ngöôøi - ñaëc bieät laø nhöõng ngöôøi yeáu theá nhaát - soáng moät cuoäc soáng thöïc söï coù phaåm giaù, khoâng boû laïi ai phía sau.
78. Giaùo huaán gaàn ñaây ñaõ nhaán maïnh raèng coâng baèng xaõ hoäi baét ñaàu töø nhöõng ngöôøi thaáp keùm nhaát trong chuùng ta. Thaùnh Gioan Phaoloâ II ñaõ noùi veà söï löïa choïn öu tieân cho ngöôøi ngheøo [106] phaûi höôùng daãn caû nhöõng löïa choïn caù nhaân vaø xaõ hoäi, trong khi Ñöùc Giaùo Hoaøng Phanxicoâ ñaõ leân aùn moät "vaên hoùa 'vöùt boû'" [107] taïo ra nhöõng hình thöùc loaïi tröø ngaøy caøng môùi. Töø quan ñieåm naøy, coâng baèng xaõ hoäi ñoøi hoûi chuùng ta phaûi nhìn vaøo caùc caù nhaân vaø coäng ñoàng, baét ñaàu töø nhöõng ngöôøi deã bò toån thöông nhaát: ngöôøi ngheøo, ngöôøi di cö, ngöôøi tò naïn, ngöôøi di dôøi trong nöôùc, naïn nhaân cuûa baïo löïc vaø nhöõng ngöôøi soáng ôû vuøng ngoaïi oâ ñoâ thò hoaëc vuøng ngoaïi oâ veà maët hieän sinh.
79. YÙ nieäm "coâng baèng xaõ hoäi" giuùp chuùng ta nhaän ra raèng söï baát coâng khoâng chæ phaùt sinh töø nhöõng löïa choïn sai laàm cuûa caù nhaân, maø coøn töø caùc caáu truùc, cô cheá vaø heä thoáng kinh teá vaø vaên hoùa taïo ra söï baát bình ñaúng gaàn nhö töï ñoäng. Thaùnh Gioan Phaoloâ II ñaõ noùi veà caùc caáu truùc toäi loãi [108] choáng laïi yù muoán cuûa Thieân Chuùa vaø ñoøi hoûi söï cam keát hoaùn caûi caù nhaân vaø xaõ hoäi. Theo quan ñieåm naøy, coâng lyù khoâng chæ ñôn thuaàn laø vieäc phaân phoái nguoàn löïc coâng baèng hôn hoaëc söûa chöõa nhöõng baát coâng hieän taïi, maø coøn mang moät chieàu kích phuïc hoài. Noù nhaèm muïc ñích haøn gaén nhöõng moái quan heä ñoå vôõ vaø taùi hoøa nhaäp nhöõng ngöôøi bò loaïi tröø, coù tính ñeán nhöõng veát thöông do baát coâng gaây ra, chaúng haïn nhö chieán tranh, chuû nghóa thöïc daân, phaân bieät chuûng toäc hoaëc giôùi tính, baïo löïc choáng laïi toaøn boä caùc daân toäc vaø boùc loät. Ñieàu naøy coù theå bao goàm vieäc khoâi phuïc phaåm giaù vaø tieáng noùi cho nhöõng ngöôøi bò boû qua, thuùc ñaåy caùc quaù trình chöõa laønh kyù öùc taäp theå, choáng laïi caùc luaät vaø thöïc haønh phaân bieät ñoái xöû, vaø cung caáp hoã trôï cuï theå cho nhöõng ngöôøi vaãn coøn gaùnh chòu haäu quaû cuûa nhöõng sai traùi ñaõ phaûi chòu ñöïng trong quaù khöù.
80. Trong thôøi ñaïi ngaøy nay, coâng lyù xaõ hoäi cuõng phaûi ñoái dieän vôùi moâi tröôøng ñöôïc ñònh hình bôûi caùc kyõ thuaät kyõ thuaät soá. Söï lan roäng cuûa caùc maïng löôùi toaøn caàu, neàn taûng vaø heä thoáng trí tueä nhaân taïo ñang thay ñoåi caùch chuùng ta thu thaäp thoâng tin, giao tieáp vaø tieáp caän caùc dòch vuï. Coâng lyù ñoøi hoûi chuùng ta phaûi ngaên chaën söï xuaát hieän cuûa caùc hình thöùc loaïi tröø vaø töôùc ñoaït töï do môùi: caùc caù nhaân vaø daân toäc bò caûn trôû hoaëc bò töø choái tieáp caän caùc kyõ thuaät cô baûn, caùc coäng ñoàng bò phôi baøy tröôùc söï giaùm saùt xaâm phaïm vaø caùc nhoùm xaõ hoäi bò tröøng phaït bôûi caùc thuaät toaùn maäp môø duy trì ñònh kieán vaø phaân bieät ñoái xöû. Trong thôøi ñaïi kyõ thuaät soá, moät traät töï xaõ hoäi coâng baèng ñaûm baûo cho moïi ngöôøi quyeàn tieáp caän bình ñaúng caùc cô hoäi, baûo veä caùc thaønh vieân treû nhaát vaø yeáu theá nhaát trong xaõ hoäi, choáng laïi söï thuø haän vaø thoâng tin sai leäch, vaø ñaët vieäc söû duïng döõ lieäu vaø kyõ thuaät döôùi söï giaùm saùt cuûa coâng chuùng, ñeå nguyeân taéc chæ ñaïo khoâng chæ laø lôïi nhuaän maø coøn laø phaåm giaù cuûa moãi ngöôøi vaø lôïi ích chung cuûa taát caû moïi ngöôøi.
81. Moät pheùp thöû cho coâng lyù xaõ hoäi ngaøy nay laø caùch ñoái xöû vôùi ngöôøi di cö, ngöôøi tò naïn vaø nhöõng ngöôøi buoäc phaûi di chuyeån do ngheøo ñoùi, baïo löïc, bieán ñoåi khí haäu vaø thaûm hoïa moâi tröôøng. Caùch moät xaõ hoäi ñoái xöû vôùi hoï cho thaáy lieäu yù thöùc coâng lyù cuûa xaõ hoäi ñoù ñöôïc thuùc ñaåy bôûi noãi sôï haõi hay bôûi tinh thaàn baùc aùi. Ñöùc Giaùo Hoaøng Phanxicoâ ñaõ keâu goïi chuùng ta nhìn nhaän ngöôøi di cö khoâng chæ ñôn thuaàn laø moät vaán ñeà caàn ñöôïc quaûn lyù, maø laø hình aûnh soáng ñoäng cuûa daân Chuùa ñang di chuyeån. [109] Hoï laø nhöõng ngöôøi coù phaåm giaù, nguoàn löïc vaø öôùc mô, coù quyeàn ñöôïc ñoái xöû toân troïng vaø yeâu caàu trôû thaønh thaønh vieân tích cöïc cuûa caùc xaõ hoäi chaøo ñoùn hoï. Coâng baèng xaõ hoäi trong lónh vöïc naøy bao haøm ít nhaát hai cam keát boå sung cho nhau. Moät maët, ñieàu naøy coù nghóa laø baûo veä nhöõng hy voïng chính ñaùng cuûa nhöõng ngöôøi buoäc phaûi rôøi boû queâ höông baèng caùch ñaûm baûo caùc tuyeán ñöôøng an toaøn vaø hôïp phaùp, ñieàu kieän tieáp nhaän xöùng ñaùng vaø con ñöôøng hoäi nhaäp thöïc söï. Maët khaùc, ñieàu naøy coù nghóa laø thuùc ñaåy quyeàn ñöôïc ôû laïi queâ höông trong hoøa bình vaø an ninh baèng caùch giaûi quyeát caùc nguyeân nhaân goác reã buoäc ngöôøi daân phaûi di cö, bao goàm caû nhöõng nguyeân nhaân lieân quan ñeán baát coâng kinh teá vaø khuûng hoaûng khí haäu. Khi nhöõng quyeàn naøy ñöôïc toân troïng, di cö coù theå trôû thaønh cô hoäi gaëp gôõ vaø laøm giaøu laãn nhau giöõa caùc daân toäc.
Phaùt trieån con ngöôøi toaøn dieän
82. Trong Thoâng ñieäp Populorum Progressio, Ñöùc Giaùo Hoaøng Phaoloâ VI khaúng ñònh raèng söï phaùt trieån chæ thöïc söï ñuùng ñaén neáu noù "toaøn dieän", coù nghóa laø noù coù theå "phaùt huy söï phaùt trieån cuûa moãi ngöôøi vaø cuûa toaøn theå con ngöôøi". [110] Trong nhöõng thaäp nieân tieáp theo, Hoïc thuyeát Xaõ hoäi cuûa Giaùo hoäi ñaõ nhaéc laïi vaø suy gaãm veà caùch dieãn ñaït naøy ñeå chæ ra nhöõng caùch thöùc thöïc tieãn maø caùc nguyeân taéc cao caû - phaåm giaù, lôïi ích chung, ñích ñeán phoå quaùt cuûa cuûa caûi, tính phuï ñôùi, tình lieân ñôùi vaø coâng baèng xaõ hoäi - ñöôïc thöïc hieän trong ñôøi soáng thöïc teá. "Phaùt trieån toaøn dieän con ngöôøi" ôû ñaây coù nghóa laø moät quaù trình trong ñoù söï phaùt trieån cuûa caù nhaân vaø daân toäc bao truøm taát caû caùc khía caïnh cuûa söï toàn taïi vaø môû ra töông lai cho caùc theá heä keá tieáp.
83. Ñoái vôùi caù nhaân cuõng nhö caùc quoác gia, phaùt trieån vöøa laø nghóa vuï vöøa laø quyeàn lôïi. Caàn coù nhöõng ñieàu kieän toái thieåu ñeå cho pheùp moãi ngöôøi vaø moãi daân toäc phaùt trieån thònh vöôïng phuø hôïp vôùi phaåm giaù cuûa hoï, maø khoâng bò giöõ trong tình traïng phuï thuoäc hoaëc bò loaïi tröø khoûi vieäc tieáp caän caùc haøng hoùa caàn thieát. Phaùt trieån thöïc söï laø nhaân baûn khi noù ñaët con ngöôøi laøm trung taâm thay vì tích luõy cuûa caûi, vaø khi noù lieân quan ñeán caùc daân toäc cuõng nhö caùc caù nhaân. Coâng lyù ñoøi hoûi söï coâng nhaän caùc quyeàn cuûa xaõ hoäi vaø caùc quyeàn cuûa caùc daân toäc, vaø bao goàm traùch nhieäm ñoái vôùi caùc theá heä töông lai. Phaùt trieån khoâng thöïc söï mang tính nhaân baûn neáu noù laøm taêng möùc tieâu thuï cho moät soá ngöôøi trong khi chuyeån gaùnh naëng chi phí sang nhöõng ngöôøi khaùc, hoaëc ñaåy toaøn boä caùc khu vöïc vaøo vai troø phuï thuoäc, ngaên caûn hoï phaùt huy heát tieàm naêng cuûa mình. [111] Phaùt trieån mang tính toaøn dieän khi noù khoâng chæ giôùi haïn trong lónh vöïc kinh teá maø coøn thuùc ñaåy chaát löôïng cuoäc soáng ôû caùc khía caïnh tinh thaàn, vaên hoùa, ñaïo ñöùc vaø quan heä, ñoàng thôøi toân troïng ngoâi nhaø chung cuûa chuùng ta, söï ña daïng cuûa caùc daân toäc vaø loái soáng cuûa hoï. [112]
84. Ngaøy nay, khaùi nieäm phaùt trieån toaøn dieän con ngöôøi laø moät chuaån möïc ñeå ñaùnh giaù sinh thaùi toaøn dieän, voán ñaõ trôû thaønh moät khía caïnh khoâng theå thieáu cuûa Hoïc thuyeát Xaõ hoäi cuûa Giaùo hoäi. Thaät vaäy, chaát löôïng phaùt trieån ñöôïc ño löôøng baèng khaû naêng tích hôïp coâng lyù ñoái vôùi con ngöôøi vaø vieäc chaêm soùc ngoâi nhaø chung cuûa chuùng ta, vaø thuùc ñaåy ñieàu kieän soáng xöùng ñaùng, tieáp caän caùc haøng hoùa caàn thieát, caùc moái quan heä xaõ hoäi coâng baèng, chaêm soùc taïo theá vaø quan taâm ñeán caùc theá heä töông lai. Töø ñoù suy ra raèng tieán boä thöïc söï khoâng phaûi laø ñieàu laøm taêng phuùc lôïi cuûa moät soá ngöôøi baèng caùch laøm suy thoaùi heä sinh thaùi, chuyeån gaùnh naëng chi phí sang caùc coäng ñoàng thieät thoøi nhaát, hoaëc laøm toån haïi ñeán ñieàu kieän soáng cuûa nhöõng ngöôøi seõ keá vò chuùng ta.
85. Nhìn theo aùnh saùng naøy, phaùt trieån toaøn dieän con ngöôøi laø khuoân khoå maø qua ñoù chuùng ta coù theå dieãn giaûi nhöõng thay ñoåi cuûa thôøi ñaïi chuùng ta, bao goàm caû nhöõng thay ñoåi do cuoäc caùch maïng kyõ thuaät soá mang laïi. Nhöõng ñoåi môùi kyõ thuaät, bao goàm caû trí tueä nhaân taïo, khoâng phaûi laø trung laäp, bôûi vì chuùng coù theå thuùc ñaåy söï tham gia vaø coâng lyù hoaëc laøm traàm troïng theâm söï baát bình ñaúng, kieåm soaùt vaø loaïi tröø. Vì lyù do naøy, chuùng phaûi ñöôïc ñaùnh giaù baèng caùch ñaët ra moät caâu hoûi quan troïng: Lieäu chuùng coù thöïc söï giuùp caùc caù nhaân vaø caùc daân toäc trôû neân nhaân baûn vaø huynh ñeä hôn, ñoàng thôøi toân troïng ngoâi nhaø chung cuûa chuùng ta vaø caùc theá heä töông lai? Chính taïi ñaây, caùc nguyeân taéc cuûa Hoïc thuyeát Xaõ hoäi trôû thaønh tieâu chuaån cuï theå ñeå phaân ñònh veà caùc vaán ñeà maø chuùng ta seõ ñeà caäp trong caùc chöông tieáp theo.
Moät cuoäc xeùt mình cho Giaùo hoäi
86. Toùm laïi, toâi muoán ñeà caäp ñeán moät ñieåm ñaëc bieät gaàn guõi vôùi traùi tim toâi. Hoïc thuyeát Xaõ hoäi khoâng chæ ñôn thuaàn laø moät thoâng ñieäp göûi ñeán xaõ hoäi; noù coøn laø moät cuoäc töï vaán löông taâm cho Giaùo hoäi - moät ngoâi nhaø vaø tröôøng hoïc cuûa söï hieäp thoâng luoân ñöôïc keâu goïi ñaûm baûo raèng caùc nguyeân taéc ñöôïc neâu trong chöông naøy ñöôïc aùp duïng, ñaëc bieät laø trong caùc caáu truùc cuûa chính mình. Trong boái caûnh Giaùo hoäi, lôïi ích chung mang hình thöùc cuûa moät caùch tieáp caän ñoàng nghò cho söù meänh phuïc vuï Nöôùc Trôøi. Thaät vaäy, Giaùo hoäi laø "chuû theå coäng ñoàng vaø lòch söû cuûa tính ñoàng ghò vaø söù meänh". [113] Ñieàu naøy ñoøi hoûi söï chuù yù ñeán caùch thöùc ñöa ra quyeát ñònh vaø thöïc hieän traùch nhieäm. Vaên kieän Cuoái cuøng cuûa Thöôïng Hoäi ñoàng xaùc ñònh moät neàn vaên hoùa minh baïch, traùch nhieäm giaûi trình vaø ñaùnh giaù laø nhöõng thöïc tieãn quan troïng cho söï chuyeån ñoåi truyeàn giaùo. [114]
87. Vôùi suy nghó naøy, nguyeân taéc phuï ñôùi trôû thaønh nguyeân taéc höôùng daãn cho vieäc quaûn trò vaø ñôøi soáng muïc vuï. Noù bao goàm vieäc coâng nhaän vaø hoã trôï caùc toå chöùc giaùo hoäi trung gian vaø tín höõu khi hoï thöïc hieän traùch nhieäm cuûa mình, coi troïng caùc ñaëc suûng vaø kyõ naêng, ñoàng thôøi traùnh moïi hình thöùc cuûa chuû nghóa duy cha chuù boùp ngheït töï do Tin Möøng. Veà maët thöïc haønh, söï tham gia cuûa nhöõng ngöôøi ñaõ ñöôïc röûa toäi vaøo caùc quaù trình ra quyeát ñònh vaø traùch nhieäm chung cuûa hoï trong söù meänh ñöôïc thöïc hieän thoâng qua caùc cô quan tham gia thöïc söï, chöù khoâng chæ mang tính hình thöùc. [115]
88. Ñoái vôùi coäng ñoàng Kitoâ giaùo, tình lieân ñôùi baét nguoàn töø maàu nhieäm cuûa Chuùa Kitoâ vaø ñöôïc nuoâi döôõng bôûi Bí tích Thaùnh Theå. Tình lieân ñôùi naûy sinh töø söï hieäp thoâng trong ñöùc tin vaø caùc Bí tích: Bí tích Röûa toäi vaø Bí tích Theâm söùc keát hôïp chuùng ta trong Chuùa Kitoâ, ñeå chuùng ta trôû thaønh moät Thaân Theå vaø moät Thaàn Khí, moät Taâm Hoàn vaø moät Linh Hoàn (xem EÂ-pheâ-soâ 4:4; Coâng vuï 4:32). Bí tích Thaùnh Theå, laø bí tích cuûa söï hieäp nhaát, nuoâi döôõng söï thuoäc veà Thaân Theå Chuùa Kitoâ cuûa chuùng ta vaø daïy chuùng ta caùch chia seû. Söï ña daïng veà caûm nhaän trong Giaùo hoäi vaø nhöõng nieàm tin maïnh meõ thuùc ñaåy moãi ngöôøi laø nguoàn phong phuù neáu chuùng ñöôïc neo giöõ trong söï chaéc chaén raèng söï hieäp nhaát laø moät ôn ban ñaõ nhaän ñöôïc vaø laø moät traùch nhieäm caàn phaûi hoaøn thaønh.
89. Soáng coâng lyù trong Giaùo hoäi coù nghóa laø thanh loïc caùc moái quan heä vaø caáu truùc Giaùo hoäi khoûi nhöõng söï meùo moù daãn ñeán baát bình ñaúng, thieáu minh baïch vaø laïm duïng quyeàn löïc. Veà vaán ñeà naøy, laéng nghe caùc naïn nhaân cuûa söï laïm duïng veà tinh thaàn, kinh teá, ñònh cheá, tình duïc vaø quyeàn löïc, cuõng nhö laïm duïng löông taâm, laø moät phaàn khoâng theå thieáu cuûa haønh trình höôùng tôùi coâng lyù, bao goàm vieäc thöøa nhaän nhöõng toån haïi ñaõ gaây ra, boài thöôøng coâng baèng vaø thöïc hieän caùc böôùc ñeå ngaên chaën ñieàu ñoù xaûy ra laàn nöõa. Moïi quyeàn löïc ñeàu phuïc vuï cho söï hieäp thoâng vaø söù meänh. Moïi thaåm quyeàn ñeàu phuïc vuï daân Chuùa. Thöøa taùc vuï phuïc vuï naøy ñöôïc phaùt bieåu khoâng nhöõng qua ñöùc tin cuûa chuùng ta ñöôïc cöû haønh vaø soáng trong caùc Bí tích, vaø trong vieäc aùp duïng phong caùch ñoàng nghò, maø coøn trong vieäc chia seû cuûa caûi cuï theå. Theo göông cuûa Giaùo hoäi sô khai, caùc nguoàn löïc cuûa Giaùo hoäi caàn ñöôïc chia seû ñeå khoâng ai trong chuùng ta phaûi thieáu thoán (xem Coâng vuï 4:34), vaø ñeå vieäc quaûn lyù chuùng coù theå hoã trôï söù meänh rao giaûng Tin Möøng cho nhöõng ngöôøi ngheøo nhaát. Vieäc ñaùnh giaù thöôøng xuyeân vieäc thöïc hieän caùc traùch nhieäm muïc vuï neân ñöôïc khuyeán khích, khoâng phaûi nhö nhöõng phaùn xeùt ñoái vôùi caù nhaân, maø nhö nhöõng coâng cuï ñeå hoïc hoûi vaø söûa chöõa höôùng tôùi söù meänh. [116] Chæ khi naøo chuùng ta môû loøng ñoùn nhaän söï taùc ñoäng cuûa Chuùa Thaùnh Thaàn thì nhöõng nguyeân taéc cuûa Hoïc thuyeát Xaõ hoäi naøy môùi ñöôïc nhaäp theå trong ñôøi soáng Giaùo hoäi. Baèng caùch naøy, Giaùo hoäi seõ coù theå laøm chöùng ñaùng tin caäy cho xaõ hoäi raèng vieäc cuøng nhau tìm kieám lôïi ích chung, vôùi traùch nhieäm chung vaø tình huynh ñeä, khoâng phaûi laø khoâng töôûng, nhöng laø moät khaû theå thöïc söï. (117)
Chöông Ba:
Kyõ Thuaät Vaø Söï Thoáng Trò
Söï Vó Ñaïi Cuûa Nhaân Loaïi Döôùi AÙnh Saùng Cuûa nhöõng Lôøi Höùa Heïn Cuûa Trí Tueä Nhaân Taïo
90. Sau khi nhaéc laïi nhöõng nguyeân taéc soi saùng Hoïc thuyeát Xaõ hoäi, giôø ñaây toâi muoán taäp trung vaøo moät soá thaùch thöùc ñang ñònh hình saâu saéc caùch soáng cuûa chuùng ta ngaøy nay. Hình aûnh Kinh Thaùnh ñi keøm vôùi nhöõng suy tö naøy laø hình aûnh cuûa moät döï aùn xaây döïng. Moät maët, ñoù laø Thaùp Baben, nôi noã löïc taäp theå tuaân theo moät keá hoaïch thoáng trò vaø cuoái cuøng laøm maát ñi tính nhaân tính (xem Saùng theá 11:1-9). Maët khaùc, ñoù laø nhöõng taøn tích cuûa Gieârusalem, ñöôïc xaây döïng laïi töøng phaàn döôùi söï chæ ñaïo cuûa Nô-khe-mi-a nhö moät döï aùn traùch nhieäm chung (xem Nô-khe-mi-a 2-6). Chuùng ta ñöôïc môøi goïi suy gaãm veà nhöõng "coâng tröôøng xaây döïng" vó ñaïi cuûa thôøi ñaïi chuùng ta vaø töï hoûi: Chuùng ta ñang xaây döïng caùi gì? Khi söï phaùt trieån kyõ thuaät nhanh choùng bieán ñoåi ngoân ngöõ, caùc moái quan heä, kyõ thuaät vaø caùc hình thöùc quyeàn löïc, chuùng ta, nhöõng ngöôøi tin Chuùa, phaûi vaø coù theå löïa choïn nhöõng döï aùn naøo ñeå thöïc hieän vaø baèng caùch naøo, ñeå baûo veä vaø traân troïng söï vó ñaïi cuûa nhaân loaïi töøng ñöôïc ban cho chuùng ta nhö quaø taëng. Ñaây khoâng chæ laø söï löïa choïn cho töông lai maø coøn cho hieän taïi, vì trí tueä nhaân taïo vaø caùc kyõ thuaät môùi noåi khaùc ñaõ laø moät phaàn trong cuoäc soáng haøng ngaøy cuûa chuùng ta.
91. Toâi tin chaéc raèng caùch thöùc cuï theå ñeå soáng caùc moái quan heä xaõ hoäi theo aùnh saùng Tin Möøng khoâng ñöôïc thieát laäp moät laàn vaø maõi maõi, maø vaãn laø moät nhieäm vuï ñöôïc giao phoù töø theá heä naøy sang theá heä khaùc cho coäng ñoàng Kitoâ giaùo. Döôùi söï höôùng daãn cuûa Chuùa Thaùnh Thaàn, Giaùo Hoäi cho pheùp mình ñöôïc soi saùng bôûi Lôøi Chuùa, ñoïc caùc daáu hieäu cuûa thôøi ñaïi vaø saùng taïo tìm kieám nhöõng caùch thöùc môùi ñeå caùc moái quan heä giöõa caùc daân toäc vaø quoác gia ngaøy caøng phuø hôïp hôn vôùi nhöõng ñoøi hoûi cuûa Nöôùc Thieân Chuùa. [118] Vì lyù do naøy, toâi khuyeán khích taát caû caùc thaønh vieân cuûa Giaùo Hoäi ñöøng sôï haõi nhöõng thaùch thöùc hieän taïi, maø haõy laéng nghe laãn nhau vaø vöõng vaøng ñoùn nhaän traùch nhieäm cuûa mình trong vieäc xaây döïng moät xaõ hoäi nhaân baûn vaø huynh ñeä hôn.
Moâ hình kyõ trò vaø quyeàn löïc kyõ thuaät soá
92. Trong Thoâng ñieäp Laudato Si', Ñöùc Giaùo Hoaøng Phanxicoâ ñaõ leân aùn söï thoáng trò ngaøy caøng taêng cuûa moâ hình kyõ trò [119] trong theá giôùi toaøn caàu hoùa cuûa chuùng ta: xu höôùng ñeå cho luaän lyù hoïc hieäu naêng, kieåm soaùt vaø lôïi nhuaän ñònh hình caùc quyeát ñònh baûn thaân, xaõ hoäi vaø kinh teá. Ñieàu naøy cho thaáy roõ raèng kyõ thuaät khoâng chæ ñôn thuaàn laø moät coâng cuï. Khi noù trôû thaønh tieâu chuaån ñeå ñaùnh giaù moïi thöù, noù baét ñaàu quyeát ñònh ñieàu gì quan troïng vaø ñieàu gì coù theå bò loaïi boû, bieán söï saùng taïo thaønh ñoái töôïng khai thaùc vaø con ngöôøi thaønh nhöõng baùnh raêng ñôn thuaàn trong moät heä thoáng höôùng tôùi hieäu naêng ngaøy caøng cao hôn.
93. Moâ hình naøy ñaõ lan roäng nhanh choùng trong nhöõng naêm gaàn ñaây, moät phaàn ñöôïc thuùc ñaåy bôûi söï môû roäng cuûa trí tueä nhaân taïo, khoa hoïc nhaän thöùc, kyõ thuaät nano, robot vaø kyõ thuaät sinh hoïc. Baûn thaân nhöõng ñoåi môùi naøy coù theå phuïc vuï raát nhieàu cho söï phaùt trieån toaøn dieän cuûa con ngöôøi vaø vieäc chaêm soùc ngoâi nhaø chung cuûa chuùng ta. Tuy nhieân, chính vì söùc maïnh cuûa chuùng, chuùng cuõng coù theå ñaåy nhanh söï môû roäng cuûa moâ hình kyõ trò vaø do ñoù ñoøi hoûi moät khuoân khoå tinh thaàn, ñaïo ñöùc vaø chính trò môùi. Nhieàu quyeàn löïc hôn khoâng nhaát thieát coù nghóa laø ñieàu gì ñoù toát hôn. Veà khía caïnh naøy, lôøi cuûa Romano Guardini vaãn coøn phuø hôïp: "Con ngöôøi ñöông thôøi chöa ñöôïc ñaøo taïo ñeå söû duïng quyeàn löïc moät caùch toát ñeïp." [120]
94. Nguy cô nhaân loaïi trôû thaønh naïn nhaân cuûa chính nhöõng thaønh töïu cuûa mình ñaõ ñöôïc Thaùnh Phaoloâ VI nhaän ra roõ raøng, ngaøi caûnh baùo raèng "tieán boä khoa hoïc phi thöôøng nhaát, nhöõng kyø tích kyõ thuaät ñaùng kinh ngaïc nhaát vaø söï taêng tröôûng kinh teá ñaùng kinh ngaïc nhaát, neáu khoâng ñi keøm vôùi tieán boä ñaïo ñöùc vaø xaõ hoäi ñích thöïc, veà laâu daøi seõ phaûn taùc duïng ñoái vôùi con ngöôøi." [121] Vì lyù do naøy, tieán boä kyõ thuaät- töï noù ñaõ coù giaù trò - ñoøi hoûi söï phaân ñònh caån thaän veà taàm nhìn nhaân hoïc höôùng daãn noù vaø nhöõng muïc tieâu maø noù theo ñuoåi. Neáu söï phaùt trieån kyõ thuaät tieán boä maø khoâng coù söï tieán boä ñaïo ñöùc vaø xaõ hoäi töông öùng, keát quaû coù theå laø söï gia taêng veà phöông tieän maø khoâng coù söï phaùt trieån veà nhaân tính: "coù nhieàu hôn" maø khoâng "trôû neân toát hôn". Trong kòch baûn nhö vaäy, coù nguy cô caùc caù nhaân seõ ñöôïc ñaùnh giaù chuû yeáu döïa treân keát quaû maø hoï taïo ra. [122]
95. ÔÛ ñaây, chuùng ta phaûi nhaän ra moät khía caïnh quan troïng khaùc maø toâi ñaõ löu yù tröôùc ñoù. Trong nhieàu tröôøng hôïp trong boái caûnh kyõ thuaät soá, quyeàn kieåm soaùt caùc neàn taûng, cô sôû haï taàng, döõ lieäu vaø söùc maïnh tính toaùn khoâng naèm ôû caùc quoác gia, maø thuoäc veà caùc chuû theå kinh teá vaø kyõ thuaät lôùn. Nhöõng thöïc theå naøy thöïc chaát thieát laäp caùc ñieàu kieän truy caäp, xaùc ñònh caùc quy taéc hieån thò vaø ñònh hình chính caùc khaû naêng tham gia. Khi quyeàn löïc nhö vaäy taäp trung trong tay moät soá ít ngöôøi, noù coù xu höôùng trôû neân môø aùm vaø neù traùnh söï giaùm saùt cuûa coâng chuùng, laøm taêng nguy cô caùc hình thöùc phaùt trieån meùo moù daãn ñeán söï phuï thuoäc, loaïi tröø, thao tuùng vaø baát bình ñaúng môùi.
96. Tröôùc söï taäp trung quyeàn löïc naøy trong theá giôùi kyõ thuaät soá, caùc tieâu chuaån ñeå phaùn xeùt vaø phaân bieät trong tình huoáng môùi naøy laø caùc nguyeân taéc cao quyù cuûa Hoïc thuyeát Xaõ hoäi: phaåm giaù baát khaû xaâm phaïm cuûa con ngöôøi, lôïi ích chung, ñích ñeán phoå quaùt cuûa cuûa caûi, nguyeân taéc phuï ñôùi, tình lieân ñôùi vaø coâng baèng xaõ hoäi. Chuùng yeâu caàu chuùng ta ñaùnh giaù xem lieäu söùc maïnh cuûa cô sôû haï taàng kyõ thuaät soá vaø thuaät toaùn coù thöïc söï thuùc ñaåy söï tham gia vaø traùch nhieäm, baûo veä nhöõng ngöôøi deã bò toån thöông, ñaûm baûo tieáp caän coâng baèng vôùi caùc cô hoäi vaø vaãn höôùng tôùi lôïi ích chung hay khoâng. Treân cô sôû naøy, giôø ñaây chuùng ta coù theå xem xeùt kyõ hôn trí tueä nhaân taïo laø gì, nhöõng khaû naêng maø noù môû ra vaø nhöõng ruûi ro maø noù mang laïi.
Trí tueä nhaân taïo
97. ÔÛ ñaây, toâi khoâng coù yù ñònh ñöa ra moät caùch tieáp caän toaøn dieän veà trí tueä nhaân taïo, cuõng nhö khoâng ñöa ra moät caùi nhìn toång quan veà caùc taøi lieäu lieân quan roäng lôùn, vì ñaõ coù nhöõng ñoùng goùp coù thaåm quyeàn, keå caû trong boái caûnh giaùo hoäi. [123] Toâi chæ giôùi haïn mình ôû vieäc nhaéc laïi moät vaøi yeáu toá thieát yeáu cho söï phaân ñònh ñaïo ñöùc vaø xaõ hoäi nhaèm baûo veä tính öu vieät cuûa con ngöôøi, ñeå ñaûm baûo raèng chính trí tueä con ngöôøi, vôùi löông taâm vaø töï do cuûa noù, seõ luoân höôùng daãn nhöõng ñoåi môùi kyõ thuaät vaø xaùc ñònh moät caùch coù traùch nhieäm vieäc söû duïng vaø giôùi haïn cuûa chuùng.
98. Caàn phaûi môû ñaàu cuoäc thaûo luaän naøy baèng hai caân nhaéc. Thöù nhaát, baát cöù tuyeân boá naøo lieân quan ñeán AI ñeàu coù nguy cô nhanh choùng trôû neân loãi thôøi, do toác ñoä phaùt trieån ñaùng keå cuûa caùc heä thoáng naøy. Thöù hai, taát caû chuùng ta, keå caû nhöõng ngöôøi thieát keá chuùng, ñeàu chæ coù hieåu bieát haïn cheá veà caùch thöùc hoaït ñoäng thöïc teá cuûa chuùng. Thaät vaäy, caùc heä thoáng AI hieän nay ñöôïc "nuoâi döôõng" nhieàu hôn laø "xaây döïng", bôûi vì caùc nhaø phaùt trieån khoâng tröïc tieáp thieát keá töøng chi tieát, maø thay vaøo ñoù taïo ra moät khuoân khoå trong ñoù trí tueä "phaùt trieån". Keát quaû laø, caùc khía caïnh khoa hoïc cô baûn - chaúng haïn nhö caùc bieåu dieãn noäi boä vaø caùc quy trình tính toaùn cuûa caùc heä thoáng naøy - hieän vaãn chöa ñöôïc bieát ñeán. Do ñoù, xuaát hieän moät nhu caàu caáp thieát veà cam keát keùp: moät maët, laøm saâu saéc theâm nghieân cöùu khoa hoïc; maët khaùc, thöïc haønh söï phaân ñònh ñaïo ñöùc vaø taâm linh.
99. Khoâng theå ñöa ra moät ñònh nghóa duy nhaát, toaøn dieän veà AI. Tuy nhieân, ñieàu coù theå khaúng ñònh laø chuùng ta phaûi traùnh quan nieäm sai laàm khi ñaùnh ñoàng loaïi "trí tueä" naøy vôùi trí tueä cuûa con ngöôøi. Caùc heä thoáng naøy chæ ñôn thuaàn baét chöôùc moät soá chöùc naêng nhaát ñònh cuûa trí tueä con ngöôøi. Khi laøm nhö vaäy, chuùng thöôøng vöôït troäi hôn trí tueä con ngöôøi veà toác ñoä vaø khaû naêng tính toaùn, mang laïi lôïi ích höõu hình treân nhieàu lónh vöïc. Tuy nhieân, söùc maïnh naøy vaãn hoaøn toaøn gaén lieàn vôùi vieäc xöû lyù döõ lieäu. Caùi goïi laø trí tueä nhaân taïo khoâng traûi qua kinh nghieäm, khoâng coù thaân theå, khoâng caûm nhaän ñöôïc nieàm vui hay noãi ñau, khoâng tröôûng thaønh qua caùc moái quan heä vaø khoâng hieåu töø saâu beân trong yù nghóa cuûa tình yeâu, coâng vieäc, tình baïn hay traùch nhieäm. Chuùng cuõng khoâng coù löông taâm ñaïo ñöùc, vì chuùng khoâng phaùn xeùt thieän aùc, khoâng naém baét ñöôïc yù nghóa cuoái cuøng cuûa caùc tình huoáng, hoaëc chòu traùch nhieäm veà haäu quaû. Chuùng coù theå baét chöôùc ngoân ngöõ, haønh vi vaø kyõ naêng phaân tích, hoaëc thaäm chí moâ phoûng söï ñoàng caûm vaø thaáu hieåu, nhöng chuùng khoâng hieåu nhöõng gì chuùng taïo ra, bôûi vì chuùng thieáu goùc nhìn veà tình caûm, moái quan heä vaø taâm linh maø con ngöôøi caàn ñeå tröôûng thaønh trong khoân ngoan. Ngay caû khi nhöõng coâng cuï naøy ñöôïc moâ taû laø coù khaû naêng "hoïc hoûi", caùch thöùc hoïc hoûi cuûa chuùng cuõng khaùc vôùi con ngöôøi. Ñoù khoâng phaûi laø traûi nghieäm cuûa nhöõng ngöôøi cho pheùp baûn thaân ñöôïc ñònh hình bôûi cuoäc soáng vaø tröôûng thaønh theo thôøi gian thoâng qua nhöõng löïa choïn, sai laàm, söï tha thöù vaø loøng trung thaønh. Thay vaøo ñoù, ñoù laø moät hình thöùc thích nghi thoáng keâ döïa treân döõ lieäu vaø phaûn hoài, coù theå raát hieäu quaû, nhöng khoâng haøm yù söï tröôûng thaønh noäi taâm.
Moät coâng cuï quyù giaù nhöng caàn söï caûnh giaùc
100. Döïa treân nhöõng ñieàu ñaõ noùi, chuùng ta coù theå hieåu roõ hôn taïi sao AI coù theå laø moät coâng cuï quyù giaù vaø ñoàng thôøi, taïi sao noù ñoøi hoûi moät caùch tieáp caän thaän troïng vaø coù chöøng möïc. Trong nhöõng naêm gaàn ñaây, vieäc söû duïng AI trong ñôøi soáng caù nhaân ñaõ môû roäng ñaùng keå, daãn ñeán söï suy gaãm ngaøy caøng taêng veà caû nhöõng cô hoäi maø noù mang laïi vaø nhöõng ruûi ro gaén lieàn vôùi söï lan roäng nhanh choùng cuûa noù. Trong söû duïng caù nhaân, ba khía caïnh ñaëc bieät caàn ñöôïc xem xeùt caån thaän: söï deã daøng trong vieäc thu ñöôïc keát quaû, aán töôïng veà tính khaùch quan vaø söï moâ phoûng truyeàn thoâng cuûa con ngöôøi. Toác ñoä vaø söï ñôn giaûn trong vieäc truy caäp thoâng tin, caùc phaân tích phöùc taïp, noäi dung truyeàn thoâng vaø hoã trôï thöïc tieãn chaéc chaén laøm cho cuoäc soáng deã daøng hôn. Tuy nhieân, chuùng cuõng coù theå khuyeán khích söï phuï thuoäc quaù möùc vaø vieäc tìm kieám caùc caâu traû lôøi coù saün, ñoàng thôøi laøm suy yeáu khaû naêng saùng taïo vaø phaùn ñoaùn baûn thaân. Tính khaùch quan roõ raøng cuûa caùc phaûn hoài vaø ñeà xuaát maø caùc heä thoáng naøy cung caáp coù theå khieán chuùng ta boû qua söï kieän naøy laø chuùng phaûn aùnh caùc giaû ñònh vaên hoùa cuûa nhöõng ngöôøi ñaõ thieát keá vaø huaán luyeän chuùng, vôùi taát caû nhöõng ñieåm maïnh vaø haïn cheá cuûa chuùng. Söï baét chöôùc nhaân taïo truyeàn thoâng tích cöïc cuûa con ngöôøi - nhöõng lôøi khuyeân, söï ñoàng caûm, tình baïn vaø thaäm chí caû tình yeâu - coù theå haáp daãn vaø ñoâi khi thöïc söï höõu ích. Tuy nhieân, ñoái vôùi nhöõng ngöôøi duøng thieáu tinh yù, ñieàu naøy cuõng coù theå gaây hieåu laàm, taïo ra aûo töôûng veà moät moái quan heä vôùi moät ngöôøi thaät. Khi lôøi noùi ñöôïc giaû taïo, chuùng khoâng xaây döïng ñöôïc moái quan heä chaân chính, maø chæ laø veû beà ngoaøi. Söï baét chöôùc giaû taïo veà söï quan taâm hoaëc hoã trôï coù theå trôû neân ñaëc bieät nguy hieåm khi noù xuaát hieän trong nhöõng boái caûnh thieáu vaéng caùc moái quan heä thöïc söï vaø söï gaén keát tình caûm. ÔÛ ñaây, moái nguy hieåm khoâng naèm ôû choã moät ngöôøi coù theå tin raèng hoï ñang giao tieáp vôùi moät ngöôøi khaùc, nhöng thöïc chaát laø hoï coù theå daàn ñaùnh maát chính mong muoán taïo döïng nhöõng moái lieân heä chaân thaønh giöõa ngöôøi vôùi ngöôøi.
101. Môû roäng taàm nhìn veà vieäc söû duïng AI trong xaõ hoäi, chuùng ta thaáy raèng noù hieän ñang ñöôïc tích hôïp vaøo caùc quy trình ra quyeát ñònh treân nhieàu lónh vöïc vaø ôû nhieàu bình dieän: trong truyeàn thoâng, quaûn lyù vaø kieåm soaùt. Lôïi ích veà hieäu quaû vaø tieàm naêng caûi thieän moät soá dòch vuï laø roõ raøng, nhöng vieäc aùp duïng chuùng moät caùch nhanh choùng vaø thieáu caân nhaéc seõ khieán chuùng ta ñoái dieän vôùi moät loaït ruûi ro, bao goàm caû xu höôùng boû qua taùc ñoäng ñeán moâi tröôøng. Caùc heä thoáng AI hieän nay ñoøi hoûi löôïng naêng löôïng vaø nöôùc khoång loà, aûnh höôûng ñaùng keå ñeán löôïng khí thaûi carbon dioxide, vaø gaây aùp löïc lôùn leân taøi nguyeân thieân nhieân. Khi ñoä phöùc taïp cuûa chuùng taêng leân, ñaëc bieät laø trong tröôøng hôïp caùc moâ hình ngoân ngöõ lôùn, nhu caàu veà söùc maïnh tính toaùn vaø dung löôïng löu tröõ cuõng taêng leân, ñoøi hoûi moät maïng löôùi maùy moùc, caùp, trung taâm döõ lieäu vaø cô sôû haï taàng tieâu toán nhieàu naêng löôïng. Vì lyù do naøy, ñieàu caàn thieát laø phaûi phaùt trieån caùc giaûi phaùp kyõ thuaät beàn vöõng hôn nhaèm giaûm thieåu taùc ñoäng ñeán moâi tröôøng vaø giuùp baûo veä ngoâi nhaø chung cuûa chuùng ta. [124]
Traùch nhieäm, tính minh baïch vaø quaûn trò AI
102. Vieäc söû duïng AI khoâng bao giôø chæ laø vaán ñeà kyõ thuaät thuaàn tuùy: khi noù tham gia vaøo caùc quy trình aûnh höôûng ñeán cuoäc soáng cuûa con ngöôøi, noù taùc ñoäng ñeán quyeàn, cô hoäi, ñòa vò vaø töï do. Caùc quyeát ñònh quan troïng vaø nhaïy caûm - lieân quan ñeán vieäc laøm, tín duïng, tieáp caän caùc dòch vuï coâng coäng hoaëc thaäm chí laø danh tieáng cuûa moät ngöôøi - coù nguy cô bò giao hoaøn toaøn cho caùc heä thoáng töï ñoäng khoâng bieát ñeán "loøng traéc aån, söï khoan dung, söï tha thöù, vaø treân heát laø hy voïng raèng con ngöôøi coù theå thay ñoåi," [125] vaø do ñoù coù theå daãn ñeán caùc hình thöùc loaïi tröø môùi. Roõ raøng coù nhöõng caùch söû duïng coù haïi, chaúng haïn nhö thao tuùng thoâng tin hoaëc vi phaïm quyeàn rieâng tö. Tuy nhieân, cuõng coù moät moái nguy hieåm tinh vi hôn, bôûi vì khi caùc heä thoáng AI töï theå hieän mình laø trung laäp vaø khaùch quan, chuùng cuoái cuøng laïi phaûn aùnh vaø cuûng coá caùc khuoân maãu hoaëc thaønh kieán veà tö töôûng cuûa nhöõng ngöôøi thieát keá vaø phaùt trieån chuùng.
103. Thaät vaäy, vieäc giao phoù cho moät thuaät toaùn treân thöïc teá quyeàn löïa choïn ai xöùng ñaùng hay khoâng, maø khoâng ai chòu traùch nhieäm veà phaùn xeùt ñoù, laø giao phoù nhieäm vuï ñònh nghóa laïi ranh giôùi cuûa khaû naêng con ngöôøi. Trong quaù trình naøy, traùch nhieäm chính trò cuõng bò maát ñi, khoâng chæ laø söï ñoàng caûm ñoái vôùi nhöõng ngöôøi bò loaïi tröø, ñieàu maø xeùt cho cuøng cuõng coù theå ñöôïc giaû taïo. Vieäc loaïi tröø nhöõng ngöôøi deã bò toån thöông ñöôïc che ñaäy baèng moät lôùp voû boïc trung laäp vaø khaùch quan, khieán vieäc phaûn ñoái trôû neân khoù khaên. Baèng caùch naøy, söï baát coâng khoâng bò chuù yù, vaø loøng thöông xoùt, söï khoan dung vaø tha thöù - ñöôïc hieåu khoâng chæ laø veû beà ngoaøi maø laø nhöõng haønh ñoäng chính trò thöïc söï - daàn daàn bieán maát khoûi taàm nhìn.
104. Töø ñoù daãn ñeán moät heä quaû ñôn giaûn nhöng thuyeát phuïc: chuùng ta khoâng theå coi AI laø trung laäp veà maët ñaïo ñöùc. Treân thöïc teá, moïi coâng cuï kyõ thuaät ñeàu theå hieän caùc löïa choïn vaø öu tieân thoâng qua nhöõng gì noù ño löôøng, boû qua vaø toái öu hoùa, vaø caùch noù phaân loaïi con ngöôøi vaø tình huoáng. Neáu moät heä thoáng ñöôïc thieát keá hoaëc söû duïng theo caùch ñoái xöû vôùi moät soá sinh maïng laø keùm giaù trò hôn, hoaëc loaïi tröø hoï maø khoâng coù khaû naêng khaùng caùo, thì noù khoâng chæ ñôn thuaàn laø moät coâng cuï "ñeå söû duïng toát", vì noù ñaõ ñöa ra caùc tieâu chuaån maâu thuaãn vôùi phaåm giaù baát khaû xaâm phaïm cuûa con ngöôøi. Vì lyù do naøy, söï phaân ñònh ñaïo ñöùc khoâng theå chæ giôùi haïn ôû vieäc hoûi lieäu chuùng ta ñang söû duïng moät heä thoáng cho muïc ñích toát hay xaáu; noù cuõng phaûi khaûo saùt xem caùch heä thoáng ñoù ñöôïc thieát keá vaø taàm nhìn naøo veà con ngöôøi vaø xaõ hoäi ñöôïc ñaët ñeå trong döõ lieäu vaø moâ hình höôùng daãn noù. [126]
105. Ñeå AI toân troïng phaåm giaù con ngöôøi vaø thöïc söï phuïc vuï lôïi ích chung, traùch nhieäm phaûi ñöôïc xaùc ñònh roõ raøng ôû moïi giai ñoaïn: töø nhöõng ngöôøi thieát keá vaø phaùt trieån caùc heä thoáng naøy ñeán nhöõng ngöôøi söû duïng chuùng vaø döïa vaøo chuùng ñeå ñöa ra caùc quyeát ñònh cuï theå. Tuy nhieân, trong nhieàu tröôøng hôïp, caùc quy trình noäi boä daãn ñeán keát quaû vaãn coøn mô hoà, khieán vieäc phaân coâng traùch nhieäm vaø söûa chöõa loãi trôû neân khoù khaên hôn. Ñaây laø luùc traùch nhieäm giaûi trình trôû neân quan troïng: khaû theå xaùc ñònh ai phaûi "chòu traùch nhieäm" veà caùc quyeát ñònh, bieän minh cho chuùng, giaùm saùt chuùng vaø, khi caàn thieát, thaùch thöùc chuùng vaø khaéc phuïc moïi thieät haïi gaây ra. [127]
106. Keâu goïi söï thaän troïng, ñaùnh giaù nghieâm ngaët vaø thaäm chí, ñoâi khi, toác ñoä chaäm hôn trong vieäc aùp duïng AI khoâng coù nghóa laø choáng laïi söï tieán boä; thay vaøo ñoù, ñoù laø moät thao taùc chaêm soùc coù traùch nhieäm ñoái vôùi gia ñình nhaân loaïi. Nhu caàu naøy caøng trôû neân caáp thieát hôn khi thöôøng xuyeân coù söï maát caân baèng giöõa toác ñoä taêng tröôûng kyõ thuaät vaø söï phaùt trieån chaäm hôn cuûa nhaän thöùc, chuaån möïc, bieän phaùp baûo veä vaø caùc ñònh cheá coù khaû naêng quaûn lyù caùc taùc ñoäng cuûa noù. Khoâng chæ caàn vieän daãn ñaïo ñöùc moät caùch tröøu töôïng; caàn coù caùc khuoân khoå phaùp lyù vöõng chaéc, söï giaùm saùt ñoäc laäp, ngöôøi duøng ñöôïc thoâng tin ñaày ñuû vaø moät heä thoáng chính trò khoâng thoaùi thaùc traùch nhieäm. Neáu khoâng, söï thay ñoåi seõ chæ bò chi phoái bôûi tö duy kyõ trò vaø ñöôïc trình baøy nhö laø caàn thieát vaø khoâng theå traùnh khoûi, cuoái cuøng seõ aùp ñaët caùc quy taéc do nhöõng ngöôøi kieåm soaùt döõ lieäu, cô sôû haï taàng vaø söùc maïnh tính toaùn ñaët ra.
107. Chuùng ta khoâng theå chæ haøi loøng vôùi vieäc keâu goïi phaûi ñaïo ñöùc hoùa maùy moùc - ñieàu goïi laø "söï xeáp haøng" AI cho phuø hôïp vôùi caùc giaù trò con ngöôøi - maø khoâng coù ñuû can ñaûm ñeå nhaán maïnh theâm moät ñieàu kieän nöõa: khaû naêng thaûo luaän coâng khai veà caùc khuoân khoå ñaïo ñöùc lieân quan vaø ñöa chuùng vaøo caùc tieâu chuaån chung veà coâng baèng xaõ hoäi. Neáu khoâng, nhöõng ngöôøi kieåm soaùt AI seõ aùp ñaët taàm nhìn ñaïo ñöùc cuûa rieâng hoï, ñieàu naøy seõ trôû thaønh cô sôû haï taàng voâ hình cuûa caùc heä thoáng naøy. Moät AI coù ñaïo ñöùc hôn laø chöa ñuû neáu ñaïo ñöùc ñoù ñöôïc quyeát ñònh bôûi moät soá ít ngöôøi. Ñieàu caàn thieát laø söï tham gia chính trò tích cöïc hôn, coù khaû naêng laøm chaäm moïi thöù khi moïi thöù ñang taêng toác, vaø baûo veä caùc cô hoäi cho caùc coäng ñoàng vaãn coù theå tham gia vaø ñaët caâu hoûi.
108. Treân thöïc teá, cuõng nhö moïi söï thay ñoåi kyõ thuaät lôùn, AI coù xu höôùng khueách ñaïi quyeàn löïc cuûa nhöõng ngöôøi ñaõ sôû höõu caùc nguoàn löïc kinh teá, chuyeân moân vaø quyeàn truy caäp döõ lieäu. Xeùt veà lôïi ích chung vaø muïc ñích phoå quaùt cuûa haøng hoùa, ñieàu naøy laøm daáy leân nhöõng lo ngaïi nghieâm troïng, vì caùc nhoùm nhoû nhöng coù aûnh höôûng lôùn coù theå ñònh hình caùc moâ hình thoâng tin vaø tieâu duøng, aûnh höôûng ñeán caùc quy trình daân chuû vaø ñieàu khieån ñoäng löïc kinh teá theo höôùng coù lôïi cho rieâng hoï, laøm suy yeáu coâng baèng xaõ hoäi vaø tình lieân ñôùi giöõa caùc daân toäc. Vì lyù do naøy, ñieàu caàn thieát laø vieäc söû duïng AI, ñaëc bieät khi noù lieân quan ñeán haøng hoùa coâng coäng vaø caùc quyeàn cô baûn, phaûi ñöôïc höôùng daãn bôûi caùc tieâu chuaån roõ raøng vaø söï giaùm saùt höõu hieäu, döïa treân söï tham gia vaø tính phuï ñôùi. Coäng ñoàng vaø caùc toå chöùc trung gian khoâng ñöôïc bò giaûm xuoáng thaønh nhöõng ngöôøi thuï ñoäng tieáp nhaän caùc quyeát ñònh ñöôïc ñöa ra ôû nôi khaùc; hoï phaûi coù khaû naêng ñoùng goùp vaøo vieäc phaân ñònh vaø giaùm saùt. Hôn nöõa, quyeàn sôû höõu döõ lieäu khoâng theå chæ naèm trong tay tö nhaân maø phaûi ñöôïc ñieàu chænh moät caùch thích hôïp. Döõ lieäu laø saûn phaåm cuûa nhieàu ngöôøi ñoùng goùp vaø khoâng neân ñöôïc coi laø thöù ñeå baùn ñi hoaëc giao phoù cho moät soá ít ngöôøi ñöôïc choïn. Caàn phaûi tö duy saùng taïo ñeå quaûn lyù döõ lieäu nhö moät taøi saûn chung hoaëc ñöôïc chia seû, vôùi tinh thaàn tham gia, nhö Thaùnh Gioan Phaoloâ II ñaõ ñeà xuaát lieân quan ñeán taøi saûn taäp theå. [128]
109. Caùc nguyeân taéc cuûa Hoïc thuyeát Xaõ hoäi cung caáp moät khuoân khoå ñeå hieåu thöïc taïi môùi naøy. Trong moät theá giôùi nôi döõ lieäu, taøi nguyeân tính toaùn vaø aûnh höôûng ñieàu leä vaãn naèm trong tay moät soá ít ngöôøi, vieäc noùi veà lôïi ích chung coù nghóa laø vaïch traàn hình thöùc baát ñoái xöùng veà nhaän thöùc, kinh teá vaø chính trò môùi naøy vaø neâu danh caùc ñoäc quyeàn môùi cuûa AI. Noùi veà ñích ñeán phoå quaùt cuûa haøng hoùa coù nghóa laø tìm caùch ñaûm baûo quyeàn tieáp caän phoå quaùt ñoái vôùi caû kyõ thuaät vaø giaùo duïc caàn thieát ñeå söû duïng chuùng. Noùi veà tính phuï ñôùi ñoøi hoûi phaûi baûo veä khaû naêng löïa choïn vaø ñieàu chænh cuûa coäng ñoàng, thay vì chæ giôùi haïn vai troø cuûa hoï ôû vieäc giaùm saùt sau khi caùc tieâu chuaån ñaõ ñöôïc thieát laäp ôû nôi khaùc. Noùi veà nguyeân taéc lieân ñôùi buoäc chuùng ta phaûi nhaän ra nhöõng ngöôøi lao ñoäng thaàm laëng, thöôøng bò boùc loät, nhöõng ngöôøi duy trì caùc heä thoáng thuaät toaùn. Noùi veà coâng lyù ñoøi hoûi phaûi ñaët caâu hoûi veà söï phaân boå quyeàn löïc toaøn caàu quyeát ñònh ai thöïc söï coù theå ñaøo taïo caùc moâ hình naøy vaø ai chæ ñôn thuaàn laø ñoái töôïng bò chi phoái bôûi chuùng. Töông töï, ñieàu ñoù coù nghóa laø thöøa nhaän raèng coâng baèng xaõ hoäi khoâng chæ laø muïc tieâu caàn ñöôïc baûo veä sau khi kyõ thuaät ñöôïc trieån khai, maø coøn laø ñieàu kieän phaûi ñònh hình thieát keá cuûa chuùng ngay töø ñaàu.
110. Cuoái cuøng, toâi muoán söû duïng cuïm töø "giaûi giaùp", moät cuïm töø raát gaàn guõi vôùi toâi. Giaûi giaùp AI coù nghóa laø giaûi phoùng noù khoûi tö duy caïnh tranh "coù vuõ trang", ñieàu maø ngaøy nay khoâng chæ giôùi haïn trong boái caûnh quaân söï, maø coøn laø moät hieän töôïng kinh teá vaø nhaän thöùc. Ñieàu naøy keùo theo moät cuoäc chaïy ñua ñeå coù ñöôïc caùc thuaät toaùn ngaøy caøng maïnh meõ hôn vaø caùc taäp döõ lieäu lôùn hôn, ñöôïc thuùc ñaåy bôûi mong muoán ñaûm baûo söï thoáng trò veà ñòa chính trò hoaëc thöông maïi. Giaûi tröø vuõ khí coù nghóa laø baùc boû giaû ñònh raèng söùc maïnh kyõ thuaät töï ñoäng mang laïi quyeàn cai trò. Giaûi tröø vuõ khí khoâng coù nghóa laø töø choái kyõ thuaät, maø laø ngaên chaën noù thoáng trò nhaân loaïi. Noù coù nghóa laø giaûi phoùng kyõ thuaät khoûi söï kieåm soaùt ñoäc quyeàn vaø môû noù ra cho thaûo luaän vaø tranh luaän, do ñoù laøm cho noù thaân thieän vôùi con ngöôøi vaø khoâi phuïc noù vaøo söï ña daïng cuûa caùc neàn vaên hoùa vaø loái soáng cuûa nhaân loaïi. Nhieäm vuï cuûa chuùng ta ngaøy nay khoâng chæ laø ñaïo ñöùc hay kyõ thuaät. Noù mang tính sinh thaùi theo nghóa saâu saéc nhaát, bôûi vì noù lieân quan ñeán moät chieàu kích môùi cuûa ngoâi nhaø chung cuûa chuùng ta. Trí tueä nhaân taïo ñaõ laø moät moâi tröôøng maø chuùng ta ñang soáng trong ñoù, cuõng nhö moät löïc löôïng maø chuùng ta phaûi töông taùc. Vì lyù do naøy, chæ ñieàu chænh noù thoâi laø chöa ñuû; noù phaûi ñöôïc giaûi tröø vuõ khí, trôû neân thaân thieän vaø deã tieáp caän.
111. Toâi muoán göûi lôøi keâu goïi ñaëc bieät ñeán nhöõng ngöôøi phaùt trieån trí tueä nhaân taïo. Theo moät nghóa naøo ñoù, ñoåi môùi kyõ thuaät coù theå ñaïi dieän cho söï tham gia cuûa con ngöôøi vaøo haønh ñoäng saùng taïo thaàn linh. Do ñoù, caùc nhaø phaùt trieån mang moät traùch nhieäm ñaïo ñöùc vaø taâm linh ñaëc bieät, bôûi vì moãi löïa choïn thieát keá ñeàu phaûn aùnh moät taàm nhìn veà nhaân loaïi. Cuõng nhö ngöôøi saùng taïo moät taùc phaåm ngheä thuaät hay vaên hoïc phaûi caân nhaéc nhöõng giaù trò maø noù truyeàn taûi, caùc nhaø phaùt trieån cuõng ñöôïc keâu goïi phaûi loàng gheùp caùc giaù trò vaøo döï aùn cuûa mình moät caùch nghieâm tuùc: vôùi söï minh baïch, traùch nhieäm ñoái vôùi coäng ñoàng bò aûnh höôûng vaø söï chuù yù caån thaän ñeå ñaûm baûo raèng nhöõng gì ñang ñöôïc vun ñaép laø moät ñieàu toát ñeïp thöïc söï.
Nhöõng gì khoâng ñöôïc pheùp maát ñi
112. Sau khi xem xeùt caùc vaán ñeà veà traùch nhieäm vaø quaûn trò trí tueä nhaân taïo, chuùng ta phaûi quay laïi caâu hoûi troïng taâm: baûo veä nhaân tính cuûa chuùng ta coù nghóa laø gì? Ruûi ro khoâng chæ naèm ôû vieäc laïm duïng moät soá kyõ thuaät naøo ñoù. Nghieâm troïng hôn, moâ hình kyõ trò phoå bieán maø chuùng ta ñang chìm ñaém, vaø ñöôïc khueách ñaïi bôûi cuoäc caùch maïng kyõ thuaät soá vaø trí tueä nhaân taïo, ñe doïa bình thöôøng hoùa moät taàm nhìn phaûn nhaân loaïi. Trong taàm nhìn ñoù, söï troïn veïn cuûa cuoäc soáng ñöôïc ñaùnh ñoàng vôùi vieäc sôû höõu nhieàu hôn, giaûm thieåu ñieåm yeáu, loaïi boû söï khoâng chaéc chaén vaø thöïc hieän quyeàn kieåm soaùt tuyeät ñoái. Khi hieäu naêng trôû thaønh thöôùc ño giaù trò toái thöôïng, con ngöôøi bò caùm doã coi mình nhö moät döï aùn caàn ñöôïc toái öu hoùa hôn laø nhöõng con ngöôøi ñöôïc keâu goïi ñeán caùc moái quan heä vaø söï hieâp thoâng.
113. Treân thöïc teá, vieäc naâng baát cöù khía caïnh naøo cuûa hieän sinh con ngöôøi leân möùc tuyeät ñoái luoân laø moät sai laàm. Thaät vaäy, söï hoãn loaïn khoâng chæ phaùt sinh töø söï khan hieám; ngay caû söï taêng tröôûng khoâng kieåm soaùt cuõng coù theå daãn ñeán söï ngheøo khoù. Trong moät heä sinh thaùi, söï caân baèng bò phaù vôõ khi moät loaøi môû roäng baèng caùch chieám ñoaït cuûa caùc loaøi khaùc; trong cuoäc soáng con ngöôøi, ñieàu töông töï xaûy ra khi moät naêng löïc naøo ñoù töï cho mình laø thöôùc ño cuûa moïi thöù. Do ñoù, trí thoâng minh, khi ñöôïc tuyeät ñoái hoùa, seõ che khuaát caùc khía caïnh thieát yeáu khaùc cuûa cuoäc soáng, chaúng haïn nhö tình caûm, yù chí, söï cam keát vaø caùc moái quan heä. Töông töï, söùc maïnh kyõ thuaät, neáu khoâng ñöôïc caân baèng, khoâng laøm cho chuùng ta coù khaû naêng hôn; noù laøm cho chuùng ta bò coâ laäp hôn vaø deã bò thoáng trò vaø loaïi tröø hôn. Ñieåm quan troïng naøy khoâng ñoái laäp vôùi trí thoâng minh, maø laø lôøi nhaéc nhôû raèng khi trí thoâng minh trôû neân töï quy chieáu, muïc ñích thöïc söï cuûa noù laø phuïc vuï cuoäc soáng vaø con ngöôøi seõ bò maát ñi.
114. Chaát löôïng cuûa moät neàn vaên minh khoâng ñöôïc ño baèng söùc maïnh cuûa caùc phöông tieän cuûa noù, maø baèng söï quan taâm maø noù coù theå mang laïi, baèng khaû naêng nhaän ra ngöôøi khaùc nhö moät khuoân maët chöù khoâng chæ laø moät chöùc naêng. Khaû naêng quan taâm ñeán nhau laø moät khía caïnh cô baûn cuûa nhaân tính chuùng ta, moät khía caïnh ñöôïc hoïc hoûi vaø laøm chuû thoâng qua kinh nghieäm soáng. Ñoïc truyeän cho treû em, baàu baïn vôùi ngöôøi giaø vaø saép xeáp nhaø cöûa sao cho aám cuùng laø nhöõng cöû chæ ñôn giaûn thöôøng baét nguoàn töø cuoäc soáng gia ñình. Chuùng daïy chuùng ta coi troïng söï quan taâm ôû bình dieän xaõ hoäi vaø reøn luyeän chuùng ta nhaän ra ngöôøi khaùc laø nhöõng ngöôøi ñaùng ñöôïc quan taâm. Kyõ thuaät cuõng coù theå hoã trôï söï quan taâm laãn nhau giöõa con ngöôøi, ví duï, baèng caùch cung caáp caùc coâng cuï giuùp chuùng ta döï ñoaùn vaø saép xeáp moïi vieäc, maø khoâng laøm suy yeáu töï do vaø khaû naêng phaùn ñoaùn cuûa con ngöôøi. Xeùt cho cuøng, con ngöôøi laø chuû theå cuûa caùc moái quan heä vaø chòu traùch nhieäm veà caùc quyeát ñònh cuûa chính mình.
Nhöõng caâu chuyeän ngaàm: chuû nghóa sieâu nhaân vaø chuû nghóa haäu nhaân
115. Trong noã löïc laøm saùng toû nhöõng giaû ñònh vaên hoùa ñi keøm vôùi cuoäc caùch maïng kyõ thuaät soá ñang dieãn ra, toâi muoán chuyeån söï chuù yù cuûa chuùng ta ñeán moät soá doøng tö töôûng dieãn giaûi söï tieán boä nhö laø vöôït qua thaân phaän con ngöôøi, vaø thöôøng ñöôïc nhoùm laïi döôùi nhaõn hieäu chuû nghóa sieâu nhaân [transhumanism] vaø chuû nghóa haäu nhaân [posthumanism]. Nhöõng quan ñieåm naøy taïo thaønh boái caûnh tö töôûng hieän dieän trong moät soá trung taâm quyeàn löïc kyõ thuaät vaø chieám lónh trí töôûng töôïng taäp theå döôùi daïng ñôn giaûn hoùa, ñaëc bieät laø treân caùc phöông tieän truyeàn thoâng vaø maïng xaõ hoäi. Chuùng coù xu höôùng thuùc ñaåy söï nhieät tình ñoái vôùi caùc kyõ thuaät môùi thoâng qua moät taàm nhìn töông lai veà moät "con ngöôøi ñöôïc taêng cöôøng" hoaëc "con ngöôøi lai maùy moùc".
116. Chuû nghóa sieâu nhaân vaø chuû nghóa haäu nhaân bao goàm moät loaït caùc doøng tö töôûng vaø caûm nhaän, khieán vieäc ñònh nghóa chuùng moät caùch duy nhaát, roõ raøng trôû neân khoù khaên. Chuùng coù theå ñöôïc ví nhö moät quaàn ñaûo goàm nhöõng "hoøn ñaûo" khaùi nieäm, rieâng bieät nhöng ñöôïc keát noái bôûi moät "bieån" chung cuûa caùc giaû ñònh, cuï theå laø vai troø trung taâm cuûa kyõ thuaät vaø khaùt voïng vöôït qua giôùi haïn cuûa thaân phaän con ngöôøi. Noùi chung, chuû nghóa sieâu nhaân hình dung vieäc naâng cao con ngöôøi thoâng qua caùc kyõ thuaät- chaúng haïn nhö y sinh hoïc, kyõ thuaät cô theå, thieát bò vaø thuaät toaùn - vôùi muïc ñích taêng hieäu suaát vaø khaû naêng. Chuû nghóa haäu nhaân, ñaëc bieät laø ôû caùc hình thöùc cöïc ñoan hôn, coøn ñi xa hôn: noù thaùch thöùc chuû nghóa laáy con ngöôøi laøm trung taâm vaø hình dung söï lai gheùp giöõa con ngöôøi, maùy moùc vaø moâi tröôøng, thaäm chí coøn döï ñoaùn moät ngöôõng nôi nhaân loaïi vöôït qua chính mình trong moät giai ñoaïn tieán hoùa môùi. Ngay caû khi nhöõng yù töôûng nhö vaäy vaãn coøn mang tính suy ñoaùn, chuùng vaãn coù ñöôïc söï lieân quan baèng caùch thay ñoåi trí töôûng töôïng taäp theå vaø do ñoù aûnh höôûng ñeán caùc löïa choïn xaõ hoäi, kinh teá vaø chính trò. [129]
117. Töø quan ñieåm cuûa Hoïc thuyeát Xaõ hoäi cuûa Giaùo hoäi, vaán ñeà coát loõi khoâng phaûi laø vieäc söû duïng kyõ thuaät maø laø taàm nhìn naèm döôùi noù. Neáu con ngöôøi ñöôïc coi laø thöù caàn ñöôïc hoaøn thieän hoaëc vöôït qua, thì seõ deã daøng chaáp nhaän raèng moät soá cuoäc soáng ít höõu ích hôn, ít ñaùng mong muoán hôn hoaëc ít xöùng ñaùng hôn. Nhaân danh söï tieán boä, "nhöõng hy sinh caàn thieát" coù theå baét ñaàu ñöôïc bieän minh, ñaët gaùnh naëng leân nhöõng ngöôøi deã bò toån thöông nhaát trong quaù trình theo ñuoåi söï toái öu hoùa ñöôïc cho laø cuûa loaøi ngöôøi. Veà vaán ñeà naøy, lôøi caûnh baùo noùi treân cuûa Thaùnh Phaoloâ VI vaãn giöõ nguyeân taàm nhìn xa: quaû thöïc, nhöõng tieán boä khoa hoïc vaø kyõ thuaät, khi taùch rôøi khoûi söï tieán boä veà ñaïo ñöùc vaø xaõ hoäi, cuoái cuøng seõ quay laïi choáng laïi nhaân loaïi. [130] Vì lyù do naøy, caàn phaûi coù söï phaân bieät roõ raøng. Tích hôïp kyõ thuaätbvaøo moät taàm nhìn laáy con ngöôøi laøm trung taâm vaø mang tính quan heä laø moät chuyeän; chuyeän hoaøn toaøn khaùc laø vieäc bò daãn daét bôûi moät quan ñieåm coi thöôøng giôùi haïn cuûa con ngöôøi vaø höùa heïn moät hình thöùc "cöùu roãi" thuaàn tuùy kyõ thuaät.
Giôùi haïn, traùi tim vaø söï vó ñaïi cuûa con ngöôøi
118. Moái quan heä cuûa chuùng ta vôùi cuoäc soáng döôøng nhö ñang trong khuûng hoaûng ngaøy nay. Moïi thöù xuaát hieän nhö moät "giôùi haïn" - söï baát löïc, beänh taät, tuoåi giaø, ñau khoå, deã bò toån thöông - thöôøng ñöôïc xem chuû yeáu laø moät khieám khuyeát caàn ñöôïc söûa chöõa, hôn laø moät thöïc taïi qua ñoù nhaân tính cuûa chuùng ta tröôûng thaønh vaø môû loøng ñoùn nhaän caùc moái quan heä. Tuy nhieân, chuùng ta phaûi nhôù raèng nhaân loaïi phaùt trieån maïnh meõ khoâng phaûi baát chaáp nhöõng haïn cheá, maø thöôøng laø thoâng qua chuùng. AÙnh saùng cuûa ñöùc tin mang ñeán moät goùc nhìn veà thöïc taïi giuùp chuùng ta nhaän ra ñieàu maø chuùng ta goïi laø "tính ngaãu nhieân" cuûa nhöõng söï vaät treân theá giôùi naøy. Maëc duø vieäc noã löïc laøm giaûm bôùt noãi ñau khoå voán laø ñaëc ñieåm cuûa cuoäc soáng con ngöôøi laø ñieàu ñuùng ñaén, nhöng cuõng thaät khoân ngoan khi thöøa nhaän söï höõu haïn cô baûn cuûa chuùng ta, bieát raèng "kinh nghieäm toân giaùo, vaø ñaëc bieät laø ñöùc tin Kitoâ giaùo, ñeà xuaát raèng chuùng ta soáng, khoâng ñôn giaûn hoùa quaù möùc, söï maâu thuaãn naøy giöõa söï vó ñaïi vaø giôùi haïn cuûa con ngöôøi, dieãn giaûi noù döôùi aùnh saùng moái quan heä nguyeân thuûy vaø cô baûn cuûa chuùng ta vôùi Chuùa." [131]
119. Chính trong nhöõng giôùi haïn cuûa chuùng ta maø nhöõng ñieàu sau ñaây tìm thaáy choã ñöùng: loøng thöông xoùt, cuõng nhö söï quan taâm chaân thaønh ñeán nhu caàu cuûa ngöôøi khaùc; loøng quaûng ñaïi coù theå xuaát hieän ngay caû giöõa boùng toái vaø thaát baïi; kinh nghieäm taâm linh vaø söï thôø phöôïng Chuùa. Chuùng ta thaáy ñieàu naøy ôû nhieàu khoaûnh khaéc khi giôùi haïn cuûa chuùng ta trôû neân höõu hình: khi chuùng ta ñoái dieän vôùi söï töø choái, khi chuùng ta chòu ñöïng beänh taät hoaëc maát maùt ngöôøi thaân yeâu, khi chuùng ta gaëp phaûi ñieåm yeáu hoaëc thaát baïi cuûa chính mình. Moät caùch kyø dieäu, chính trong nhöõng khoaûnh khaéc nhö vaäy maø chuùng ta coù theå khaùm phaù ra moät khoân ngoan môùi, caûm nhaän moät caùch höõu hình söï gaàn guõi cuûa ngöôøi khaùc vaø gaëp gôõ söï hieän dieän cuûa Chuùa.
120. Ngay caû khi nhöõng giôùi haïn ñöôïc traûi nghieäm nhö noãi ñau khoå noäi taâm, söï khoân ngoan cuûa con ngöôøi daïy chuùng ta khoâng neân phuû nhaän hoaëc kìm neùn noù, maø laø tích hôïp noù. Loaïi boû hoaøn toaøn ñau khoå cuoái cuøng cuõng coù nghóa laø daäp taét tình yeâu vaø khaùt voïng. Nhöõng ngöôøi yeâu thöông vaø khao khaùt khoâng theå traùnh khoûi vieäc traûi qua thöû thaùch vaø ñau khoå; vaø qua nhieàu naêm, chuùng ta mang trong mình nhöõng baøi hoïc ñeå laïi daáu aán nhö nhöõng veát seïo, nhöõng kyù öùc veà moät haønh trình ñöôïc ñònh hình bôûi töï do vaø thaát baïi, öôùc mô vaø thaát voïng. Chæ nhôø söï töông taùc cuûa nhöõng yeáu toá naøy maø nhöõng ñieàu kyø dieäu cuûa taâm hoàn môùi xaûy ra trong chuùng ta, cho pheùp chuùng ta caûm nhaän ñöôïc söï phong phuù cuûa nhaân tính. [132] Töø boû cuoäc phieâu löu naøy, vöøa bi thaûm vöøa huy hoaøng, nhaân danh söï sieâu vieät ñöôïc cho laø vöôït qua moïi giôùi haïn, coù theå mang nhieàu yù nghóa, nhöng noù seõ khoâng coøn laø con ngöôøi nöõa.
121. Söï tha hoùa ñaïo ñöùc cuûa nhöõng giôùi haïn cuûa chuùng ta vôùi tö caùch laø nhöõng sinh vaät ñöôïc taïo ra - cuï theå laø caùi aùc roõ raøng khuaáy ñoäng traùi tim con ngöôøi - huûy hoaïi xaõ hoäi vaø cuoäc soáng, ñoâi khi ñaït ñeán nhöõng hình thöùc voâ nhaân ñaïo cöïc ñoan. Tuy nhieân, ngay caû nhöõng bieåu thöùc ñau ñôùn naøy veà nhöõng giôùi haïn cuûa chuùng ta vaãn môû ra nhöõng cô hoäi cho ñieàu toát ñeïp. Ngay caû khi con ngöôøi töï phi nhaân hoùa baûn thaân vaø gaây ra bi kòch, moät aùnh saùng nhoû vaãn tieáp tuïc toûa saùng trong nhaân loaïi, moät aùnh saùng coù theå ñöôïc thaép laïi, vôùi aân suûng cuûa Chuùa, treân con ñöôøng hoaùn caûi vaø hoøa giaûi. Nhö Viktor Frankl ñaõ nhaän xeùt ñuùng ñaén, trong nhöõng khoaûnh khaéc kinh hoaøng, "chuùng ta ñaõ bieát con ngöôøi thöïc söï laø gì. Sau taát caû, con ngöôøi laø sinh vaät ñaõ phaùt minh ra caùc phoøng hôi ngaït ôû Auschwitz; tuy nhieân, anh ta cuõng laø sinh vaät ñaõ böôùc vaøo nhöõng phoøng hôi ngaït ñoù moät caùch thaúng ñöùng, vôùi Kinh Laïy Cha hoaëc Shema Yisrael treân moâi." [133]
122. Söï höõu haïn, khi ñöôïc chaáp nhaän moät caùch chaân thaønh, khoâng laøm giaûm giaù trò cuûa chuùng ta maø môû ra cho chuùng ta khaû naêng nhaän ra khuoân maët cuûa Chuùa vaø nhöõng ngöôøi khaùc. Thaät vaäy, chính vì chuùng ta traûi nghieäm nhöõng giôùi haïn - söï deã bò toån thöông, ñau khoå vaø thaát baïi - chuùng ta coù theå nhaän ra phaåm giaù baát khaû xaâm phaïm cuûa moãi ngöôøi, caû cuûa chính chuùng ta vaø cuûa ngöôøi khaùc. Trong cuøng traûi nghieäm naøy, chuùng ta vaãn coù khaû naêng tröïc giaùc veà moät tình huynh ñeä lôùn hôn chính mình vaø nhaän thaáy söï baát coâng nhö moät ñieàu ñaùng xaáu hoå. Vaên hoùa vaø ngheä thuaät ñích thöïc baûo toàn tia löûa naøy, choáng laïi söï bình thöôøng hoùa caùi aùc. Vì lyù do naøy, moät soá taùc phaåm ñaõ mang yù nghóa gaàn nhö tieân tri: Baûn giao höôûng soá 9 cuûa Beethoven coù theå ñöôïc xem nhö moät khaùt voïng veà söï thoáng nhaát; Guernica nhö moät söï toá caùo söï phi nhaân hoùa; Danh saùch Schindler nhö moät lôøi keâu goïi khoâng ñöôïc laõng queân quaù khöù.
123. Lòch söû khoâng chæ xuaát hieän nhö moät ghi cheùp veà baïo löïc cuûa con ngöôøi, maø coøn nhö baèng chöùng cho thaáy nhaân loaïi coù khaû naêng taïo ra caùc theå cheá baûo veä cuoäc soáng chung cuûa chuùng ta. Trong hai theá kyû qua, ñieàu naøy coù theå ñöôïc thaáy trong moät soá thaønh töïu mang tính bieåu töôïng: vieäc thaønh laäp UÛy ban Chöõ thaäp ñoû quoác teá (1863), vôùi tính trung laäp trong hoaït ñoäng ñaûm baûo söï chaêm soùc nhaân aùi cho taát caû moïi ngöôøi; quaù trình laâu daøi daãn ñeán vieäc baõi boû cheá ñoä noâ leä, khoâng chæ ñaïi dieän cho moät söï thay ñoåi veà maët phaùp lyù maø coøn laø moät söï chuyeån ñoåi veà löông taâm; vieäc thaønh laäp Lieân Hôïp Quoác (1945) vaø Tuyeân ngoân Nhaân quyeàn phoå quaùt (1948), trong ñoù neâu roõ ngoân ngöõ chung ñeå khaúng ñònh, ít nhaát laø nhö moät lyù töôûng chung, tính phoå quaùt cuûa phaåm giaù con ngöôøi; vaø Coâng öôùc veà ngöôøi tò naïn naêm 1951, coâng nhaän nghóa vuï baûo veä nhöõng ngöôøi chaïy troán khoûi söï ñaøn aùp vaø nguy hieåm. Trong moãi tröôøng hôïp naøy, khaùt voïng veà ñieàu toát ñeïp ñaõ ñöôïc theå hieän cuï theå trong caùc boái caûnh coâng coäng - luaät phaùp, theå cheá vaø thöïc tieãn - coù khaû naêng haïn cheá vieäc laïm duïng quyeàn löïc vaø baûo veä nhöõng ngöôøi deã bò toån thöông. Tuy nhieân, khoâng coù söï phaùt trieån naøo trong soá naøy xuaát hieän maø khoâng gaëp phaûi söï phaûn khaùng, lôïi ích heïp hoøi hoaëc söï trì treä veà vaên hoùa. Tieán boä veà maët ñaïo ñöùc haàu nhö luoân dieãn ra thoâng qua moät haønh trình daøi vaø ñaày thaùch thöùc, thöôøng ñöôïc ñaùnh daáu baèng nhöõng trôû ngaïi. Chuùng ta chæ caàn nghó ñeán caùc tieán trình hoøa bình bò ñình treä hoaëc vieäc thöïc hieän chaäm chaïp caùc cam keát veà moâi tröôøng. Chính söï mong manh cuûa nhöõng thaønh töïu naøy laøm noåi baät traùch nhieäm quyù giaù cuûa nhöõng ngöôøi khôûi xöôùng vaø duy trì chuùng.
124. Moät soá söï kieän cho thaáy roõ raèng lòch söû cuõng coù theå thay ñoåi khi caùc caù nhaân thöïc söï coi troïng phaåm giaù cuûa moïi ngöôøi: phong traøo daân quyeàn ôû Hoa Kyø, gaén lieàn vôùi lôøi chöùng cuûa Martin Luther King Jr., hoaëc söï chaám döùt cheá ñoä phaân bieät chuûng toäc ôû Nam Phi sau khi Nelson Mandela ñöôïc thaû töï do vaø quyeát ñònh khoâng ñaàu haøng töông lai tröôùc loøng thuø haän. Trong nhöõng boái caûnh khaùc nhau, nhieàu ngöôøi phuï nöõ duõng caûm vaø haøo phoùng cuõng ñaõ noåi baät, bao goàm Thaùnh Laura Montoya, Thaùnh Teresa thaønh Calcutta, Dorothy Day, Marie Sk#odowska-Curie, Maria Montessori, Elisabeth Elliot, Wangari Maathai, Benazir Bhutto vaø voâ soá ngöôøi khaùc töø moïi chaâu luïc, nhöõng ngöôøi coù söï coáng hieán ñaõ goùp phaàn laøm cho lòch söû trôû neân nhaân baûn hôn.
125. Beân caïnh nhöõng daáu hieäu coâng khai naøy, coøn coù moät caâu chuyeän kín ñaùo nhöng mang tính quyeát ñònh hôn. Chuùng ta thaáy ñieàu ñoù trong caùc coäng ñoàng toân giaùo choïn phuïc vuï ôû nhöõng nôi ngheøo khoù vaø nguy hieåm. Chuùng ta cuõng thaáy ñieàu ñoù trong caùc vò töû ñaïo vì tình huynh ñeä vaø coâng lyù, nhö Thaùnh Maximilian Mary Kolbe, Thaùnh Oscar Romero vaø Chaân phöôùc Enrique Angelelli; vaø trong nhöõng chöùng nhaân ñaõ theå hieän nieàm hy voïng cuûa Tin Möøng cuõng nhö phaåm giaù con ngöôøi giöõa nhöõng ñieàu kieän khaéc nghieät, thöôøng laø voâ nhaân ñaïo, nhö Ñaáng Ñaùng Kính Phanxicoâ Xavieâ Nguyeãn Vaên Thuaän. Treân heát, ñieàu ñoù theå hieän roõ nhaát ôû nhöõng "ngöôøi töû ñaïo trong ñôøi soáng thöôøng nhaät" - nhöõng ngöôøi chaêm soùc, giaùo duïc, ñoàng haønh vaø an uûi maø khoâng phoâ tröông, nhö cha meï, y taù, baùc só, tình nguyeän vieân vaø nhöõng ngöôøi ôû beân caïnh ngöôøi giaø hoaëc ngöôøi bò xaõ hoäi ruoàng boû. Chöùng ngoân cuûa hoï cho thaáy raèng loøng toát khoâng töï nhieân maø coù, maø caàn söï kieân trì, ghi nhôù vaø söï hoaùn caûi noäi taâm caàn thieát ñeå baét ñaàu laïi, ngay caû sau thaát baïi.
126. Chính söï ñan xen giöõa caùc ñònh cheá coâng baèng, nhöõng nhaân chöùng ñaùng tin caäy vaø loøng trung thaønh haèng ngaøy ñaõ duy trì hy voïng vaø cung caáp höôùng ñi roõ raøng cho söï tieán boä kyõ thuaät maø khoâng ñeå cho traùi tim sa suùt. Vì lyù do naøy, nhaân tính - vôùi taát caû söï vó ñaïi vaø toån thöông cuûa noù - khoâng bao giôø ñöôïc thay theá hoaëc vöôït qua. Chuùng ta coù theå ñoùn nhaän söï tieán boä kyõ thuaät giuùp giaûm bôùt ñau khoå vaø môû ra nhöõng khaû naêng môùi, mieãn laø chuùng ta khoâng töø boû baûn chaát coát loõi cuûa nhaân loaïi, ñoù laø khaû naêng thieát laäp moái quan heä vaø tình yeâu thöông. Ñieàu naøy daãn ñeán moät caâu hoûi quan troïng: neáu moät theå "hôn caû con ngöôøi" ñích thöïc hieän höõu, thì noù ñöôïc tìm thaáy ôû ñaâu? Ñöùc tin Kitoâ giaùo traû lôøi caâu hoûi ñoù baèng caùch chæ ra moät söï vieân maõn khoâng phaùt sinh töø söï thaàn thaùnh hoùa kyõ thuaät, maø thoâng qua aân suûng cuûa Chuùa nhaän ñöôïc trong Chuùa Kitoâ.
"Hôn caû caû con ngöôøi" ñích thöïc: aân suûng vaø chuû nghóa nhaân baûn Kitoâ giaùo
127. Cuïm töø "hôn caû con ngöôøi" khoâng phaûi laø lónh vöïc ñoäc quyeàn cuûa lôøi höùa kyõ thuaät. Trong nhieàu theá kyû, truyeàn thoáng Kitoâ giaùo ñaõ khaúng ñònh raèng con ngöôøi khoâng bò giôùi haïn bôûi ranh giôùi cuûa baûn chaát rieâng mình; traùi laïi, hoï ñöôïc keâu goïi vöôït leân chính mình, khoâng phaûi baèng caùch troán traùnh thöïc taïi hay coi thöôøng nhöõng haïn cheá cuûa mình, maø thoâng qua söï vieân maõn trong tình yeâu. Ñöùc tin nhaän ra söï côûi môû höôùng tôùi "vöôït leân treân", baét nguoàn töø moät ôn ban cuûa Thieân Chuùa. Söï bieán ñoåi naøy laø moät coâng vieäc cuûa Chuùa Thaùnh Thaàn. Nhö Thaùnh Toâma Aquinoâ ñaõ daïy, quaù trình naâng cao vaø bieán ñoåi naøy "vöôït qua moïi khaû naêng cuûa baûn chaát ñöôïc taïo döïng", [134] vì moät söï khaùc bieät voâ haïn ngaên caùch baûn chaát höõu haïn cuûa chuùng ta vôùi söï soáng cuûa Thieân Chuùa. [135] Tuy nhieân, vaãn coù theå böôùc vaøo traùi tim cuûa söï soáng voâ taän ñoù, ngay caû khi chuùng ta haønh trình qua nhöõng giôùi haïn cuûa theá giôùi naøy. Ñaáng laøm cho söï chuyeån ñoåi naøy trôû neân khaû höõu chæ coù theå laø Ñaáng Vónh Haèng, Ñaáng ban chính mình. Thaät vaäy, chính Thieân Chuùa laø Ñaáng vöôït qua söï baát caân xöùng "voâ haïn". [136] Trong Ngöôøi, söï taùi taïo con ngöôøi dieãn ra. "Neáu ai ôû trong Ñaáng Ki-toâ, ngöôøi aáy laø moät taïo vaät môùi; moïi söï cuõ ñeàu ñaõ qua ñi, naøy, moïi söï ñeàu trôû neân môùi" (2 Coâ-rinh-toâ 5:17).
128. Khi chuùng ta ñoùn nhaän khaû naêng vöôït leân chính mình nhôø aân suûng cuûa Chuùa, chuùng ta khoâng phuû nhaän baûn chaát cuûa mình, cuõng khoâng trôû neân keùm nhaân tính hôn. Ngöôïc laïi, nhö Ñöùc Giaùo Hoaøng Phanxicoâ ñaõ giaûi thích, "Chuùng ta trôû neân troïn veïn laø con ngöôøi khi chuùng ta trôû neân hôn caû con ngöôøi, khi chuùng ta ñeå Chuùa ñöa chuùng ta vöôït leân chính mình ñeå ñaït ñöôïc chaân lyù troïn veïn nhaát cuûa höõu theå chuùng ta." [137] Ñaây chính laø söï khaùc bieät caên baûn so vôùi nhöõng giaác mô Prometheus: ñieàu cöùu roãi nhaân loaïi khoâng phaûi laø söï töï tuùc ñöôïc naâng cao, maø laø moät moái quan heä giaûi phoùng, moät söï hieäp thoâng bieán ñoåi. Trong aùnh saùng naøy, moät kyõ thuaät chæ ñôn thuaàn phaân loaïi vaø toái öu hoùa nhöõng gì ñaõ hieän höõu, duø voâ tình, cuõng coù theå trôû thaønh trôû ngaïi cho söï thay ñoåi vaø söï phaùt trieån. Ñoái vôùi moät thuaät toaùn, loãi laø moät khieám khuyeát caàn ñöôïc söûa chöõa; tuy nhieân, ñoái vôùi moät ngöôøi, loãi coù theå laø chaát xuùc taùc cho söï thay ñoåi saâu saéc. Töông lai cuûa moät ngöôøi khoâng theå tính toaùn ñöôïc, maø phuï thuoäc vaøo söï töï do cuûa ngöôøi ñoù - ñöôïc naâng cao bôûi aân suûng voâ bôø beán cuûa Chuùa - vaø vaøo caùc moái quan heä ñöôïc vun ñaép.
Hai thaønh phoá vaø hai tình yeâu
129. Chuû nghóa nhaân baûn Kitoâ giaùo khoâng baùc boû khoa hoïc hay kyõ thuaät, maø ñoùn nhaän chuùng vôùi loøng bieát ôn vaø chuû nghóa thöïc tieãn, vaø ñaët chuùng trong moät söù meänh cao caû hôn. Trí tueä saùng taïo cuûa nhaân loaïi laø moät thieân phuù coù theå laøm giaûm bôùt ñau khoå vaø môû ra nhöõng khaû naêng môùi, nhöng noù phaûi ñöôïc höôùng tôùi lôïi ích chung, coâng lyù, söï chaêm soùc nhöõng ngöôøi deã bò toån thöông vaø taïo theá. Theo nghóa naøy, söï löïa choïn thöïc söï khoâng phaûi laø giöõa söï nhieät tình vaø noãi sôï haõi, maø laø giöõa hai con ñöôøng phaùt trieån: moät söï tieán boä phuïc vuï caùc caù nhaân vaø daân toäc, hoaëc moät söï tieán boä khieán hoï phaûi phuïc tuøng tö duy quyeàn löïc. Cuoái cuøng, caâu hoûi then choát vaãn laø caâu hoûi do Thaùnh Gioan Phaoloâ II ñaët ra: lieäu trí tueä nhaân taïo coù "laøm cho cuoäc soáng con ngöôøi treân traùi ñaát 'nhaân baûn hôn' trong moïi khía caïnh cuûa cuoäc soáng ñoù khoâng? Lieäu noù coù laøm cho cuoäc soáng xöùng ñaùng vôùi con ngöôøi hôn khoâng?" [138] Neáu caâu traû lôøi laø coù, thì chuùng ta coù theå nhaän ra ñoù laø moät cô hoäi ñeå ñoùn nhaän moät caùch coù traùch nhieäm, treân con ñöôøng taùi thieát kieân nhaãn, cuøng nhau, töông töï nhö vieäc xaây döïng laïi Gieârusalem ñöôïc keå trong Saùch Nô-khe-mi-a. Tuy nhieân, neáu quyeàn löïc gia taêng trong khi traùi tim heùo moøn vaø caùc moái lieân keát giöõa con ngöôøi raïn nöùt, thì chuùng ta phaûi ñoái dieän vôùi moät hình thöùc Baben môùi - moät coâng trình vó ñaïi, nhöng veà cô baûn laø phi nhaân tính.
130. Vieäc ñaët caâu hoûi veà con ñöôøng tieán boä thay theá naøy vaø caùch chuùng ta dieãn giaûi vaø soáng theo noù cuoái cuøng laø vaán ñeà xem xeùt chính traùi tim cuûa chuùng ta. Caùch chuùng ta hieåu vaø ñònh hình caùc moái quan heä, coâng vieäc vaø ñònh cheá, treân thöïc teá cho thaáy caùc giaù trò cô baûn cuûa chuùng ta. Cuoái cuøng, taát caû ñeàu baét nguoàn töø nhöõng gì chuùng ta traân troïng nhaát. Ñoù laø moät tình yeâu höôùng daãn chuùng ta veà nhöõng gì chuùng ta thöïc söï traân quyù, caû vôùi tö caùch caù nhaân vaø xaõ hoäi, vaø ñònh höôùng cuoäc soáng vaø haønh ñoäng cuûa chuùng ta. Thaùnh Augustinoâ ñaõ moâ taû lòch söû loaøi ngöôøi nhö moät cuoäc ñaáu tranh giöõa hai tình yeâu, taïo ra hai caùch soáng treân theá giôùi vaø soáng cuøng nhau - hay hai "thaønh phoá", nhö ngöôøi ta vaãn noùi: moät maët, tình yeâu ñoái vôùi Chuùa vaø tha nhaân; maët khaùc, ñoù laø tình yeâu baûn thaân ñoäc quyeàn. "Hai tình yeâu ñaõ xaây döïng neân hai thaønh phoá: thaønh phoá traàn gian, tình yeâu baûn thaân ñeán möùc khinh mieät Thieân Chuùa; thaønh phoá thieân ñöôøng, tình yeâu Thieân Chuùa ñeán möùc khinh mieät baûn thaân." [139] Cuõng nhö trong suoát lòch söû, hai tình yeâu naøy tieáp tuïc tranh giaønh quyeàn thoáng trò trong traùi tim chuùng ta ngaøy nay. Thôøi ñaïi AI cuõng khoâng ngoaïi leä: vieäc xaây döïng thaùp Baben hay vieäc xaây döïng laïi Gieârusalem baét ñaàu töø beân trong moãi chuùng ta.
Chöông Boán:
Baûo Veä Nhaân Loaïi Trong Thôøi Kyø Bieán Ñoåi
Söï Thaät, Vieäc Laøm, Töï Do
131. Sau khi ñaõ phaùc thaûo boái caûnh trong ñoù thaùch thöùc cuûa söï bieán ñoåi kyõ thuaät ñang dieãn ra, ñaëc bieät laø nhöõng thaùch thöùc lieân quan ñeán trí tueä nhaân taïo (AI) vaø caùc traøo löu sieâu nhaân hoïc vaø haäu nhaân hoïc, chuùng ta khoâng theå chæ döøng laïi ôû bình dieän phaân tích toång quaùt. Khi ngoân ngöõ vaø coâng cuï thay ñoåi, caùc haønh ñoäng haøng ngaøy vaø caùc moái quan heä xaõ hoäi cuõng thay ñoåi. Vì lyù do naøy, chuùng ta phaûi taäp trung vaøo moät soá lónh vöïc maø nhöõng bieán ñoåi naøy coù nhöõng haäu quaû ñaëc bieät cuï theå, vaø ñoâi khi laø bi thaûm. Döïa treân caùc nguyeân taéc cuûa Hoïc thuyeát Xaõ hoäi cuûa Giaùo hoäi, söï bieán ñoåi kyõ thuaät soá môøi goïi chuùng ta khaùm phaù laïi söï thaät nhö moät lôïi ích chung, ñeå baûo veä phaåm giaù cuûa lao ñoäng vaø baûo veä töï do choáng laïi moïi hình thöùc phuï thuoäc vaø thöông maïi hoùa.
Söï thaät nhö moät lôïi ích chung
Söï thaät vaø daân chuû
132. Vieäc söû duïng caùc neàn taûng kyõ thuaät soá vaø heä thoáng AI ñang thuùc ñaåy nhöõng thay ñoåi saâu saéc trong truyeàn thoâng coâng coäng vaø chính trò. Caùc coâng cuï coù theå thuùc ñaåy ñoái thoaïi vaø söï tham gia thöôøng ñöôïc söû duïng ñeå xaây döïng nhöõng caâu chuyeän bò boùp meùo vaø laøm môø ranh giôùi giöõa söï thaät vaø sai laàm, troän laãn söï thaät vôùi yù kieán. Thoâng tin sai leäch khoâng baét nguoàn töø trí tueä nhaân taïo (AI), nhöng ngaøy nay noù ñöôïc khueách ñaïi maïnh meõ bôûi AI. Khaû naêng thao tuùng noäi dung, hình aûnh vaø video khieán moïi ngöôøi tieáp xuùc vôùi nhöõng quan ñieåm thieân vò hoaëc gaây hieåu laàm. Vaán ñeà naøy coù caû khía caïnh vaên hoùa vaø ñaïo ñöùc, vì chaát löôïng truyeàn thoâng coâng coäng phuï thuoäc tröïc tieáp vaøo loøng tin xaõ hoäi vaø ngöôïc laïi, ñònh hình loøng tin ñoù. Ñoàng thôøi, thoâng tin trung thöïc khoâng xuaát phaùt töø söï kieåm soaùt taäp trung hoaëc töï ñoäng. Trong dieãn ngoân coâng coäng, söï thaät cuûa caùc söï kieän coù moät chieàu höôùng thuaän lyù, vì noù ñoøi hoûi söï xaùc minh, ñoái chaát caùc nguoàn vaø laäp luaän coù traùch nhieäm. Hôn nöõa, noù mang tính quan heä saâu saéc, ñöôïc xaây döïng thoâng qua caùc moái lieân keát cuûa loøng tin vaø caùc thöïc haønh chung, cuõng nhö söï trao ñoåi trung thöïc vôùi ngöôøi khaùc vaø vôùi theá giôùi. Chæ coù vieäc cuøng nhau theo ñuoåi tính xaùc thöïc cuûa söï kieän, ñöôïc coi laø moät lôïi ích chung, môùi coù theå cung caáp moät neàn taûng vöõng chaéc cho truyeàn thoâng chính tröïc.
133. Nhöõng ngöôøi naém giöõ caùc nguoàn löïc kyõ thuaät vaø kinh teá maïnh meõ, cuøng vôùi nguoàn nhaân löïc ñaùng keå ñeå can thieäp, sôû höõu khaû naêng ñaùng keå trong vieäc aûnh höôûng ñeán söï thay ñoåi vaên hoùa. Cuoái cuøng, hoï coù theå aûnh höôûng ñeán moät soá löôïng ñaùng keå ngöôøi daân veà söï thaät veà nhaân loaïi, theá giôùi, yù nghóa cuûa söï hieän höõu, gia ñình vaø thaäm chí caû Chuùa. Ñaây laø quyeàn löïc thuaàn tuùy taùch rôøi khoûi söï thaät, thöù ngaàm hoaëc coâng khai aùp ñaët nhöõng gì noù muoán ngöôøi khaùc chaáp nhaän laø ñuùng. Coäi reã cuûa noù naèm ôû moät "caên beänh" saâu xa hôn vaø thöôøng khoâng ñöôïc nhaän ra: sö kieän naøy laø "con ngöôøi hieän ñaïi tin töôûng moät caùch sai laàm raèng hoï laø taùc giaû duy nhaát cuûa chính mình, cuoäc soáng vaø xaõ hoäi cuûa mình. Ñaây laø moät giaû ñònh xuaát phaùt töø vieäc ích kyû kheùp kín vôùi chính mình." [140] Do ñoù, moïi ngöôøi tin raèng hoï coù theå xaây döïng thöïc taïi, vaø baát cöù ñieàu gì phuø hôïp nhaát vôùi yeâu saùch cuûa hoï ñeàu töông öùng vôùi nhöõng gì laø söï thaät. Thaùnh Gioan Phaoloâ II ñaõ suy gaãm veà haäu quaû cuûa "cuoäc khuûng hoaûng chaân lyù" naøy, thaäm chí coøn tuyeân boá raèng "moät khi yù nieäm veà moät chaân lyù phoå quaùt veà ñieàu thieän, coù theå nhaän bieát ñöôïc baèng lyù trí con ngöôøi, bò maát ñi, thì chaéc chaén khaùi nieäm veà löông taâm cuõng thay ñoåi." [141] Trong boái caûnh nhö vaäy, nhöõng chaân lyù coù giaù trò phoå quaùt, nhöõng chaân lyù hieän höõu tröôùc chuùng ta vaø löông taâm phaûi chaáp nhaän, khoâng coøn ñöôïc coâng nhaän nöõa. Ñieàu naøy ñaõ khieán Ñöùc Giaùo Hoaøng Phanxicoâ ñaët caâu hoûi moät caùch thöïc teá: "Luaät phaùp laø gì neáu khoâng coù nieàm tin, ñöôïc phaùt sinh töø vieäc suy gaãm laâu ñôøi vaø khoân ngoan vó ñaïi, cho raèng moãi con ngöôøi ñeàu thaùnh thieâng vaø baát khaû xaâm phaïm?" Ngaøi keát luaän: "Neáu xaõ hoäi muoán coù töông lai, noù phaûi toân troïng söï thaät veà phaåm giaù con ngöôøi vaø tuaân theo söï thaät ñoù. Gieát ngöôøi khoâng phaûi laø sai chæ vì noù khoâng theå chaáp nhaän ñöôïc veà maët xaõ hoäi vaø bò phaùp luaät tröøng phaït, maø laø vì moät nieàm tin saâu saéc hôn. Ñaây laø moät söï thaät khoâng theå thöông löôïng ñaït ñöôïc baèng caùch söû duïng lyù trí vaø ñöôïc chaáp nhaän trong löông taâm. Moät xaõ hoäi cao quyù vaø töû teá, thöôøng laø vì noù uûng hoä vieäc theo ñuoåi söï thaät vaø tuaân thuû nhöõng söï thaät cô baûn nhaát." [142]
134. Vieäc tìm kieám söï thaät laø moät yeáu toá thieát yeáu cuûa neàn daân chuû, baûn thaân noù laø moät phöông tieän ñoùng goùp cho lôïi ích chung. Khi nhöõng caâu hoûi veà ñieàu gì laø ñuùng maát ñi söùc haáp daãn, vaø chuû nghóa thöïc duïng chieám öu theá, baèng loøng vôùi nhöõng gì coù veû höõu ích hoaëc höõu hieäu, thì ñôøi soáng daân chuû bò suy yeáu. Xeùt cho cuøng, daân chuû khoâng chæ bao goàm caùc quy taéc vaø thuû tuïc, maø treân heát laø söï phuø hôïp vöõng chaéc vôùi söï kieän vaø cam keát chaân thaønh vì lôïi ích cuûa caù nhaân vaø toaøn xaõ hoäi. Söï thôø ô vôùi söï thaät daãn ñeán, moät caùch chaäm chaïp nhöng chaéc chaén, söï suy thoaùi thaønh chuû nghóa toaøn trò. Nhö trieát gia Hannah Arendt ñaõ vieát, nhöõng ñoái töôïng lyù töôûng cuûa caùc cheá ñoä nhö vaäy khoâng phaûi laø nhöõng ngöôøi bò thuyeát phuïc veà maët tö töôûng, maø laø "nhöõng ngöôøi maø söï phaân bieät giöõa söï thaät vaø hö caáu (töùc laø thöïc teá cuûa kinh nghieäm) vaø söï phaân bieät giöõa ñuùng vaø sai (töùc laø caùc tieâu chuaån tö duy) khoâng coøn toàn taïi nöõa." [143]
Truyeàn thoâng vaø trí töôûng töôïng taäp theå
135. Xeùt veà ñieàu naøy, ñieàu quan troïng caàn nhôù laø truyeàn thoâng "khoâng chæ laø vieäc truyeàn taûi thoâng tin maø coøn laø vieäc taïo ra moät neàn vaên hoùa." [144] Noäi dung löu haønh trong moâi tröôøng kyõ thuaät soá ñònh hình caùch moïi ngöôøi nhaän thöùc theá giôùi vaø ñöa vaøo yù thöùc taäp theå nhöõng hình aûnh vaø caâu chuyeän ñònh höôùng mong muoán cuûa chuùng ta vaø aûnh höôûng ñeán caùc löïa choïn haøng ngaøy cuûa chuùng ta. Ñaây "khoâng phaûi laø moät theá giôùi song song hay hoaøn toaøn aûo," [145] vì nhöõng gì baét nguoàn töø tröïc tuyeán giôø ñaây trôû thaønh moät phaàn cuoäc soáng cuûa moïi ngöôøi, ñaëc bieät laø giôùi treû.
136. Vì lyù do naøy, nhöõng ngöôøi kieåm soaùt caùc neàn taûng kyõ thuaät soá vaø phöông tieän truyeàn thoâng coù khaû naêng ñaùng keå trong vieäc aûnh höôûng ñeán trí töôûng töôïng taäp theå vaø trình baøy moät taàm nhìn cuï theå veà thöïc taïi nhö laø ñieàu ñaùng mong muoán. Quyeàn löïc nhö vaäy caàn ñöôïc lieân tuïc höôùng daãn bôûi vieäc theo ñuoåi söï thaät vaø toân troïng phaåm giaù con ngöôøi, ñeå vaên hoùa ñöôïc nuoâi döôõng treân internet khoâng trôû thaønh moät coâng cuï gaây xao nhaõng quaù möùc, ñoàng nhaát hoùa hoaëc thoáng trò, maø laø moät moâi tröôøng trong ñoù töï do noäi taâm vaø tö duy phaûn bieän coù theå tröôûng thaønh.
Höôùng tôùi moät heä sinh thaùi truyeàn thoâng
137. Nhieäm vuï ñaàu tieân cuûa chuùng ta khoâng phaûi laø ma quyû hoùa hay thaàn töôïng hoùa caùc coâng cuï kyõ thuaät, maø laø söû duïng chuùng treân cô sôû moät nguyeân taéc cô baûn, töùc laø, söï thaät laø moät lôïi ích chung chöù khoâng phaûi laø taøi saûn cuûa nhöõng ngöôøi coù quyeàn löïc hoaëc aûnh höôûng. Do ñoù, chuùng ta phaûi thuùc ñaåy moät heä sinh thaùi truyeàn thoâng. ÔÛ bình dieän chính saùch coâng, ñieàu naøy bao goàm vieäc thieát laäp caùc chuaån möïc ñeå quaù trình ra quyeát ñònh ñaèng sau vieäc löïa choïn vaø phaùt trieån noäi dung trôû neân minh baïch hôn vaø baûo veä döõ lieäu caù nhaân. Veà caùc khía caïnh xaõ hoäi vaø vaên hoùa, ñieàu naøy ñoøi hoûi phaûi taêng cöôøng caùc toå chöùc trung gian, baùo chí nghieâm tuùc vaø caùc dieãn ñaøn tranh luaän, nôi maø laäp luaän coù lyù leõ vaø söï xaùc minh ñöôïc coi troïng hôn phaûn öùng töùc thôøi. Ñoái vôùi gia ñình vaø tröôøng hoïc, ngaøy caøng caàn coù nhaän thöùc giaùo duïc môùi vaø ñaøo taïo veà vieäc söû duïng ñuùng ñaén vaø coù tö duy phaûn bieän caùc coâng cuï kyõ thuaät soá, trí tueä nhaân taïo vaø caùc neàn taûng thöông maïi vaø taøi chính tröïc tuyeán. Taïi caùc tröôøng ñaïi hoïc, thaùch thöùc chính naèm ôû vieäc tích hôïp kieán thöùc, trau doài caû khaû naêng keát noái vaø toång hôïp kieán thöùc ñeå naém baét söï phöùc taïp, vaø caùc kyõ naêng caàn thieát ñeå xaùc minh söï thaät.
138. Caùc coäng ñoàng Kitoâ giaùo cuõng ñöôïc keâu goïi cam keát minh baïch trong truyeàn thoâng vaø theo ñuoåi söï thaät moät caùch trung thöïc. Ñaùng buoàn thay, ñieàu naøy khoâng phaûi luùc naøo cuõng dieãn ra. Chuùng ta ñaõ chöùng kieán vôùi söï hoå theïn söï xuaát hieän cuûa nhöõng söï thaät ñau loøng lieân quan ñeán ngay caû caùc thaønh vieân cuûa Giaùo hoäi vaø caùc thöïc teá giaùo hoäi. Ñaëc bieät, moät soá nhaø baùo, ñöôïc thuùc ñaåy bôûi nieàm ñam meâ söï thaät, ñaõ ñoùng moät vai troø quan troïng trong vieäc ñöa nhöõng baát coâng vaø laïm duïng ra aùnh saùng. Toâi muoán nhaéc laïi nhöõng lôøi maø Ñöùc Giaùo Hoaøng Phanxicoâ ñaõ noùi vôùi caùc nhaø baùo: "Toâi cuõng caûm ôn caùc baïn vì nhöõng gì caùc baïn noùi vôùi chuùng toâi veà nhöõng ñieàu sai traùi trong Giaùo hoäi, vì ñaõ giuùp chuùng toâi khoâng che giaáu chuùng, vaø vì tieáng noùi maø caùc baïn ñaõ daønh cho caùc naïn nhaân bò laïm duïng." [146] Tuy nhieân, söï caûnh giaùc vaø minh baïch vaãn laø traùch nhieäm naëng neà haøng ñaàu cuûa chính Giaùo hoäi, vaø chuùng ta khoâng ñöôïc chôø ñôïi ngöôøi khaùc buoäc chuùng ta phaûi ñoái dieän vôùi nhöõng söï thaät khoù chòu veà chính mình.
Moät lieân minh giaùo duïc cho thôøi ñaïi kyõ thuaät soá
139. Trong thôøi ñaïi maø söï thaät thöôøng bò boùp meùo ñeå phuïc vuï caùc lôïi ích vaø chieán löôïc truyeàn thoâng cuï theå, lónh vöïc giaùo duïc coù taàm quan troïng quyeát ñònh. Tuy nhieân, nhöõng chuyeån ñoåi kyõ thuaät nhanh choùng cho thaáy chuùng ta chöa chuaån bò toát nhö theá naøo ôû bình dieän giaùo duïc. Söï phoå bieán cuûa phöông tieän truyeàn thoâng kyõ thuaät soá thuùc ñaåy moät neàn vaên hoùa töùc thôøi vaø kích thích quaù möùc, daãn ñeán söï meät moûi, buoàn chaùn vaø thôø ô ñoái vôùi noã löïc caàn thieát ñeå tìm kieám söï thaät.
140. Ngöôïc laïi, giaùo duïc laø moät haønh trình daøi ñoøi hoûi söï kieân nhaãn, vaø do ñoù caàn thôøi gian ñeå phaùt trieån vaø gaén keát vôùi thöïc taïi vöôït ra ngoaøi veû beà ngoaøi. Ñaây laø moät vaán ñeà cô baûn bôûi vì moïi kyõ thuaät ñeàu ñònh hình nhöõng ngöôøi söû duïng noù. Vieäc giaùo duïc moïi ngöôøi veà vieäc söû duïng AI, do ñoù, bao goàm vieäc daïy hoï quyeát ñònh khi naøo vaø vôùi muïc ñích gì thì khoâng neân söû duïng noù. Toác ñoä vaø söï deã daøng maø caâu traû lôøi hoaëc toùm taét coù theå ñöôïc cung caáp coù nguy cô laøm maát ñi mong muoán ñaët caâu hoûi, moät quaù trình chæ mang laïi keát quaû theo thôøi gian. Nhö Pla-toâng ñaõ vieát, nhöõng ñieàu saâu saéc vaø quan troïng nhaát chæ ñöôïc hoïc sau nhieàu thôøi gian vaø noã löïc, baèng caùch tham gia thaûo luaän vôùi ngöôøi khaùc, cuøng nhau "khaùm phaù" caùc yù töôûng vaø kinh nghieäm nhö ñaù löûa cho ñeán khi tia löûa hieåu bieát ñöôïc nhen nhoùm trong chuùng ta. [147] Do ñoù, chuùng ta phaûi hoïc caùch kieàm cheá vieäc söû duïng AI vaø baûo veä nhöõng ngöôøi treû tuoåi cuûa chuùng ta khoûi lôøi höùa veà coã maùy hoaøn haûo, khoûi söï caùm doã tinh teá khieán tö duy cuûa con ngöôøi döôøng nhö trôû neân thöøa thaõi chính khi noù caàn thieát nhaát.
141. Trong nhöõng naêm gaàn ñaây, caùc taøi lieäu taâm lyù vaø taâm thaàn hoïc ñaõ ghi nhaän vôùi söï nhaán maïnh ngaøy caøng taêng veà vieäc tieáp xuùc sôùm vaø khoâng ñöôïc giaùm saùt vôùi caùc thieát bò kyõ thuaät soá vaø maïng xaõ hoäi coù theå aûnh höôûng tieâu cöïc ñeán giaác nguû, khaû naêng taäp trung, kieåm soaùt caûm xuùc vaø caùc moái quan heä, ñaëc bieät laø trong nhöõng giai ñoaïn deã bò toån thöông nhaát cuûa cuoäc ñôøi, ñoâi khi vôùi nhöõng haäu quaû bi thaûm. Tình traïng naøy caøng trôû neân traàm troïng hôn do deã daøng tieáp caän vôùi noäi dung baïo löïc hoaëc haï thaáp nhaân phaåm, xuùc phaïm ñeán caûm xuùc, cuõng nhö caùc taøi lieäu khieâu daâm vaø mang tính tình duïc hoùa quaù möùc. Töø nhöõng thoâng ñieäp coi thöôøng thaân theå vaø caûm xuùc, ñeán nhöõng ñeà xuaát bình thöôøng hoùa haønh vi nguy hieåm. Caùc hieän töôïng tröïc tuyeán nhö duï doã, toáng tieàn vaø boùc loät tình duïc treû vò thaønh nieân khoâng phaûi laø hieám, vaø caøng trôû neân nguy hieåm hôn do vieäc söû duïng caùc hoà sô giaû maïo, thuaät toaùn taïo ñieàu kieän cho vieäc lieân laïc nguy hieåm, vaø caùc coâng cuï AI coù khaû naêng thao tuùng hình aûnh vaø video. Vieäc sôû höõu thieát bò di ñoäng caù nhaân quaù sôùm vaø söû duïng chuùng maø khoâng coù söï giaùm saùt cuûa ngöôøi lôùn coù theå laøm traàm troïng theâm söï deã bò toån thöông cuûa thanh thieáu nieân, thuùc ñaåy chöùng nghieän vaø khieán hoï bò coâ laäp, baét naït vaø baét naït treân maïng, cuõng nhö chòu aùp löïc phaûi chia seû hình aûnh rieâng tö hoaëc thoâng tin nhaïy caûm.
142. Cha meï khoù coù theå töï mình choáng laïi aûnh höôûng cuûa caùc moâ hình kinh doanh kieám tieàn töø söï chuù yù vaø thôøi gian. Do ñoù, ñieàu caàn thieát laø phaûi hình thaønh moät lieân minh giöõa caùc nhaø hoaïch ñònh chính saùch, caùc toå chöùc giaùo duïc vaø gia ñình ñeå coù theå hoã trôï cuï theå cho ngöôøi lôùn trong nhieäm vuï naøy. Caàn coù caùc chính saùch coâng coù taàm nhìn xa ñeå choáng laïi lôïi ích tröôùc maét cuûa caùc neàn taûng, taäp trung trong tay moät soá ít ngöôøi, khi chuùng xung ñoät vôùi haïnh phuùc cuûa treû vò thaønh nieân. Veà vaán ñeà naøy, söï can thieäp cuûa caùc nhaø laäp phaùp laø phuø hôïp ñeå ñaët ra giôùi haïn ñoä tuoåi, buoäc caùc nhaø cung caáp dòch vuï phaûi chòu traùch nhieäm thay vì chuyeån toaøn boä gaùnh naëng kieåm soaùt sang caùc gia ñình, vaø ñeå cung caáp caùc bieän phaùp baûo veä cuï theå choáng laïi moïi hình thöùc boùc loät vaø baïo löïc tình duïc tröïc tuyeán. Nhö vaäy, treû em vaø thanh thieáu nieân, nhöõng ngöôøi ñöôïc giao phoù cho söï chaêm soùc cuûa chuùng ta, coù theå ñöôïc baûo veä moät caùch thöïc söï nhö moät kho baùu quyù giaù. [148] Ñoàng thôøi, cuõng caàn phaûi daïy treû em, thanh thieáu nieân vaø ngöôøi treû tuoåi caùch nhaän bieát söï thao tuùng, baûo veä phaåm giaù cuûa mình vaø toân troïng phaåm giaù cuûa ngöôøi khaùc trong moâi tröôøng kyõ thuaät soá. [149]
Vai troø trung taâm cuûa tröôøng hoïc
143. Tröôøng hoïc laø nôi maø caùc theá heä môùi coù theå hoïc caùch tìm kieám vaø yeâu meán söï thaät, suy gaãm veà yù nghóa cuûa cuoäc soáng vaø nhaän ra phaåm giaù cuûa moãi ngöôøi. Vì lyù do naøy, nhieàu baäc cha meï, nhöõng ngöôøi muoán con caùi mình phaùt trieån khaû naêng hình thaønh caùc moái quan heä, phaùt trieån kyõ naêng tö duy phaûn bieän vaø naém baét caùc giaù trò vöõng chaéc, ñaët kyø voïng lôùn vaøo tröôøng hoïc nhö nhöõng ñoái taùc quyù giaù trong giaùo duïc con caùi hoï. Tuy nhieân, cha meï coù quyeàn chính yeáu vaø baát khaû xaâm phaïm trong vieäc löïa choïn loaïi hình giaùo duïc vaø hình thaønh nhaân caùch cho con caùi mình, theo caùch phuø hôïp vôùi nieàm tin ñaïo ñöùc, vaên hoùa vaø toân giaùo cuûa hoï. Ngaøy nay, theá giôùi giaùo duïc ñang ñoái dieän vôùi moät soá thaùch thöùc caáp baùch.
144. Thaùch thöùc ñaàu tieân laø veà chính trò - xaõ hoäi. Caû trong töøng quoác gia vaø treân khaép caùc khu vöïc khaùc nhau treân theá giôùi, söï baát bình ñaúng ñaùng keå vaãn toàn taïi lieân quan ñeán vieäc tieáp caän giaùo duïc cô baûn vaø giaùo duïc ñaïi hoïc. ÔÛ nhieàu quoác gia, Chính phuû vaãn chöa ñaàu tö caùc nguoàn löïc caàn thieát ñeå ñaûm baûo chaát löôïng giaùo duïc cho taát caû moïi ngöôøi, duø baèng caùch hoã trôï ñaày ñuû heä thoáng tröôøng coâng laäp hay baèng caùch hoã trôï caùc cô sôû tö nhaân cung caáp dòch vuï thieát yeáu naøy. Khi moät phaàn ñaùng keå cuûa giaùo duïc, ôû caùc bình dieän khaùc nhau, ñöôïc giao cho caùc cô sôû tö nhaân, vieäc tieáp caän giaùo duïc coù theå trôû neân quaù phuï thuoäc vaøo khaû naêng taøi chính cuûa gia ñình, ñaëc bieät laø khi thieáu söï hoã trôï ñaày ñuû töø phía nhaø nöôùc. Tröôùc nguy cô naøy, ñieàu quan troïng laø phaûi ghi nhaän vaø khuyeán khích söï ñoùng goùp cuûa nhieàu cô sôû giaùo duïc Coâng Giaùo tö nhaân, nhöõng nôi ñaûm baûo quyeàn tieáp caän toaøn dieän cho treû em vaø thanh thieáu nieân thuoäc moïi hoaøn caûnh, ngay caû khi hoaøn caûnh kinh teá cuûa gia ñình khoâng cho pheùp ñieàu ñoù.
145. Thaùch thöùc lôùn thöù hai laø veà phöông phaùp sö phaïm. Nhieàu heä thoáng giaùo duïc ñang phaûi vaät loän ñeå theo kòp söï thay ñoåi vaø hoã trôï söï phaùt trieån toaøn dieän cuûa hoïc sinh. Söï phaùt trieån cuûa kyõ thuaät thoâng tin vaø trí tueä nhaân taïo ñang nhanh choùng laøm cho caùc chöông trình giaûng daïy ñöôïc thieát keá cho moät thôøi ñaïi khaùc trôû neân loãi thôøi. Trong khi ñoù, vieäc toå chöùc tröôøng hoïc, khoâng gian vaät lyù, phöông phaùp ñaùnh giaù vaø vai troø cuûa chính giaùo vieân caàn ñöôïc xem xeùt laïi ñeå thuùc ñaåy moät neàn giaùo duïc toaøn dieän thöïc söï, ñaùp öùng moïi khía caïnh cuûa con ngöôøi. Caàn phaûi hoã trôï vieäc boài döôõng lieân tuïc cho giaùo vieân trong suoát cuoäc ñôøi ngheà nghieäp cuûa hoï, ñeå hoï coù theå tích cöïc tieáp caän vôùi caùc kyõ thuaät môùi, giuùp hoïc sinh söû duïng chuùng moät caùch coù traùch nhieäm, pheâ phaùn vaø saùng taïo, thay vì thuï ñoäng chòu aûnh höôûng cuûa chuùng.
146. Thaùch thöùc lôùn thöù ba laø veà maët trí tueä vaø lieân quan ñeán kieán thöùc. Neáu khoâng chuù troïng caån thaän, moät heä thoáng giaùo duïc thieáu tình yeâu ñoái vôùi chaân lyù coù theå xuaát hieän, trong ñoù luoàng thoâng tin khoâng ngöøng thay theá cho vieäc thöïc haønh nghieân cöùu, suy gaãm vaø bieän phaân caàn thieát. Khi kieán thöùc ngaøy caøng bò phaân maûnh, vieäc naém baét thöïc taïi moät caùch toaøn dieän, ñaët ra nhöõng caâu hoûi saâu saéc veà yù nghóa, hoaëc phaùt trieån tö duy ñích thöïc, pheâ phaùn vaø saùng taïo trôû neân khoù khaên. Nhieàu nhaø giaùo duïc ñaõ baùo caùo veà nhöõng daáu hieäu cuûa söï phi nhaân hoùa, nôi moïi ngöôøi coù theå "bieát nhieàu thöù" nhöng laïi khoù tìm ñöôïc ñònh höôùng trong cuoäc soáng, moät phaàn do khoâng theå keát noái thoâng tin vôùi kieán thöùc saâu saéc hôn hoaëc duy trì yù thöùc veà muïc ñích. Caàn coù moät thaùi ñoä thöïc söï laønh maïnh, ñoøi hoûi nhöõng nhòp ñieäu bieát keát hôïp söï tónh laëng, nghieân cöùu saâu saéc, ñoïc saùch vaø phaân tích thaän troïng, bôûi vì neáu thieáu nhöõng yeáu toá naøy, söï töï do noäi taâm coù theå bò toån haïi.
147. Hoïc thuyeát Xaõ hoäi cuûa Giaùo hoäi môøi goïi caùc gia ñình, tröôøng hoïc, coäng ñoàng Kitoâ giaùo vaø caùc toå chöùc coâng coäng hình thaønh moät lieân minh giaùo duïc môùi. Ñieàu naøy ñöôïc hình thaønh khi caùc nguyeân taéc cô baûn ñöôïc chuyeån thaønh caùc muïc tieâu giaùo duïc, bao goàm vieäc daïy cho hoïc sinh yù thöùc veà söï tieát cheá vaø giôùi haïn; söï coâng nhaän quyeàn cuûa ngöôøi khaùc vaø cuûa caùc theá heä töông lai ñöôïc höôûng nhöõng ñieàu toát ñeïp ñöôïc ban cho chuùng ta hoaëc ñöôïc taïo ra bôûi söï kheùo leùo cuûa con ngöôøi; töï do vaø traùch nhieäm; vaø yù thöùc veà söï sieâu vieät vaø lôïi ích chung. Caùc tröôøng hoïc khoâng ñöôïc keâu goïi chaïy theo nhòp ñoä cuûa theá giôùi kyõ thuaät soá, maø laø cung caáp nhöõng gì maø chính lónh vöïc kyõ thuaät soá khoâng theå cung caáp, ñoù laø thôøi gian chung ñeå hoïc taäp vaø phaùt trieån caùc moái quan heä ñaùng tin caäy.
Phaåm giaù cuûa lao ñoäng trong thôøi ñaïi chuyeån giao kyõ thuaät soá
Giaù trò cuûa vieäc laøm
148. Keå töø khi Hoïc thuyeát Xaõ hoäi cuûa mình ra ñôøi, baét ñaàu vôùi Rerum Novarum, Giaùo hoäi ñaõ nhaán maïnh vieäc baûo veä ngöôøi lao ñoäng vaø nhu caàu choáng laïi moïi hình thöùc boùc loät. Tuy nhieân, treân heát, Huaán quyeàn ñaõ nhaän ra trong vieäc laøm "chìa khoùa thieát yeáu" [150] ñeå hieåu toaøn boä vaán ñeà xaõ hoäi, bôûi vì chính thoâng qua vieäc laøm maø caùc caù nhaân phaùt trieån nhieàu khía caïnh cuûa söï hieän höõu cuûa hoï. Xeùt veà ñieàu naøy, chuùng ta coù theå hieåu ñöôïc tröïc giaùc tuyeät vôøi cuûa Thaùnh Beâ-neâ-ñic-toâ xöù Nursia, ngöôøi ñaõ keát hôïp caàu nguyeän vaø lao ñoäng, cho thaáy hoaït ñoäng haøng ngaøy laø moät phaàn trong lôøi ñaùp traû nhaân baûn ñoái vôùi lôøi keâu goïi cuûa Chuùa. Ñöôïc taïo döïng theo hình aûnh cuûa Ñaáng Taïo Hoùa, vieäc laøm cuûa chuùng ta, moät caùch naøo ñoù, tieáp noái vieäc laøm cuûa Ngöôøi, bôûi vì nhôø ñoù chuùng ta ñoùng goùp vaøo söï tieán boä cuûa xaõ hoäi vaø lôïi ích chung, söû duïng toát nhöõng khaû naêng maø chuùng ta ñaõ nhaän ñöôïc, caûi thieän vaø laøm ñeïp theá giôùi, hoã trôï gia ñình, tham gia vaøo caùc moái quan heä hôïp taùc vaø, thoâng qua laéng nghe vaø ñoái thoaïi, hoïc caùch cuøng nhau xaây döïng ñieàu gì ñoù maø khoâng ai coù theå ñaït ñöôïc moät mình.
149. Vì nhöõng lyù do naøy, vieäc laøm khoâng chæ ñôn thuaàn laø moät coâng cuï; noù phaùt bieåu vaø naâng cao phaåm giaù cuoäc soáng cuûa chuùng ta. Noù laø moät yeâu caàu cuûa thaân phaän con ngöôøi, moät con ñöôøng bình thöôøng höôùng tôùi söï tröôûng thaønh, phaùt trieån vaø söï hoaøn thieän caù nhaân. Veà vaán ñeà naøy, hoã trôï taøi chính cho ngöôøi ngheøo ñoâi khi coù theå caàn thieát trong tröôøng hôïp khaån caáp, nhöng noù khoâng theå trôû thaønh giaûi phaùp duy nhaát, vì muïc tieâu laø giuùp moãi ngöôøi soáng coù phaåm giaù thoâng qua vieäc laøm cuûa chính hoï. [151]
150. Ngaøy nay, söï hoäi tuï cuûa töï ñoäng hoùa, robot vaø trí tueä nhaân taïo ñang nhanh choùng bieán ñoåi caáu truùc vieäc laøm. Ngöôøi ta noùi raèng ñieàu naøy seõ mang laïi nhöõng caûi tieán lôùn cho taát caû moïi ngöôøi. Tuy nhieân, treân thöïc teá, "nhöõng caùch thöùc môùi" laøm vieäc khoâng nhaát thieát toát hôn, bôûi vì "trong khi trí tueä nhaân taïo höùa heïn seõ thuùc ñaåy naêng suaát baèng caùch ñaûm nhaän caùc nhieäm vuï ñôn ñieäu, noù thöôøng buoäc ngöôøi lao ñoäng phaûi thích nghi vôùi toác ñoä vaø yeâu caàu cuûa maùy moùc, thay vì maùy moùc ñöôïc thieát keá ñeå hoã trôï nhöõng ngöôøi laøm vieäc. Keát quaû laø, traùi ngöôïc vôùi nhöõng lôïi ích ñöôïc quaûng caùo cuûa trí tueä nhaân taïo, caùc phöông phaùp tieáp caän kyõ thuaät hieän taïi coù theå nghòch lyù laø laøm giaûm kyõ naêng cuûa ngöôøi lao ñoäng, khieán hoï bò giaùm saùt töï ñoäng vaø bò ñaåy vaøo caùc nhieäm vuï cöùng ngaéc vaø laëp ñi laëp laïi. Nhu caàu theo kòp toác ñoä cuûa kyõ thuaät coù theå laøm xoùi moøn yù thöùc töï chuû cuûa ngöôøi lao ñoäng vaø kìm haõm khaû naêng saùng taïo maø hoï ñöôïc kyø voïng mang laïi cho coâng vieäc cuûa mình." [152] Chính laø ñeå traùnh söï leäch höôùng naøy, caàn phaûi thieát keá caùc heä thoáng laáy con ngöôøi laøm trung taâm chöù khoâng chæ taäp trung vaøo hieäu suaát.
Vaán ñeà thaát nghieäp
151. Thaùnh Gioan Phaoloâ II nhaän thaáy raèng thaát nghieäp laø moät teä naïn nghieâm troïng. Thaät vaäy, khi noù ñaït ñeán quy moâ lôùn, noù trôû thaønh moät thaûm hoïa xaõ hoäi thöïc söï, ñaëc bieät ñoøi hoûi Nhaø nöôùc phaûi chòu traùch nhieäm. [153] Ngaøy nay, giöõa "cuoäc caùch maïng kyõ ngheä laàn thöù tö", moái lo ngaïi naøy thaäm chí coøn gay gaét hôn, vì söï ñoåi môùi thöôøng chæ ñöôïc theo ñuoåi ñeå giaûm chi phí vaø taêng lôïi nhuaän. [154] Trong moät soá boái caûnh, coù moät noãi sôï haõi chính ñaùng veà söï thu heïp ñaùng keå vaø nhanh choùng veà soá löôïng vieäc laøm saün coù, ñieàu naøy seõ taïo ra moät phaûn öùng daây chuyeàn aûnh höôûng saâu saéc ñeán caùc gia ñình, thanh nieân vaø neàn kinh teá ñòa phöông. Trong nhieàu lónh vöïc, ñieàu naøy ñaõ coù theå ñöôïc nhìn thaáy trong caùc hình thöùc môùi cuûa söï baát an vaø baát bình ñaúng veà vieäc laøm, ñaëc tröng bôûi möùc löông quaù cao cho moät thieåu soá chuyeân moân cao cuøng vôùi möùc löông giaûm ñoái vôùi phaàn lôùn löïc löôïng lao ñoäng.
152. Chaéc chaén laø ñieàu ñaùng mong muoán khi kyõ thuaät giuùp con ngöôøi giaûi phoùng khoûi nhöõng coâng vieäc naëng nhoïc, laëp ñi laëp laïi hoaëc nguy hieåm vaø cung caáp söï hoã trôï thoâng minh cho hoaït ñoäng cuûa con ngöôøi. Tuy nhieân, vieäc baûo veä cô hoäi vieäc laøm vaø vai troø khoâng theå thay theá cuûa caù nhaân phaûi luoân laø nguyeân taéc chung. Vieäc theo ñuoåi lôïi nhuaän cao hôn khoâng theå bieän minh cho nhöõng löïa choïn hy sinh vieäc laøm moät caùch coù heä thoáng, bôûi vì con ngöôøi laø muïc ñích chöù khoâng phaûi phöông tieän, vaø traät töï kinh teá phaûi luoân phuï thuoäc vaøo phaåm giaù con ngöôøi vaø lôïi ích chung.
153. Ñoàng thôøi, chuùng ta phaûi thöøa nhaän raèng moïi söï bieán ñoåi thöïc söï ñeàu bao goàm nhöõng giaùn ñoaïn, bôûi vì noù khoâng ñoàng ñeàu, rôøi raïc vaø ñoâi khi xung ñoät. Do ñoù, khoâng toàn taïi moät moâ hình thay ñoåi duy nhaát hoaëc giaûi phaùp phoå quaùt naøo, vì coù nhöõng nôi vaø tình huoáng ñoøi hoûi nhöõng phaûn öùng khaùc nhau. Xeùt ñeán söï baát bình ñaúng ñang ñaëc tröng cho theá giôùi cuûa chuùng ta, söï lan roäng cuûa trí tueä nhaân taïo vaø caùc heä thoáng tính toaùn taïo ra nhöõng taùc ñoäng khaùc nhau ôû caùc nôi khaùc nhau. Caùc xaõ hoäi giaøu coù töï ñoäng hoùa nhanh choùng vaø hoãn loaïn, laøm giaûm nhu caàu veà löïc löôïng lao ñoäng vaø taïo ra khoaûng troáng cho thaát nghieäp vaø maøi xaùt ñònh cheá. Ngöôïc laïi, caùc vuøng roäng lôùn treân theá giôùi vaãn bò maéc keït trong neàn kinh teá lai, nôi lao ñoäng cuûa con ngöôøi ñöôïc traû löông thaáp vaø kyõ thuaät chöa hoaøn thieän cuøng toàn taïi maø khoâng ñaït ñöôïc söï bieán ñoåi thöïc söï. Nhöõng khu vöïc naøy trôû thaønh nôi coù lao ñoäng baáp beânh, vaø laø ñieåm noùng cuûa söï baát oån vaø di cö cöôõng böùc. Do ñoù, caàn phaûi tìm kieám caùc giaûi phaùp ôû bình dieän quoác gia vaø ñòa phöông thoâng qua söï tham gia cuûa caùc coäng ñoàng trung gian. Chuùng ta caàn caùc coâng cuï thích öùng, bao goàm caùc moâ hình ñöôïc caáu truùc toát, caùc saùng kieán ñòa phöông, phaân phoái laïi tieán boä vaø caùc quyeàn môùi veà tieáp caän haøng hoùa thieát yeáu. Trong khi khoâng theo ñuoåi söï haøi hoøa tröøu töôïng, chuùng ta phaûi xaây döïng caùc hình thöùc cuï theå veà söï cuøng toàn taïi cuûa con ngöôøi trong thôøi ñieåm bieán ñoåi naøy.
154. Vieäc laøm vaãn laø moät khía caïnh cô baûn cuûa traûi nghieäm con ngöôøi, bôûi vì noù khoâng chæ laø phöông tieän sinh keá maø coøn laø boái caûnh cho söï phaùt bieåu, caùc moái quan heä vaø ñoùng goùp cho coäng ñoàng. Do ñoù, caùc vaán ñeà lieân quan ñeán coâng vieäc vöôït ra ngoaøi thu nhaäp caàn thieát cho söï soáng coøn cuûa gia ñình. Moät xaõ hoäi chæ ñaûm baûo vieäc laøm cho moät phaàn nhoû daân soá, baát chaáp trình ñoä phaùt trieån kyõ thuaät cao, coù nguy cô khieán nhieàu ngöôøi bò buoäc phaûi thaát nghieäp, thieáu traùch nhieäm vaø thieáu caùc nhieäm vuï vaø ñoäng löïc haøng ngaøy, daãn ñeán söï ngheøo naøn veà con ngöôøi vaø vaên hoùa. Ñieàu naøy taïo ra moät nghòch lyù veà tieán boä vaät chaát vaø thoaùi hoùa nhaân hoïc, laøm suy yeáu neàn taûng cuûa moät neàn hoøa bình xaõ hoäi coâng baèng vaø oån ñònh. Vì lyù do naøy, Hoïc thuyeát Xaõ hoäi cuûa Giaùo hoäi nhaán maïnh raèng vieäc tieáp caän vieäc laøm cho taát caû moïi ngöôøi phaûi laø öu tieân haøng ñaàu trong caùc chính saùch coâng vaø caùc quaù trình kinh teá, ñoùng vai troø laø tieâu chuaån ñeå ñaùnh giaù chaát löôïng con ngöôøi cuûa baát cöù moâ hình phaùt trieån naøo. [155] Hôn nöõa, ôû nhöõng nôi treân theá giôùi trong ñoù coâng vieäc coù xu höôùng giaûm hoaëc thay ñoåi maïnh meõ do caùc quaù trình kyõ thuaät vaø toå chöùc naèm ngoaøi taàm kieåm soaùt daân chuû, chuùng ta phaûi suy nghó laïi veà baûn chaát cuûa vieäc laøm vaø moái lieân heä cuûa noù vôùi quyeàn coâng daân, ñaûm baûo raèng tình traïng thaát nghieäp khoâng gaây nguy hieåm cho söï tham gia xaõ hoäi.
155. Döïa treân nieàm tin naøy, chuùng ta coù theå hieåu roõ hôn veà lòch söû cuûa Hoïc thuyeát Xaõ hoäi cuûa Giaùo hoäi sau Rerum Novarum. Caùc saùng kieán xuaát phaùt töø truyeàn thoáng ñoù, bao goàm caùc hieäp hoäi, coâng ñoaøn, hôïp taùc xaõ vaø caùc toå chöùc phuùc lôïi, ñaõ goùp phaàn quyeát ñònh vaøo vieäc caûi thieän luaät lao ñoäng, baûo veä nhöõng ngöôøi deã bò toån thöông nhaát vaø coå vuõ caùc ñieàu kieän nhaân ñaïo hôn. [156] Tuy nhieân, ngaøy nay, nhöõng coâng cuï naøy töï chuùng khoâng coøn ñuû ñeå ñoái dieän vôùi nhöõng bieán ñoåi do AI, toå chöùc thò tröôøng môùi vaø tính caïnh tranh hieám khi quan taâm ñeán tính beàn vöõng xaõ hoäi thuùc ñaåy. Caàn coù nhöõng noã löïc hôïp taùc môùi giöõa caùc nhaø laõnh ñaïo chính trò, caùc toå chöùc lao ñoäng, giôùi kinh doanh vaø coäng ñoàng khoa hoïc ñeå nhanh choùng phaùt trieån caùc quy ñònh vaø bieän phaùp baûo veä chung phuø hôïp, keå caû ôû bình dieän quoác teá. [157] Caùc coâng ñoaøn, maø Giaùo hoäi luoân uûng hoä, ñöôïc keâu goïi phaûi côûi môû vôùi caùc loaïi hình vieäc laøm môùi vaø nhu caàu töông öùng cuûa ngöôøi lao ñoäng, ñeå ñaïi dieän vaø baûo veä hoï. Trong boái caûnh naøy, neáu khoâng coù nhöõng quyeát ñònh taùo baïo, vieãn caûnh ngheøo ñoùi vaø baát bình ñaúng lôùn hôn seõ hieän ra roõ raøng, ñieàu naøy seõ khieán nhieàu caù nhaân bò gaït ra ngoaøi leà, bò boû rôi vaø bò bao vaây bôûi maùy moùc vaø heä thoáng töï ñoäng ñaõ thay theá hoï.
156. Vaøo thôøi ñieåm bieán ñoåi naøy, chæ phaûn öùng khi vieäc laøm bieán maát laø chöa ñuû; chuùng ta phaûi giaùm saùt quaù trình bieán ñoåi töø tröôùc. Moät höôùng ñi khaû höõu laø, tröôùc heát, thieát laäp caùc tieâu chuaån xaõ hoäi cho vieäc ñoåi môùi. ÔÛ ñaây, moãi laàn öùng duïng töï ñoäng hoùa vaø trí tueä nhaân taïo caàn ñi keøm vôùi caùc bieän phaùp coù theå kieåm chöùng ñeå baûo veä vieäc laøm, ñaøo taïo laïi vaø söï tham gia cuûa ngöôøi lao ñoäng. Baèng caùch naøy, kyõ thuaät seõ höôùng ñeán vieäc giaûi phoùng thôøi gian vaø khaû naêng cuûa con ngöôøi, thay vì taïo ra söï loaïi tröø. Thöù hai, chuùng ta caàn caùc chính saùch chuû ñoäng giuùp cho vieäc ñaøo taïo lieân tuïc vaø chuyeån ñoåi ngheà nghieäp trôû neân deã tieáp caän vôùi taát caû moïi ngöôøi, ñaûm baûo raèng chi phí thích öùng khoâng chæ ñoå doàn leân caù nhaân. Cuoái cuøng, caàn coù cam keát cuûa doanh nghieäp trong vieäc ñöa chaát löôïng vaø phaåm giaù coâng vieäc vaøo trong soá caùc chæ soá thaønh coâng cuûa mình. Khi nhöõng ñieàu kieän naøy hieän dieän, ñoåi môùi coù theå ñoùng vai troø laø ñoàng minh cuûa coâng vieäc an toaøn hôn, saùng taïo hôn vaø coù phaåm giaù hôn; neáu khoâng coù chuùng, ñoåi môùi coù xu höôùng trôû thaønh chaát xuùc taùc cho söï baát coâng.
Moät neàn kinh teá coi troïng phaåm giaù
157. Thò tröôøng lao ñoäng laø moät lónh vöïc maø nhöõng ruûi ro lieân quan ñeán kyõ thuaät môùi theå hieän roõ raøng hôn. Do ñoù, caàn nhôù raèng töï do kinh teá khoâng phaûi laø tuyeät ñoái; noù luoân phaûi ñöôïc ño löôøng döïa treân lôïi ích chung vaø phaåm giaù cuûa moãi ngöôøi. Tinh thaàn khôûi nghieäp thöïc söï coù theå laø moät söù meänh ñích thöïc, taïo ra cuûa caûi vaø caûi thieän cuoäc soáng, chöù khoâng chæ laø moät yeáu toá phuï thuoäc vaøo lôïi nhuaän. Ñieàu naøy coù theå xaûy ra khi noù nhaän ra raèng vieäc taïo ra nhöõng coâng vieäc coù phaåm giaù vaø giaù trò laø moät phaàn thieát yeáu cuûa vieäc phuïc vuï xaõ hoäi moät caùch ñuùng ñaén. [158]
158. Vôùi tinh thaàn tieân tri, Ñöùc Giaùo Hoaøng Phanxicoâ ñaõ caûnh baùo choáng laïi moät neàn töï do kinh teá chæ ñöôïc tuyeân boá baèng lôøi noùi, trong khi ñieàu kieän thöïc teá ngaên caûn nhieàu ngöôøi höôûng lôïi töø noù. [159] Caùc moâ hình kinh teá ñeà cao hieäu naêng vaø thaønh coâng caù nhaân thöôøng coi vieäc ñaàu tö vaøo nhöõng ngöôøi thieät thoøi hoaëc nhöõng ngöôøi coù con ñöôøng phaùt trieån chaäm hôn laø voâ ích hoaëc baát tieän, nhö theå töông lai cuûa hoï chæ phuï thuoäc vaøo khaû naêng theo kòp "ngöôøi chieán thaéng". Treân thöïc teá, moät xaõ hoäi coâng baèng ñoøi hoûi moät Nhaø nöôùc caûnh giaùc vaø caùc ñònh cheá daân söï coù khaû naêng vöôït qua naõo traïng ñôn nhaát veà hieäu naêng, vaø ñaûm baûo raèng caùc nguoàn löïc, giaûi phaùp saùng taïo vaø quy ñònh öu tieân nhöõng ngöôøi deã bò toån thöông nhaát. [160] Thay vì chôø ñôïi lôïi ích cuûa taêng tröôûng "cuoái cuøng" ñeán vôùi ngöôøi ngheøo, caàn phaûi ñöa ra caùc quyeát ñònh ñeå ñaûm baûo raèng taêng tröôûng trôû neân toaøn dieän ngay töø ñaàu. Kinh nghieäm cuûa nhöõng thaäp nieân gaàn ñaây cho thaáy raèng trong caùc cuoäc khuûng hoaûng kinh teá vaø taøi chính, ngöôøi ngheøo luoân laø ngöôøi phaûi traû giaù cao nhaát, trong khi caùc lyù thuyeát höùa heïn söï thònh vöôïng chung töï ñoäng thöôøng toû ra laø aûo töôûng.
159. Ñieàu quan troïng laø phaûi vöôït ra khoûi caùc thöôùc ño phaùt trieån hieän taïi - voán ñaõ gaén lieàn vôùi khaùi nieäm Toång saûn phaåm quoác noäi (GDP) trong hôn taùm möôi naêm qua - vì nhöõng thöôùc ño naøy haàu nhö boû qua moät caùch coù heä thoáng caùc khía caïnh thieát yeáu ñoái vôùi phuùc lôïi toång theå cuûa con ngöôøi vaø moâi tröôøng. Vieäc phaùt trieån caùc tham soá vaø thöôùc ño boå sung cho GDP laø raát quan troïng ñeå caûi thieän cô sôû döõ lieäu ñöôïc söû duïng ñeå tieán haønh phaân tích, ra quyeát ñònh chính trò vaø kinh teá cuõng nhö thieát laäp caùc öu tieân khu vöïc, quoác gia vaø quoác teá. Vieäc ñöa ra caùc tham soá môùi seõ cho pheùp ñaùnh giaù toaøn dieän vaø kòp thôøi veà taùc ñoäng cuûa caùc quyeát ñònh laäp phaùp vaø quy ñònh ñoái vôùi phaåm giaù lao ñoäng, söï thònh vöôïng chung, giaûm baát bình ñaúng vaø baûo veä moâi tröôøng. Noù cuõng seõ aûnh höôûng ñeán khaùi nieäm phaùt trieån, caùc quaù trình giaùo duïc, tö duy vaø dö luaän, cuõng nhö hoøa bình, voán chæ thöïc söï toàn taïi khi döïa treân coâng lyù.
160. Trong nhöõng naêm gaàn ñaây, lónh vöïc taøi chính ñaõ gia taêng taàm quan troïng vaø traûi qua nhöõng ñoåi môùi ñaùng keå, moät phaàn do söï ra ñôøi cuûa tieàn ñieän töû. Nhöõng suy gaãm vaø quan saùt chöùa ñöïng trong giaùo huaán cuûa caùc vò tieàn nhieäm cuûa toâi, ñaëc bieät laø trong caùc Thoâng ñieäp cuûa hoï, ñaõ nhaán maïnh caùch thöùc maø lónh vöïc trung gian taøi chính, "khi hoaït ñoäng maø khoâng coù neàn taûng nhaân hoïc vaø ñaïo ñöùc caàn thieát, khoâng chæ taïo ra nhöõng laïm duïng vaø baát coâng roõ raøng maø coøn theå hieän khaû naêng taïo ra khuûng hoaûng kinh teá mang tính heä thoáng vaø toaøn caàu." [161] Töông töï nhö vaäy, thu nhaäp töø voán coù nguy cô thay theá thu nhaäp töø lao ñoäng, voán thöôøng bò giôùi haïn ôû rìa cuûa caùc lôïi ích chính cuûa heä thoáng kinh teá. Tuy nhieân, tieát kieäm ñöôïc chuyeån ñoåi thaønh tín duïng cho neàn kinh teá thöïc, töø ñoù taïo ra caû vieäc laøm vaø vieäc laøm töï do, vaãn laø trung taâm cho söï phaùt trieån vaø caùc khoaûn ñaàu tö phaûi ñi keøm vôùi caùc quaù trình chuyeån ñoåi ñang dieãn ra. Chöùc naêng xaõ hoäi cuûa tín duïng vaãn khoâng theå thay theá. Taøi chính vì muïc ñích rieâng cuûa noù veà cô baûn khaùc vôùi taøi chính nhaèm muïc ñích phaùt trieån, taïo ra vaø tieán hoùa cuûa coâng vieäc.
161. Quan ñieåm naøy caàn trôû thaønh moät phaàn cuûa caùi nhìn roäng hôn veà ñoäng löïc toaøn caàu. Trong khi cuûa caûi theá giôùi ñaõ taêng leân veà maët tuyeät ñoái, noù ngaøy caøng taäp trung vaøo tay moät soá ít ngöôøi, laøm gia taêng baát bình ñaúng caû trong vaø giöõa caùc quoác gia. "Coù moät soá ít ngöôøi coù quaù nhieàu, vaø quaù nhieàu ngöôøi coù quaù ít, ñoù laø luaän lyù hoïc cuûa ngaøy nay." [162] Nhöõng tieán boä khoa hoïc vaø kyõ thuaät, ngay caû trong lónh vöïc y teá, cuõng khoâng deã tieáp caän vôùi ñaïi ña soá ngöôøi daân, nhö ñaõ ñöôïc chöùng minh moät caùch roõ raøng trong ñaïi dòch gaàn ñaây. Trong khi moät soá khu vöïc chi tieâu maïnh tay cho caùc can thieäp khoâng caàn thieát hoaëc nhöõng giaác mô veà vieäc naâng cao caù nhaân chæ daønh cho moät soá ít ngöôøi ñöôïc choïn, thì caùc khu vöïc khaùc treân theá giôùi laïi thieáu caùc thieát bò thieát yeáu caàn thieát ñeå cöùu soáng haøng trieäu ngöôøi. Nghó raèng caùc kyõ thuaät môùi seõ töï ñoäng mang laïi lôïi ích cho taát caû moïi ngöôøi laø boû qua baèng chöùng. Tröø khi nhöõng bieán ñoåi ôû giai ñoaïn thieát keá öu tieân vieäc ngaên ngöøa söï baát bình ñaúng môùi vaø hôn theá nöõa, tieán boä kyõ thuaät chaéc chaén seõ taïo ra nhöõng baát bình ñaúng veà caáu truùc. Ngaøy nay, coâng lyù ñoøi hoûi phaûi ñöôïc tieáp caän vôùi nhöõng lôïi ích cuûa söï ñoåi môùi, bao goàm chaêm soùc, kieán thöùc, coâng cuï vaø cô hoäi.
162. Caùc luaät vaø phöông phaùp phaân phoái laïi coâng baèng chaéc chaén laø caàn thieát ñeå khaéc phuïc söï maát caân baèng, bao goàm caû caùc heä thoáng thueá laøm giaûm gaùnh naëng cho nhöõng ngöôøi yeáu nhaát vaø yeâu caàu nhieàu hôn töø nhöõng ngöôøi coù nhieàu nguoàn löïc hôn. Tuy nhieân, vieäc theo ñuoåi coâng baèng xaõ hoäi khoâng neân ñöôïc coi laø moät vaán ñeà rieâng bieät chæ xuaát hieän sau khi taïo ra cuûa caûi, nhö theå neàn kinh teá chæ toàn taïi ñeå taïo ra cuûa caûi, vaø caùc chính trò gia chæ can thieäp sau ñoù ñeå phaân phoái noù. Thöïc teá, coâng baèng lieân quan ñeán moïi giai ñoaïn cuûa hoaït ñoäng kinh teá, töø vieäc thu thaäp taøi nguyeân ñeán taøi chính, vaø töø saûn xuaát ñeán tieâu duøng; moïi löïa choïn ñeàu coù haäu quaû veà maët ñaïo ñöùc. [163]
163. Hôn bao giôø heát, trong thôøi ñaïi trí tueä nhaân taïo vaø robot, khoâng coøn khaû naêng chæ döïa vaøo "baøn tay voâ hình" cuûa thò tröôøng nöõa. [164] Chính trò coù nhieäm vuï ñònh höôùng neàn kinh teá vaø kyõ thuaät vì lôïi ích chung, thuùc ñaåy coâng vieäc coù phaåm giaù, hoøa nhaäp xaõ hoäi vaø phaân phoái coâng baèng lôïi ích cuûa söï ñoåi môùi. Vì nhieàu quyeát ñònh kinh teá vöôït qua bieân giôùi quoác gia, neân cuõng caàn coù söï hôïp taùc quoác teá coù khaû naêng xaùc ñònh caùc chieán löôïc chung, ñaëc bieät laø coù lôïi cho caùc quoác gia vaø ngöôøi daân deã bò toån thöông nhaát, ñeå thuùc ñaåy phaùt trieån vaø khaéc phuïc söï phuï thuoäc vaøo phuùc lôïi. Tö duy ñaèng sau nhöõng löïa choïn naøy laø phaåm giaù voâ song cuûa moãi ngöôøi, lôïi ích chung vaø moät theá giôùi thöïc söï ñöôïc cai trò cho taát caû moïi ngöôøi. Söï phuï thuoäc laãn nhau giöõa hoøa bình vaø phaùt trieån, nhö Thaùnh Phaoloâ VI ñaõ tieân tri vieát vaøo naêm 1967, [165] vaãn coøn aùp duïng ñöôïc cho ñeán ngaøy nay, vì söï thònh vöôïng chæ goùp phaàn xaây döïng vaø cuûng coá hoøa bình neáu noù ñöôïc phoå bieán roäng raõi, toaøn dieän vaø beàn vöõng.
164. Veà maët thöïc tieãn, trong thôøi ñaïi trí tueä nhaân taïo vaø robot, vieäc ñaûm baûo neàn kinh teá öu tieân phaåm giaù con ngöôøi coù nghóa laø aùp duïng moät soá tieâu chuaån nhaát ñònh cho haønh ñoäng kieân quyeát. Thöù nhaát, tính minh baïch vaø traùch nhieäm giaûi trình: khi döõ lieäu vaø thuaät toaùn aûnh höôûng ñeán vieäc phaân phoái tín duïng, löïa choïn nhaân söï hoaëc tieáp caän caùc dòch vuï vaø cô hoäi, caàn thieát phaûi ñaûm baûo caùc quyeát ñònh deã hieåu, coù theå tranh luaän vaø chòu söï giaùm saùt, ñeå caù nhaân khoâng bò thu heïp thaønh nhöõng hoà sô ñôn thuaàn. Thöù hai, tính toaøn dieän vaø khaû naêng tieáp caän: lôïi ích cuûa ñoåi môùi phaûi ñi keøm vôùi ñaàu tö vaøo kyõ naêng, cô sôû haï taàng vaø caùc dòch vuï thieát yeáu ñeå ñaûm baûo kyõ thuaät khoâng laøm gia taêng khoaûng caùch giöõa ngöôøi giaøu vaø ngöôøi ngheøo. Cuoái cuøng, caùc bieän phaùp ñaûm baûo coâng baèng: chính saùch thueá, baûo trôï xaõ hoäi vaø chính saùch coâng nghieäp phaûi khaéc phuïc söï maát caân baèng do söï taäp trung cuûa caûi vaø quyeàn löïc taïo ra. Thöïc teá, nhöõng tieâu chuaån naøy khoâng phaûi laø söï kìm haõm ñoåi môùi; thay vaøo ñoù, chuùng laøm cho ñoåi môùi trôû neân vaên minh vaø nhaân baûn.
Gia ñình vaø thanh thieáu nieân: nhöõng ñieàu kieän xaõ hoäi cho hy voïng
165. Gia ñình laø moät lôïi ích xaõ hoäi cô baûn. Ñöôïc xaây döïng treân söï keát hôïp beàn vöõng giöõa moät ngöôøi ñaøn oâng vaø moät ngöôøi ñaøn baø, noù laø moâi tröôøng ñaàu tieân maø taát caû moïi ngöôøi phaùt trieån tieàm naêng cuûa mình, nhaän thöùc ñöôïc phaåm giaù cuûa baûn thaân vaø hoïc hoûi nhöõng hình thöùc sô khai nhaát cuûa chaân lyù vaø ñieàu toát ñeïp, noäi hoùa nhöõng thoùi quen chuaån bò cho hoï cuoäc soáng trong xaõ hoäi. [166] Laø xaõ hoäi töï nhieân ñaàu tieân, ñöôïc ban taëng nhöõng quyeàn cô baûn, gia ñình laø teá baøo cô baûn vaø khoâng theå thay theá cuûa moïi toå chöùc coäng ñoàng. [167] Do ñoù, khi caùc döï aùn chính trò vaø caùc quyeát ñònh kinh teá lôùn ñaåy gia ñình vaøo vai troø thöù yeáu hoaëc beân leà, söï phaùt trieån ñích thöïc cuûa toaøn boä cô theå xaõ hoäi seõ bò toån haïi. [168]
166. Tuy nhieân, gia ñình laø moät taøi saûn xaõ hoäi deã bò toån thöông, ngay laäp töùc bò aûnh höôûng bôûi nhöõng chuyeån ñoåi kinh teá vaø kyõ thuaät ñang ñònh hình laïi baûn chaát cuûa vieäc laøm. Do ñoù, noù caàn söï hoã trôï veà vaên hoùa, phaùp lyù vaø kinh teá. Taùc ñoäng taøn phaù cuûa thaát nghieäp vaø tình traïng vieäc laøm khoâng oån ñònh ñoái vôùi caáu truùc gia ñình ñaõ ñöôïc bieát ñeán roäng raõi. Trong ngaén haïn, vieäc giaûm chi phí lao ñoäng hoaëc toái ña hoùa hieäu quaû taøi chính coù veû coù lôïi, nhöng veà laâu daøi, ñieàu naøy laøm suy yeáu chính neàn taûng cuûa söï chung soáng xaõ hoäi. Trong khi nhöõng thaønh coâng veà kyõ thuaät ñöôïc ca ngôïi, caáu truùc xaõ hoäi laïi bò xoùi moøn daàn daàn, nhö theå bôûi moät loaïi virus thaàm laëng.
167. Ñoái vôùi ngöôøi treû, tình traïng vieäc laøm khoâng oån ñònh ñaëc bieät taøn phaù. Nhö caùc Giaùm muïc cuûa Hoa Kyø ñaõ nhaéc laïi, coâng vieäc khoâng chæ ñôn thuaàn laø nguoàn thu nhaäp maø coøn laø moät lónh vöïc quan troïng, nôi hình thaønh baûn saéc, vun ñaép tình baïn vaø caùc moái quan heä, hoïc hoûi traùch nhieäm thöïc tieãn vaø nhaän ra ôn goïi cuûa mình. [169] Khi vieäc tieáp caän vieäc laøm bò caûn trôû bôûi tyû leä thaát nghieäp cao, heä thoáng ñaøo taïo khoâng ñaày ñuû hoaëc caùc raøo caûn caáu truùc, nhieàu ngöôøi treû thaáy con ñöôøng daãn ñeán söï vieân maõn veà nhaân caùch vaø ngheà nghieäp cuûa hoï bò chaën ñöùng. Nhu caàu thay ñoåi coâng vieäc nhieàu laàn trong suoát cuoäc ñôøi ñoøi hoûi phaûi cung caáp vieäc caäp nhaät vaø ñaøo taïo laïi lieân tuïc, ñeå caùc theá heä môùi coù theå ñoái dieän moät caùch thaønh thaïo vaø ñoäc laäp vôùi nhöõng ruûi ro cuûa moät moâi tröôøng kinh teá vöøa thay ñoåi vöøa thöôøng khoù löôøng. [170]
168. Ñieàu naøy laøm naûy sinh moät traùch nhieäm coâng coäng cuï theå. Nhaø nöôùc coù nhieäm vuï hoã trôï hoaït ñoäng kinh doanh baèng caùch thuùc ñaåy caùc ñieàu kieän thuaän lôïi cho vieäc laøm, khuyeán khích vieäc laøm ôû nhöõng nôi coøn thieáu vaø baûo veä noù trong thôøi kyø khuûng hoaûng, vì noù laø moät lôïi ích cô baûn cho gia ñình vaø xaõ hoäi. [171] Ñaëc bieät trong thôøi ñaïi chuyeån ñoåi kyõ thuaät lieân tuïc, chuùng ta caàn moät söï saùng taïo chính trò ñeå coå vuõ "vieäc laøm" vaø ñaët gia ñình vaø caùc theá heä töông lai vaøo trung taâm; neáu khoâng, söï tieán boä kinh teá cuûa chuùng ta seõ daãn ñeán nhöõng hình thöùc baát an vaø loaïi tröø môùi.
169. Hoã trôï caùc gia ñình vaø thanh nieân trong quaù trình chuyeån ñoåi naøy ñoøi hoûi nhöõng löïa choïn giuùp ñaûm baûo söï oån ñònh. Nhö ñaõ neâu ôû treân, caùc chính saùch lao ñoäng caàn coå vuõ tính lieân tuïc vaø chaát löôïng vieäc laøm, choáng laïi tình traïng baát an nhö moät ñieàu kieän soáng bình thöôøng vaø khuyeán khích nhöõng con ñöôøng thöïc teá ñeå gia nhaäp löïc löôïng lao ñoäng vaø phaùt trieån ngheà nghieäp. Thöù hai, caàn coù caùc bieän phaùp ñeå ñaûm baûo söùc khoûe. Loái soáng cuûa con ngöôøi, bôûi vì neáu khoâng coù söï caân baèng hôïp lyù giöõa vieäc laøm, giaûi trí vaø nghæ ngôi, gia ñình seõ suy yeáu vaø giôùi treû seõ khoù phaùt trieån yù thöùc traùch nhieäm. Hôn nöõa, vieäc ñaàu tö vaøo giaùo duïc vaø taùi ñaøo taïo deã tieáp caän laø raát caàn thieát, ñeå söï dòch chuyeån ngheà nghieäp maø neàn kinh teá kyõ thuaät soá ñoøi hoûi khoâng trôû thaønh söï choïn loïc khaéc nghieät giöõa nhöõng ngöôøi coù khaû naêng caäp nhaät kyõ naêng vaø nhöõng ngöôøi khoâng theå. Cuoái cuøng, caàn phaûi hoã trôï caùc moái quan heä xaõ hoäi, vôùi caùc maïng löôùi vaø coäng ñoàng giaùo duïc ñoàng haønh cuøng caùc löïa choïn trong cuoäc soáng vaø ngaên ngöøa söï baát oån daãn ñeán söï coâ ñôn hoaëc nghieän ngaäp. Neáu ñöôïc thöïc hieän, nhöõng chuyeån ñoåi kyõ thuaät naøy coù theå ñöôïc vöôït qua maø khoâng laøm suy yeáu khaû naêng xaây döïng töông lai, ñieàu laøm cho moät xaõ hoäi thònh vöôïng.
Baûo veä töï do choáng laïi söï phuï thuoäc vaø thöông maïi hoùa
Söï phuï thuoäc vaø kieåm soaùt xaõ hoäi
170. Sau khi suy gaãm veà söï thaät vaø giaùo duïc, vieäc laøm vaø gia ñình, giôø ñaây chuùng ta phaûi xem xeùt taùc ñoäng cuûa cuoäc caùch maïng kyõ thuaät soá ñoái vôùi töï do cuûa con ngöôøi, giaûi quyeát caùc ruûi ro ñoái vôùi caû söùc khoûe taâm thaàn cuûa caù nhaân vaø nhöõng thaùch thöùc xaõ hoäi roäng lôùn hôn. Khoâng neân ñaùnh giaù thaáp caùc hình thöùc nghieän ngaäp tinh vi hôn lieân quan ñeán "neàn kinh teá chuù yù kyõ thuaät soá", vì caùc neàn taûng vaø dòch vuï thöôøng ñöôïc thieát keá ñeå thu huùt thôøi gian vaø söï chuù yù cuûa ngöôøi duøng, khai thaùc ñieåm yeáu cuûa hoï vaø laøm suy yeáu töï do noäi taâm cuûa hoï. Khi caùc moâ hình kinh doanh phaùt trieån maïnh döïa treân ñieåm yeáu cuûa con ngöôøi, con ngöôøi bò ñoái xöû nhö moät phöông tieän chöù khoâng phaûi laø moät muïc ñích; nhöõng ngöôøi thieát keá hoaëc taøi trôï cho caùc heä thoáng nhö vaäy phaûi gaùnh chòu traùch nhieäm ñaïo ñöùc khoâng theå boû qua. Caàn khaån caáp thuùc ñaåy caùc kyõ thuaät taêng cöôøng töï do noäi taâm baèng caùch nuoâi döôõng giaùo duïc veà söï tænh taùo trong theá giôùi kyõ thuaät soá vaø baûo veä treû vò thaønh nieân, töø ñoù choáng laïi caùc moâ hình khai thaùc ñieåm yeáu.
171. Moät ruûi ro khaùc, ít ñöôïc chuù yù hôn nhöng khoâng keùm phaàn nghieâm troïng, laø söï kieåm soaùt xaõ hoäi ñöôïc taïo ra bôûi vieäc thu thaäp döõ lieäu khoång loà vaø söû duïng caùc heä thoáng thuaät toaùn. Khi moïi haønh ñoäng-di chuyeån, mua saém, moái quan heä vaø sôû thích-ñeàu ñeå laïi daáu veát, moät hình thöùc quyeàn löïc môùi xuaát hieän, ñoù laø quyeàn löïc ñeå laäp hoà sô, döï ñoaùn vaø aûnh höôûng ñeán haønh vi, thöôøng maø caùc caù nhaân khoâng hoaøn toaøn nhaän thöùc ñöôïc ñieàu ñoù. Neáu loaïi döõ lieäu naøy ñöôïc söû duïng ñeå ñöa ra caùc quyeát ñònh aûnh höôûng ñeán caùc cô hoäi cuï theå-chaúng haïn nhö tieáp caän tín duïng, vieäc laøm hoaëc caùc dòch vuï thieát yeáu-thì coù nguy cô laøm suy yeáu töï do vaø phaân bieät ñoái xöû vôùi nhöõng ngöôøi deã bò toån thöông nhaát. Hôn nöõa, söï kieåm soaùt khoâng chæ ñöôïc thöïc hieän thoâng qua caùc leänh caám roõ raøng maø coøn thoâng qua caáu truùc cuûa söï hieån thò: ñieàu gì ñöôïc khueách ñaïi hoaëc bò che khuaát, ñieàu gì ñöôïc khen thöôûng hoaëc bò tröøng phaït, cuoái cuøng seõ ñònh hình caùc yù kieán vaø löïa choïn, thuùc ñaåy söï tuaân thuû vaø töï kieåm duyeät. Vì lyù do naøy, töï do trong thôøi ñaïi kyõ thuaät soá khoâng chæ laø vaán ñeà noäi taâm maø coøn laø moái quan taâm cuûa coäng ñoàng. Noù ñoøi hoûi caùc quy taéc roõ raøng, tính minh baïch, khaû naêng khieáu naïi vaø giôùi haïn töông xöùng ñoái vôùi vieäc söû duïng caùc kyõ thuaät xaâm phaïm, ñeå kyõ thuaät vaãn phuïc vuï con ngöôøi chöù khoâng trôû thaønh moät hình thöùc kieåm soaùt löông taâm.
172. Goác reã cuûa nhöõng vaán ñeà naøy naèm ôû tö duy kyõ trò vaø haäu nhaân baûn coù xu höôùng coi con ngöôøi nhö moät ñoái töôïng ñeå thao tuùng hoaëc moät nguoàn löïc ñeå toái öu hoùa, [172] loaïi boû taát caû caùc bieän phaùp baûo veä choáng laïi vieäc theo ñuoåi lôïi nhuaän khoâng kieåm soaùt. Ñieàu chieám öu theá laø hieäu naêng, chöù khoâng phaûi laø söï toân troïng töï do vaø phaåm giaù con ngöôøi. Moät soá traøo löu haäu nhaân baûn thaäm chí coøn ñi xa ñeán möùc hình dung ra nhöõng con ngöôøi "haïng hai", leä thuoäc vaøo lôïi ích cuûa giôùi tinh hoa töï cho mình laø thöôïng ñaúng. Vieãn caûnh ñaùng lo ngaïi naøy caøng trôû neân nghieâm troïng hôn khi keát hôïp vôùi caùc coâng cuï kyõ thuaät laøm taêng khaû naêng kieåm soaùt vaø löïa choïn moät caùch theo caáp soá nhaân. Ngay caû moät soá hình thöùc nôï naàn mang tính caáu truùc, voán giöõ toaøn boä caùc daân toäc trong tình traïng phuï thuoäc, cuõng phaûn aùnh cuøng moät tö duy, döôùi nhöõng hình thöùc môùi, dung tuùng cho caùc moái quan heä leä thuoäc töông töï nhö cheá ñoä noâ leä.
Phaù vôõ xieàng xích cuûa nhöõng hình thöùc noâ leä môùi
173. Quan ñieåm meùo moù naøy veà con ngöôøi ngaøy nay ñöôïc phaûn aùnh trong nhieàu hình thöùc noâ dòch lieân quan tröïc tieáp ñeán neàn kinh teá kyõ thuaät soá. Khoâng coù gì trong theá giôùi AI laø phi vaät chaát hay kyø dieäu. Moãi phaûn hoài döôøng nhö töùc thì vaø hoaøn haûo ñeàu laø keát quaû cuûa moät chuoãi trung gian daøi, lieân quan ñeán caùc maïng löôùi roäng lôùn veà taøi nguyeân thieân nhieân, cô sôû haï taàng naêng löôïng vaø treân heát laø con ngöôøi. Moät phaàn ñaùng keå hoaït ñoäng cuûa neàn kinh teá kyõ thuaät soá döïa vaøo coâng vieäc thaàm laëng cuûa haøng trieäu ngöôøi tham gia vaøo caùc hoaït ñoäng thieát yeáu nhöng phaàn lôùn khoâng ñöôïc nhìn thaáy, chaúng haïn nhö gaén nhaõn döõ lieäu, ñaøo taïo moâ hình vaø kieåm duyeät noäi dung, thöôøng lieân quan ñeán caùc noäi dung gaây khoù chòu. Trong nhieàu tröôøng hôïp, nhöõng ngöôøi lao ñoäng naøy laø nhöõng ngöôøi treû tuoåi, chuû yeáu laø phuï nöõ, laøm vieäc trong ñieàu kieän khaéc nghieät vôùi möùc löông toái thieåu. Ngoaøi coâng vieäc lao ñoäng thaàm laëng naøy, coøn coù coâng vieäc khaéc nghieät hôn nöõa laø khai thaùc caùc nguoàn taøi nguyeân caàn thieát cho vieäc saûn xuaát caùc thieát bò vaø boä vi xöû lyù [microprocessors]maø trí tueä nhaân taïo phuï thuoäc vaøo. ÔÛ moät soá vuøng treân theá giôùi, treû em vaø thanh thieáu nieân laøm vieäc trong ñieàu kieän nguy hieåm, nghieàn naùt caùc vaät lieäu ñeå chieát xuaát caùc nguyeân toá ñaát hieám. Theå xaùc cuûa nhöõng ngöôøi naøy mang veát theïo, bò thöông tích vaø bò baøo moøn ñeå doøng chaûy vi tính coù theå tieáp tuïc khoâng bò giaùn ñoaïn. Hôn nöõa, caùc maïng löôùi toäi phaïm söû duïng caùc neàn taûng tröïc tuyeán, heä thoáng nhaén tin, phöông thöùc thanh toaùn aån danh vaø kyõ thuaät laäp hoà sô ñeå tuyeån moä, kieåm soaùt vaø vaän chuyeån naïn nhaân cuûa naïn buoân ngöôøi - raát thöôøng laø treû vò thaønh nieân - bieán ñaøn oâng vaø ñaøn baø thaønh "döõ lieäu" ñeå theo doõi vaø "goùi haøng" ñeå di chuyeån trong cuøng moät maïch kyõ thuaät soá hoã trôï phaàn lôùn neàn kinh teá toaøn caàu. Thöïc teá naøy ñaët ra thaùch thöùc saâu saéc ñoái vôùi löông taâm ñaïo ñöùc cuûa thôøi ñaïi chuùng ta. Khoâng ñuû chæ vieän daãn hieäu naêng, cuõng khoâng ñuû chæ ca ngôïi lôïi ích cuûa söï ñoåi môùi, neáu chuùng ñöôïc xaây döïng treân moät chuoãi boùc loät vaãn coá tình bò che giaáu. Neáu kyõ thuaät höùa heïn söï giaûi phoùng, nhöng laïi taïo ra nhöõng hình thöùc leä thuoäc toaøn caàu môùi, thì noù maâu thuaãn vôùi nguyeân taéc cô baûn veà phaåm giaù con ngöôøi.
174. Cuoäc chieán choáng laïi caùc hình thöùc noâ leä môùi laø moät thöû thaùch quyeát ñònh ñoái vôùi söï phaân ñònh ñaïo ñöùc cuûa Trí tueä Nhaân taïo vaø chuyeån ñoåi kyõ thuaät soá. Tieáp noái truyeàn thoáng do Ñöùc Giaùo Hoaøng Leo XIII khôûi xöôùng, Giaùo hoäi taùi khaúng ñònh söï leân aùn maïnh meõ cuûa mình ñoái vôùi moïi hình thöùc noâ leä, buoân ngöôøi vaø bieán con ngöôøi thaønh haøng hoùa. Giaùo hoäi cuõng nhaán maïnh söï caàn thieát caáp baùch phaûi suy gaãm vaø haønh ñoäng ñeå giöõ gìn phaåm giaù baát khaû xaâm phaïm cuûa moãi con ngöôøi vaø lôïi ích chung, vöøa laø troïng taâm vaø muïc tieâu cuûa xaõ hoäi, vöøa laø tieâu chuaån höôùng daãn cho moïi löïa choïn baûn thaân, xaõ hoäi vaø chính trò. Neáu thieáu söï suy gaãm veà ñaïo ñöùc vaø nhaân baûn naøy, söùc maïnh ngaøy caøng taêng cuûa caùc heä thoáng kyõ thuaät soá coù theå daãn chuùng ta ñeán nhöõng toäi aùc môùi khoâng keùm phaàn ñaùng xaáu hoå so vôùi nhöõng toäi aùc trong quaù khöù maø chuùng ta hieän ñang leân aùn, trong khi chuùng ta vaãn tieáp tuïc töï xöng laø nhöõng xaõ hoäi "tieân tieán" vaø "vaên minh".
175. Buoân ngöôøi phaûi ñöôïc coâng nhaän laø moät hình thöùc noâ leä hieän ñaïi vaø laø söï vi phaïm nghieâm troïng phaåm giaù con ngöôøi. Khoâng phaûn öùng kieân quyeát, hoaëc dung tuùng nhöõng haønh vi naøy döôùi baát cöù hình thöùc naøo, ñeàu ñoàng nghóa vôùi vieäc trôû thaønh ñoàng loõa trong nhöõng toäi loãi ngaøy nay, töông töï nhö nhöõng toäi loãi trong quaù khöù khi cheá ñoä noâ leä bò che giaáu vaø bieän minh. [173]
176. Trong quaù trình phaùt trieån hoïc thuyeát cuûa mình, Giaùo hoäi ñaõ daàn nhaän thöùc saâu saéc hôn veà möùc ñoä nghieâm troïng cuûa nhöõng vaán ñeà naøy. Ñuùng laø khoâng theå ñaùnh giaù caùc söï kieän trong quaù khöù moät caùch loãi thôøi, nhö theå caùc tieâu chuaån ñaïo ñöùc ñaõ tröôûng thaønh theo thôøi gian luoân luoân coù saün. Tuy nhieân, chuùng ta cuõng khoâng theå phuû nhaän hoaëc giaûm nheï söï chaäm treã maø caû xaõ hoäi vaø Giaùo hoäi ñaõ leân aùn tai hoïa cuûa cheá ñoä noâ leä. Trong thôøi coå ñaïi vaø Trung Coå, nhieàu caù nhaân vaø thaäm chí caû caùc toå chöùc giaùo hoäi ñeàu coù noâ leä. Ngay töø thôøi kyø caän ñaïi, Toøa Thaùnh Roma, ñaùp laïi yeâu caàu töø caùc vò vua, ñaõ can thieäp nhieàu laàn ñeå ñieàu chænh vaø hôïp phaùp hoùa caùc hình thöùc khuaát phuïc, vaø trong moät soá tröôøng hôïp, laø vieäc noâ dòch nhöõng ngöôøi "ngoaïi ñaïo". [174] Chæ ñeán theá kyû XIX, moät söï leân aùn chính thöùc, tuyeät ñoái vaø phoå quaùt ñoái vôùi cheá ñoä noâ leä môùi ñöôïc neâu roõ raøng, ñaëc bieät laø döôùi thôøi Ñöùc Giaùo Hoaøng Leo XIII. [175] Söï phaùt trieån naøy cung caáp moät ví duï roõ raøng veà söï tröôûng thaønh cuûa Giaùo hoäi trong vieäc hieåu bieát nhöõng chaân lyù vónh cöûu cuûa Maëc Khaûi maø Giaùo hoäi baûo veä. Maëc duø khoâng phaûi luùc naøo cuõng coù söï nhaát quaùn trong thöïc haønh - vì cheá ñoä noâ leä ñaõ ñöôïc dung thöù trong moät thôøi gian daøi tröôùc khi bò leân aùn moät caùch döùt khoaùt - nhöng xuyeân suoát lòch söû, phaåm giaù cuûa moãi con ngöôøi, ñöôïc taïo döïng theo hình aûnh cuûa Thieân Chuùa, luoân ñöôïc khaúng ñònh moät caùch lieân tuïc, ngay caû khi phaûi maát möôøi taùm theá kyû ñeå söï baát khaû khaùng hoaøn toaøn cuûa noù vôùi cheá ñoä noâ leä ñöôïc coâng nhaän moät caùch roõ raøng. Ñieàu naøy taïo neân moät veát thöông trong kyù öùc Kitoâ giaùo, moät veát thöông maø chuùng ta khoâng theå coi mình laø taùch rôøi khoûi. [176] Khoâng theå khoâng caûm thaáy ñau buoàn saâu saéc khi chieâm nieäm veà söï ñau khoå vaø sæ nhuïc to lôùn maø raát nhieàu ngöôøi phaûi chòu ñöïng, traùi ngöôïc hoaøn toaøn vôùi phaåm giaù voâ bôø beán cuûa hoï vôùi tö caùch laø nhöõng ngöôøi ñöôïc Chuùa yeâu thöông voâ haïn. Vì ñieàu naøy, nhaân danh Giaùo hoäi, toâi thaønh taâm xin tha thöù.
177. Ñaây laø lyù do taïi sao kyù öùc veà söï ñoàng loõa vaø muø quaùng trong quaù khöù tröôùc söï baát coâng cuûa cheá ñoä noâ leä trôû thaønh lôøi keâu goïi caûnh giaùc. Nhöõng gì chuùng ta ñaõ hoïc ñöôïc phaûi ñöôïc chuyeån thaønh söï phaân ñònh vaø traùch nhieäm trong hieän taïi. Neáu chuùng ta muoán traùnh vieäc phaûi xin loãi moät laàn nöõa trong töông lai vì ñaõ khoâng toân troïng giaù trò nhaân phaåm quyù baùu maø ñöùc tin cuûa chuùng ta ñoøi hoûi, thì hoâm nay chuùng ta coù traùch nhieäm leân aùn moät caùch roõ raøng vaø kieân quyeát naïn buoân ngöôøi döôùi nhieàu hình thöùc khaùc nhau vaø cuøng vôùi taát caû nhöõng ngöôøi cam keát vì söï nghieäp naøy, hoã trôï nhöõng noã löïc cuï theå trong vieäc phoøng ngöøa, baûo veä, giaûi phoùng vaø phuïc hoài.
178. Ngay caû ngaøy nay, chuû nghóa thöïc daân vaãn mang nhöõng hình thöùc môùi. Noù khoâng coøn chæ thoáng trò thaân xaùc maø coøn chieám ñoaït döõ lieäu, bieán cuoäc soáng caù nhaân thaønh thoâng tin coù theå khai thaùc. Toaøn boä caùc khu vöïc, ñaëc bieät laø nhöõng khu vöïc coù caáu truùc yeáu keùm vaø taàm quan troïng ñòa chính trò haïn cheá, hieän ñang phaûi chòu moät tö duy khai thaùc môùi: ñoù laø döõ lieäu söùc khoûe, hoà sô dòch teã hoïc, baûn ñoà gen vaø thoâng tin nhaân khaåu hoïc. Chuùng ñaõ trôû thaønh nhöõng "ñaát hieám" môùi cuûa quyeàn löïc: döõ lieäu quan troïng, moät khi ñöôïc toång hôïp vaø phaân tích, coù theå ñöôïc söû duïng ñeå ñaøo taïo caùc moâ hình döï ñoaùn, höôùng daãn chieán löôïc ñaàu tö, döï baùo khuûng hoaûng vaø, treân heát, quyeát ñònh ai vaø ñieàu gì ñöôïc coi laø quan troïng. Nhöõng ngöôøi kieåm soaùt döõ lieäu söùc khoûe cuûa toaøn boä coäng ñoàng - thöôøng ñöôïc thu thaäp döôùi chieâu baøi vieän trôï, nghieân cöùu hoaëc ñoåi môùi - naém giöõ ñoøn baåy caáu truùc ñoái vôùi töông lai, bôûi vì hoï coù theå ñònh hình nhu caàu vaø thò tröôøng. Hoï cuõng coù theå quyeát ñònh, tröôùc nhöõng ngöôøi khaùc, thuoác men, ñaàu tö vaø söï baûo veä seõ ñöôïc phaân boå cho ai. Ñaây laø moät trong nhöõng thaùch thöùc ñaïo ñöùc caáp baùch nhaát cuûa thôøi ñaïi chuùng ta: ñaûm baûo raèng kieán thöùc ñöôïc chia seû trôû thaønh moät lôïi ích chung thöïc söï chöù khoâng phaûi laø moät coâng cuï thoáng trò. Ñieàu naøy ñoøi hoûi phaûi khoâi phuïc cho caù nhaân khoâng chæ döõ lieäu moâ taû veà hoï, maø coøn caû khaû naêng quyeát ñònh caùch thöùc söû duïng, bôûi ai vaø vì lôïi ích cuûa ai. Neáu khoâng, thôøi ñaïi kyõ thuaät soá seõ khoâng phaûi laø haäu thuoäc ñòa, maø laø thuoäc ñòa döôùi moät hình thöùc khaùc.
179. Caùc hình thöùc noâ leä môùi ñöôïc thuùc ñaåy bôûi caùc chuoãi kinh teá vaø cô sôû haï taàng kyõ thuaät soá. Do ñoù, caàn phaûi haønh ñoäng treân nhieàu maët traän. Thöù nhaát, caùc chuoãi cung öùng hoã trôï ngaønh kyõ thuaät vaø neàn kinh teá kyõ thuaät soá caàn trôû neân minh baïch hôn, ñeå khoâng coù lôïi theá caïnh tranh naøo ñöôïc xaây döïng döïa treân söï boùc loät ngaàm. Thöù hai, caùc coâng ty vaø nhaø ñaàu tö caàn aùp duïng caùc tieâu chuaån roõ raøng ñeå xaùc minh ñaïo ñöùc mang tính phoøng ngöøa (thaåm ñònh kyõ löôõng), ñaët öu tieân haøng ñaàu laø baûo veä ngöôøi lao ñoäng, choáng laïi lao ñoäng cöôõng böùc vaø ñaùnh giaù taùc ñoäng xaõ hoäi cuûa caùc moâ hình kinh doanh döïa treân döõ lieäu. Hôn nöõa, caùc neàn taûng kyõ thuaät soá phaûi hôïp taùc coù traùch nhieäm vôùi chính quyeàn vaø xaõ hoäi daân söï ñeå ngaên chaën caùc coâng cuï truyeàn thoâng, thanh toaùn vaø laäp hoà sô trôû thaønh keânh tuyeån duïng vaø kieåm soaùt naïn nhaân. Khi nhöõng noã löïc naøy hoäi tuï, moâi tröôøng kyõ thuaät soá coù theå ñöôïc chuyeån ñoåi töø khoâng gian boùc loät thaønh khoâng gian baûo veä, phoøng ngöøa vaø thuùc ñaåy phaåm giaù con ngöôøi.
Traùch nhieäm chung
180. Caùc lónh vöïc vöøa ñöôïc xem xeùt- vieäc tìm kieám söï thaät trong ñôøi soáng coâng coäng, giaùo duïc trong moâi tröôøng kyõ thuaät soá, söï chuyeån ñoåi cuûa coâng vieäc, söï mong manh cuûa gia ñình vaø caùc hình thöùc noâ leä môùi-khoâng phaûi laø nhöõng hieän töôïng rieâng leû. Thay vaøo ñoù, chuùng phaûn aùnh moät vaán ñeà cô baûn chung, ñoù laø neáu kyõ thuaät trôû thaønh tieâu chuaån toái thöôïng, con ngöôøi coù nguy cô bò giaûm xuoáng thaønh döõ lieäu, moät baùnh raêng trong maùy moùc hoaëc moät moùn haøng hoùa. Tuy nhieân, neáu kyõ thuaät ñöôïc tích hôïp vôùi moät quan ñieåm khoân ngoan, noù coù theå trôû thaønh moät coâng cuï cuûa söï taêng tröôûng, coâng lyù vaø tình huynh ñeä.
181. Töø quan ñieåm naøy, Hoïc thuyeát Xaõ hoäi cuûa Giaùo hoäi keâu goïi traùch nhieäm chung. Hoïc thuyeát yeâu caàu caùc quaù trình naøy phaûi ñöôïc höôùng daãn baèng taàm nhìn xa: bôûi caùc ñònh cheá coù khaû naêng qui ñònh maø khoâng boùp ngheït, vaø baûo veä maø khoâng chieám ñoaït; bôûi caùc doanh nghieäp nhaän thöùc ñöôïc lao ñoäng vaø phaåm giaù laø thöôùc ño thaønh coâng; bôûi caùc toå chöùc trung gian vaø coäng ñoàng giaùo duïc xaây döïng laïi nieàm tin vaø caùc moái quan heä; vaø bôûi nhöõng coâng daân trau doài traùch nhieäm, söï tieát cheá, khaû naêng phaân ñònh vaø yù thöùc veà chaân lyù. Chæ baèng caùch naøy, söï ñoåi môùi môùi thöïc söï phuïc vuï söï phaùt trieån toaøn dieän cuûa con ngöôøi, thay vì trôû thaønh nguoàn goác cuûa söï loaïi tröø vaø thoáng trò. Vaø chæ baèng caùch naøy, lôøi höùa veà söï tieán boä môùi ñöôïc coâng nhaän laø ñích thöïc, bôûi vì noù ñöôïc ño löôøng döïa treân phaåm giaù baát khaû xaâm phaïm cuûa moãi ngöôøi nam vaø ngöôøi nöõ.
Chöông Naêm:
Vaên Hoùa Quyeàn Löïc Vaø Neàn Vaên Minh Tình Yeâu
182. Sau khi xem xeùt caùch trí tueä nhaân taïo (AI) ñang laøm bieán ñoåi moät soá khía caïnh cuûa cuoäc soáng vaø xaõ hoäi, ñaëc bieät laø nhöõng heä luïy nghieâm troïng ñoái vôùi phaåm giaù con ngöôøi, giôø ñaây chuùng ta phaûi chuyeån söï chuù yù sang vaán ñeà bi thaûm hôn nöõa laø chieán tranh. ÔÛ ñaây, caâu hoûi khoâng chæ ñôn thuaàn laø hieäu quaû cuûa caùc coâng cuï môùi, maø coøn laø nguy cô kyõ thuaät, khi taùch rôøi khoûi ñaïo ñöùc vaø traùch nhieäm, seõ khieán caùc quyeát ñònh veà söï soáng vaø caùi cheát trôû neân nhanh choùng vaø voâ caûm hôn, vaø seõ bieán vieäc söû duïng vuõ löïc thaønh moät löïa choïn töùc thôøi vaø khaû höõu. Trong moät theá giôùi ngaøy caøng phuï thuoäc laãn nhau, hoøa bình khoâng chæ ñôn thuaàn laø moät vaán ñeà trong soá nhieàu vaán ñeà khaùc, maø laø ñieàu kieän tieân quyeát cho lôïi ích chung toaøn caàu vaø laø thöôùc ño söï tröôûng thaønh veà maët ñaïo ñöùc cuûa caùc daân toäc, ñaëc bieät laø nhöõng ngöôøi coù traùch nhieäm cai trò.
183. Cuoäc caùch maïng kyõ thuaät soá ñang thay ñoåi baûn chaát cuûa xung ñoät. Beân caïnh chieán tranh thoâng thöôøng, coøn coù caùc hình thöùc lai gheùp nhö taán coâng maïng, thao tuùng thoâng tin, caùc chieán dòch gaây aûnh höôûng vaø töï ñoäng hoùa caùc quyeát ñònh chieán löôïc. AI ñoùng vai troø laø yeáu toá thuùc ñaåy caùc quaù trình naøy, ñaëc bieät trong boái caûnh nhieàu kyõ thuaät voán dó mang tính mô hoà. Do ñoù, nhöõng gì ñöôïc taïo ra ñeå phoøng thuû coù theå nhanh choùng ñöôïc söû duïng laïi cho muïc ñích taán coâng, vaø ranh giôùi mong manh giöõa baûo veä vaø xaâm löôïc trôû neân môø nhaït. Trong khi AI coù theå taêng cöôøng khaû naêng phoøng thuû vaø baûo veä daân thöôøng, noù cuõng coù theå laøm giaûm ngöôõng söû duïng vuõ löïc, che chaén cho moïi ngöôøi khoûi traùch nhieäm vaø nuoâi döôõng moät neàn vaên hoùa trong ñoù keû thuø bò giaûm xuoáng thaønh con soá thoáng keâ vaø naïn nhaân trôû thaønh "thieät haïi ngoaøi döï kieán [collateral damage]". Ñoái dieän vôùi nhöõng bieán ñoåi naøy, chuùng ta phaûi nhôù laïi caùc nguyeân taéc cuûa Hoïc thuyeát Xaõ hoäi - phaåm giaù con ngöôøi, lôïi ích chung, ñích ñeán phoå quaùt cuûa cuûa caûi, tính phuï ñôùi, tình lieân ñôùi vaø coâng lyù - bôûi vì chuùng laø nhöõng tieâu chuaån ñeå ñaùnh giaù xem kyõ thuaät coù thöïc söï phuïc vuï nhaân loaïi hay ñang khuaát phuïc nhaân loaïi. Do ñoù, chuùng ta neân coi nhöõng nguyeân taéc naøy nhö nhöõng höôùng daãn cho vieäc ra quyeát ñònh cuûa mình.
184. Vì vaäy, trong chöông naøy, toâi seõ so saùnh hai caùch tieáp caän ñoái laäp, maø toâi ñaõ ñeà caäp thoâng qua hình aûnh Kinh thaùnh trong phaàn Giôùi thieäu. Moät maët, coù söï caùm doã cuûa vieäc xaây döïng Thaùp Baben, döïa vaøo quyeàn löïc vaø loøng kieâu haõnh. Maët khaùc, caàn phaûi coù söï kieân nhaãn ñeå xaây döïng laïi Gieârusalem "töøng phaàn moät", nhö thôøi Nô-khe-mi-a, baèng caùch baûo veä nhaân loaïi vaø lôïi ích chung.
185. Neáu xem xeùt ñoäng löïc toaøn caàu, chuùng ta coù theå nhaän ra roõ hôn söï lan roäng cuûa moät neàn vaên hoùa quyeàn löïc ñaëc tröng bôûi söï phaân cöïc vaø baïo löïc. Thaùp Baben hieän ñaïi khoâng chæ ñöôïc nhìn thaáy trong moâ hình kyõ trò toaøn caàu hoùa, maø coøn trong cuoäc xung ñoät xa xoâi giöõa caùc ñeá cheá ñoái laäp, giöõa caùc cöôøng quoác muoán duy trì quyeàn löïc toái cao cuûa mình vaø nhöõng cöôøng quoác khao khaùt giaønh laáy quyeàn löïc toái cao ñoù, daãn ñeán voâ soá xung ñoät cuïc boä. Hôn nöõa, döôøng nhö khoâng coù giôùi haïn naøo cho cuoäc chaïy ñua - ñöôïc thuùc ñaåy bôûi tham voïng phi nhaân tính - ñeå phaùt trieån caùc kyõ thuaät ngaøy caøng maïnh meõ hôn hoaëc ñeå giaønh quyeàn kieåm soaùt chuùng. Tuy nhieân, baát chaáp voøng xoaùy ñi xuoáng naøy, chuùng ta cuõng coù theå thaáy moät phaàn lôùn nhaân loaïi ñang coá gaéng giöõ vöõng nhaân tính vaø noã löïc xaây döïng thaønh phoá thaùnh cuûa söï chung soáng vaø hoøa bình. Thöôøng thì, chuùng ta laø nhöõng ngöôøi xaây döïng voâ tình vaø nhöõng kieán truùc sö vuïng veà cuûa thaønh phoá naøy, coù khaû naêng thöïc hieän nhöõng cöû chæ haøo phoùng nhöng thieáu taàm nhìn toång theå. Döï aùn xaây döïng naøy dieãn ra chaäm hôn, ít ñöôïc chuù yù hôn vaø ít ngoaïn muïc hôn, vaø caàn söï hieåu bieát toát hôn vaø söï phoái hôïp chaët cheõ hôn ñeå noù coù theå trôû thaønh traùch nhieäm coù yù thöùc vaø roõ raøng cuûa moïi coäng ñoàng, töø gia ñình ñeán caùc quoác gia vaø moái quan heä giöõa caùc quoác gia. Chính trieån voïng cuûa söï cam keát naøy, coâng tröôøng xaây döïng cuûa hy voïng naøy, maø chuùng ta goïi laø "neàn vaên minh cuûa tình yeâu".
Neàn vaên minh cuûa tình yeâu trong thôøi ñaïi kyõ thuaät soá
186. Khi Thaùnh Phaoloâ VI ñaët ra cuïm töø "neàn vaên minh cuûa tình yeâu", [177] theá giôùi ñang ôû giöõa Chieán tranh Laïnh, moät cuoäc chaïy ñua vuõ trang vaø söï baát oån kinh teá nghieâm troïng. Trong boái caûnh ñoù, Giaùo hoäi ñaõ ñeà xuaát moät con ñöôøng thay theá cho söï ñoái laäp veà yù thöùc heä giöõa caùc heä thoáng, vaø hình dung ra moät traät töï xaõ hoäi trong ñoù coâng lyù vaø baùc aùi ñan xen vaø tình yeâu trôû thaønh nguyeân taéc chæ ñaïo cuûa ñôøi soáng kinh teá, chính trò vaø vaên hoùa. Ngaøy nay, chuùng ta phaûi kieân quyeát khoâi phuïc taàm nhìn naøy, vì neàn vaên minh cuûa tình yeâu khoâng phaûi laø moät aûo töôûng ngaây thô, maø laø moät döï aùn ñaày thaùch thöùc, bao goàm vieäc chuyeån ñoåi loøng baùc aùi thaønh caùc caáu truùc coâng lyù, taïo hình thöùc ñònh cheá cho tình huynh ñeä vaø coi nhöõng ngöôøi khaùc - duø laø caù nhaân hay daân toäc - laø nhöõng ñoàng minh caàn thieát ñeå xaây döïng lôïi ích chung. Nhö Thoâng ñieäp Fratelli Tutti ñaõ nhaéc nhôû chuùng ta, chæ coù tình yeâu xaõ hoäi naøy môùi coù khaû naêng trôû thaønh moät neàn vaên hoùa vaø moät chuaån möïc, vaø do ñoù mang laïi moät traät töï quoác teá oån ñònh, bieán söï chung soáng vuõ trang ñôn thuaàn thaønh moät coäng ñoàng coù chung töông lai. [178]
187. Nhaän thöùc naøy thaäm chí coøn mang tính neàn taûng hôn trong boái caûnh chuyeån ñoåi kyõ thuaät soá hieän nay. Maïng löôùi kyõ thuaät soá, neàn kinh teá toaøn caàu hoùa vaø söï phaùt trieån cuûa trí tueä nhaân taïo laøm naåy sinh nhöõng moái lieân keát ngaøy caøng chaët cheõ, lieân keát - trong thôøi gian thöïc - caùc quyeát ñònh ñöôïc ñöa ra ôû moät nôi vôùi nhöõng taùc ñoäng maø chuùng taïo ra ôû nôi khaùc. Theo nghóa naøy, nhöõng lôøi cuûa Coâng ñoàng Vatican II veà söï phuï thuoäc laãn nhau ngaøy caøng taêng giöõa caùc daân toäc vaãn coøn phuø hôïp, vì lôïi ích chung ñang mang moät chieàu kích ngaøy caøng phoå quaùt, vôùi caùc quyeàn lôïi vaø nghóa vuï lieân quan ñeán toaøn theå gia ñình nhaân loaïi. [179] Do ñoù, döï aùn veà moät neàn vaên minh cuûa tình yeâu phaûi ñaûm nhaän nhieäm vuï chuyeån ñoåi söï phuï thuoäc laãn nhau bò aùp ñaët naøy thaønh moät tình lieân ñôùi töï nguyeän vaø ñöôïc löïa choïn. Ñaây laø nguyeân taéc chæ ñaïo cho caùc quy trình kyõ thuaät: trí tueä nhaân taïo khoâng chæ giuùp chuùng ta hieäu quaû hôn hoaëc keát noái hôn; noù coøn phaûi phuïc vuï vieäc xaây döïng moät gia ñình nhaân loaïi phoå quaùt, vôùi caùc quyeàn lôïi vaø nghóa vuï ñöôïc chia seû, nôi söï gaàn guõi kyõ thuaät soá trôû thaønh moät cô hoäi thöïc söï ñeå gaëp gôõ vaø chaêm soùc laãn nhau.
Vaên hoùa quyeàn löïc
188. Trong thôøi ñaïi cuûa chuùng ta, moät neàn vaên hoùa quyeàn löïc ñang hình thaønh, trong ñoù söï saün coù cuûa caùc nguoàn löïc vaø khaû naêng thoáng trò coù xu höôùng chi phoái chöông trình nghò söï vaø caùc tieâu chuaån ra quyeát ñònh. Baèng caùch naøy, lôïi ích chung cuûa nhaân loaïi bò ñaåy xuoáng haøng thöù yeáu vaø thaûm kòch cuï theå cuûa caùc daân toäc trong chieán tranh bò giaûm xuoáng thaønh moät vaán ñeà thöù yeáu so vôùi lôïi ích chieán löôïc. Vaên hoùa quyeàn löïc naøy len loûi vaøo xaõ hoäi, thay ñoåi caùc moái quan heä vaø haønh vi, vaø phaùt trieån baèng caùch bình thöôøng hoùa chieán tranh, theo ñuoåi söùc maïnh quaân söï ngaøy caøng lôùn, lôïi duïng cuoäc khuûng hoaûng cuûa chuû nghóa ña phöông vaø nuoâi döôõng moät chuû nghóa hieän thöïc sai laàm khaúng ñònh raèng khoâng coù löïa choïn naøo khaùc.
Söï bình thöôøng hoùa chieán tranh
189. Naêm 1965, nhöõng lôøi cuûa Thaùnh Phaoloâ VI vang voïng maïnh meõ taïi Ñaïi hoäi ñoàng Lieân Hôïp Quoác: "Khoâng bao giôø chieán tranh nöõa, khoâng bao giôø chieán tranh nöõa!" [180] Chuùng ta phaûi thöøa nhaän raèng, baát chaáp nhöõng mong muoán vaø tuyeân boá veà hoøa bình, saùu möôi naêm qua ñaõ ñöôïc ñaùnh daáu baèng caùc cuoäc xung ñoät vôùi möùc ñoä taøn baïo ñaùng kinh ngaïc, thöôøng aûnh höôûng ñeán daân thöôøng treân quy moâ lôùn, daãn ñeán caùi cheát cuûa nhöõng naïn nhaân voâ toäi, söï di dôøi haøng loaït, söï baát oån xaõ hoäi vaø nhöõng veát thöông laâu daøi. Tuy nhieân, trong dieãn ngoân coâng coäng, coù moät nieàm tin roäng raõi raèng chieán tranh neân vaãn laø bieän phaùp cuoái cuøng, phaûi tuaân theo caùc giôùi haïn ñaïo ñöùc vaø phaùp lyù nghieâm ngaët, vaø luoân höôùng tôùi moät taàm nhìn chính trò veà hoøa bình. Sau nhöõng dieãn bieán trong giai ñoaïn ngay sau Chieán tranh theá giôùi thöù nhaát, moät böôùc ngoaët ñaõ xaûy ra sau Chieán tranh theá giôùi thöù hai: hoøa bình trôû thaønh troïng taâm cuûa traät töï quoác teá, nhö ñöôïc chöùng thöïc ñaëc bieät bôûi Hieán chöông Lieân Hôïp Quoác, vôùi yù ñònh "cöùu caùc theá heä keá tieáp khoûi tai hoïa chieán tranh". [181] Töông töï, nhieàu hieán phaùp quoác gia ñaõ haïn cheá vieäc söû duïng vuõ löïc trong nhöõng tröôøng hôïp cöïc ñoan vaø bò giôùi haïn nghieâm ngaët. Ngay caû trong Chieán tranh Laïnh, baát chaáp söï toàn taïi cuûa caùc xung ñoät nghieâm troïng, vaãn coøn nhaän thöùc raèng moät cuoäc chieán tranh theá giôùi môùi phaûi ñöôïc traùnh baèng moïi giaù.
190. Tuy nhieân, ngaøy nay, chuùng ta ñang chöùng kieán moät söï thay ñoåi moâ hình thöïc söï trong dieãn ngoân coâng coäng vaø trong caùc quyeát ñònh lieân quan ñeán taùi vuõ trang, vôùi söï hoài sinh ñaùng lo ngaïi cuûa chieán tranh nhö moät coâng cuï cuûa chính trò quoác teá, trong khi chính nhöõng nguyeân taéc ñaïo ñöùc tröôùc ñaây ñaõ haïn cheá vieäc söû duïng noù ñang bò xoùi moøn. Caùc xung ñoät khu vöïc keùo daøi theo thôøi gian, caêng thaúng leo thang vaø caùc moái ñe doïa qua laïi ñang trôû neân gaàn nhö phoå bieán, vaø caùc hình thöùc xung ñoät do mong muoán baønh tröôùng laõnh thoå maø ngöôøi ta cho raèng ñaõ ñöôïc khaéc phuïc ñang taùi xuaát hieän. Dö luaän ñang daàn bò ñònh hình vaø chi phoái bôûi caùc caâu chuyeän truyeàn thoâng phaân cöïc, thöôøng ñöôïc khueách ñaïi bôûi caùc thuaät toaùn öu tieân xung ñoät vaø ñoái ñaàu.
191. Chuùng ta cuõng ñang chöùng kieán söï maát maùt ñaùng lo ngaïi veà kyù öùc lòch söû, khi nhöõng lôøi keå tröïc tieáp veà Holocaust vaø hai Theá chieán ñang bieán maát. Ñieàu naøy daãn ñeán vieäc vieát laïi quaù khöù moät caùch coù choïn loïc hoaëc boùp meùo, trong boái caûnh tin giaû vaø söï thao tuùng caùc caâu chuyeän che khuaát nhöõng baøi hoïc ñaõ ñöôïc ruùt ra. Neáu khoâng coù kyù öùc soáng ñoäng veà nhöõng noãi kinh hoaøng cuûa chieán tranh, caùc quyeát ñònh chính trò coù nguy cô ñöôïc ñöa ra chæ döïa treân quyeàn löïc, maø khoâng xem xeùt ñeán haäu quaû laâu daøi.
192. Theâm vaøo ñoù, truyeàn thoâng vaø caùc chieàu kích kyõ thuaät soá ñang boå sung theâm nhöõng yeáu toá môùi vaø mang tính quyeát ñònh. Maïng löôùi truyeàn thoâng, moâi tröôøng thoâng tin phaân maûnh vaø caùc thuaät toaùn khuyeán khích xung ñoät coù theå khueách ñaïi söï phaân cöïc vaø oaùn giaän, gia taêng tuyeân truyeàn vaø laøm cho vieäc phaân bieät chung trôû neân khoù khaên hôn. Do ñoù, chieán tranh khoâng chæ ñöôïc tieán haønh maø coøn ñöôïc ñònh hình veà maët vaên hoùa thoâng qua caùc caâu chuyeän ñôn giaûn, taâm lyù baïn hay thuø, thoâng tin sai leäch vaø noãi sôï haõi. Khi kyù öùc lòch söû phai nhaït vaø caùc nguyeân taéc ñaïo ñöùc baûo veä thöôøng daân vaø nhöõng ngöôøi deã bò toån thöông nhaát bò suy yeáu, vieäc bieän minh cho baïo löïc nhö laø caàn thieát, khoâng theå traùnh khoûi hoaëc thaäm chí laø "ñöôïc laøm veä sinh" trôû neân deã daøng hôn. Chính trong boái caûnh naøy, nhaân loaïi ñang tröôït vaøo moät neàn vaên hoùa baïo löïc cuûa quyeàn löïc, nôi hoøa bình khoâng coøn xuaát hieän nhö moät traùch nhieäm caàn phaûi gaùnh vaùc, maø nhö moät khoaûng thôøi gian mong manh giöõa caùc cuoäc xung ñoät. Ngaøy nay, hôn bao giôø heát, khoâng aûnh höôûng ñeán quyeàn töï veä theo nghóa nghieâm ngaët nhaát, ñieàu quan troïng laø phaûi khaúng ñònh laïi raèng lyù thuyeát "chieán tranh chính nghóa", voán thöôøng ñöôïc söû duïng ñeå bieän minh cho baát cöù loaïi chieán tranh naøo, giôø ñaõ loãi thôøi. [182] Nhaân loaïi sôû höõu nhöõng coâng cuï hieäu quaû vaø coù khaû naêng hôn nhieàu ñeå thuùc ñaåy cuoäc soáng con ngöôøi vaø giaûi quyeát xung ñoät baèng caùc phöông phaùp nhö ñoái thoaïi, ngoaïi giao vaø tha thöù. Vieäc söû duïng vuõ löïc, baïo löïc vaø vuõ khí phaûn aùnh söï ngheøo naøn veà maët quan heä, luoân daãn ñeán haäu quaû thaûm khoác ñoái vôùi daân thöôøng.
Vuõ löïc khoâng giôùi haïn
193. Söï phaùt trieån cuûa toå hôïp kyõ ngheä quaân söï ñaõ trôû thaønh ñaëc ñieåm noåi baät cuûa boái caûnh chính trò hieän nay vaø trôû thaønh moät lónh vöïc then choát trong neàn kinh teá cuûa nhieàu quoác gia. Moái lieân heä chaët cheõ giöõa lôïi ích kinh teá, boä maùy quaân söï vaø caùc quyeát ñònh chính trò taïo ra moät "quoác gia vuõ trang", trong ñoù chieán tranh xuaát hieän nhö moät söï môû roäng töï nhieân cuûa chính trò, vaø thò tröôøng vuõ khí trôû thaønh ñoäng löïc töï chuû ñaèng sau caùc quyeát ñònh quaân söï. Chuùng ta cuõng khoâng theå boû qua nhöõng lôïi ích kinh teá khoång loà ñaèng sau chieán tranh. Ngaønh kyõ ngheä vuõ khí, vaø caùc quoác gia cung caáp vuõ khí, thu lôïi töø moät thò tröôøng phaùt trieån maïnh meõ chính xaùc nhôø caùc cuoäc xung ñoät. Theo nghóa naøy, cuõng coù nhöõng lôïi ích taøi chính goùp phaàn laøm gia taêng caêng thaúng ôû nhieàu khu vöïc treân theá giôùi.
194. Kho vuõ khí quaân söï ñang nhaän ñöôïc söï chuù yù trôû laïi. Trong quaù khöù, vieäc nhaän thöùc ñöôïc moái ñe doïa do caùc loaïi vuõ khí coù khaû naêng huûy dieät toaøn nhaân loaïi gaây ra ñaõ thuùc ñaåy caùc con ñöôøng höôùng tôùi hoøa hoaõn vaø ñaøm phaùn giaûi tröø quaân bò. Thaät khoâng may, caùch tieáp caän naøy ñaõ bò boû laïi phía sau, vaø söï phaùt trieån cuûa kho vuõ khí haït nhaân - bao goàm caû trieån voïng söû duïng "chieán thuaät" - khieán vieäc söû duïng caùc loaïi vuõ khí naøy döôøng nhö khoâng coøn laø ñieàu khoâng theå xaûy ra. Trong boái caûnh naøy, Hieäp öôùc Caám Vuõ khí Haït nhaân, coù hieäu löïc vaøo naêm 2021 vôùi söï uûng hoä cuûa hôn 70 quoác gia, laø moät böôùc tieán quan troïng. Tuy nhieân, noù coù nguy cô chæ mang tính bieåu töôïng vì caùc cöôøng quoác haït nhaân lôùn chöa ñoàng yù vôùi noù. Ñieàu naøy ñaõ daãn ñeán nieàm tin sai laàm nhöng phoå bieán raèng raên ñe haït nhaân laø ñieàu kieän tieân quyeát khoâng theå thieáu cho an ninh. Ñieàu naøy cuõng goùp phaàn vaøo moät cuoäc chaïy ñua vuõ trang môùi, khoù kieåm soaùt vaø ñi keøm vôùi vieäc daàn daàn phaù boû caùc thoûa thuaän giaûm vuõ khí haït nhaân, cuõng nhö söï phaùt trieån cuûa caùc loaïi vuõ khí "thu nhoû [miniaturize]", khieán vieäc söû duïng chuùng döôøng nhö laø moät löïa choïn khaû höõu hôn.
195. Luaänn lyù hoïc töông töï cuõng aùp duïng cho chieán tranh thoâng thöôøng. Löïc löôïng quaân söï, caùc saùng kieán ngoaïi giao yeáu keùm vaø söï phöùc taïp cuûa caùc lôïi ích lieân quan goùp phaàn daãn ñeán caùc cuoäc xung ñoät coù xu höôùng keùo daøi, vôùi chi phí nhaân maïng vaø moâi tröôøng cöïc kyø cao. Vieäc baét ñaàu moät cuoäc chieán deã hôn nhieàu so vôùi vieäc ngaên chaën noù, theá nhöng, caùc cuoäc thaûo luaän veà phoøng ngöøa xung ñoät vaãn bò boû qua moät caùch ñaùng buoàn.
196. Tình hình caøng trôû neân baát oån hôn bôûi söï xuaát hieän cuûa caùc löïc löôïng vuõ trang môùi, chaúng haïn nhö caùc nhoùm thaùnh chieán, caùc nhoùm daân quaân tö nhaân vaø caùc maïng löôùi toäi phaïm, ñaùnh daáu söï keát thuùc cuûa ñoäc quyeàn söû duïng vuõ löïc cuûa Nhaø nöôùc. Thöôøng thì caùc nhoùm naøy ñan xen nhöõng ñoäng cô yù thöùc heä mô hoà vôùi caùc lôïi ích kinh teá cuï theå, bieán chieán tranh thaønh "loái soáng" cho toaøn boä caùc theá heä thanh nieân vaø treû em. ÔÛ ñaây, muïc tieâu khoâng coøn laø moät chieán thaéng döùt khoaùt, maø laø söï duy trì xung ñoät nhö moät nguoàn quyeàn löïc vaø thu nhaäp.
Vuõ khí vaø trí tueä nhaân taïo
197. Kòch baûn neâu treân coù lieân quan ñeán söï phaùt trieån khoâng ngöøng cuûa caùc heä thoáng vuõ khí, ñaëc bieät laø nhöõng heä thoáng lieân quan ñeán trí tueä nhaân taïo. Toøa Thaùnh gaàn ñaây ñaõ nhaän thaáy raèng vieäc trieån khai caùc heä thoáng vuõ khí töï ñoäng ngaøy caøng deã daøng hôn khieán chieán tranh trôû neân "khaû höõu" hôn vaø ít chòu söï kieåm soaùt cuûa con ngöôøi hôn. Ñieàu naøy vi phaïm nguyeân taéc naøy laø löïc löôïng vuõ trang chæ neân ñöôïc söû duïng nhö bieän phaùp cuoái cuøng trong tröôøng hôïp töï veä chính ñaùng. [183] Vì lyù do naøy, vieäc phaùt trieån vaø söû duïng AI trong chieán tranh phaûi tuaân theo nhöõng raøng buoäc ñaïo ñöùc nghieâm ngaët nhaát, ñeå ñaûm baûo toân troïng phaåm giaù con ngöôøi vaø tính thaùnh thieâng cuûa söï soáng vaø traùnh moät cuoäc chaïy ñua phaùt trieån caùc loaïi vuõ khí nhö vaäy. [184]
198. Ñoâi khi ngöôøi ta noùi veà "caùc taùc nhaân ñaïo ñöùc nhaân taïo", nhö theå maùy moùc coù theå phaân bieät ñuùng sai moät caùch nhaát quaùn hôn con ngöôøi. Tuy nhieân, phaùn xeùt ñaïo ñöùc khoâng theå bò giaûn löôïc thaønh tính toaùn, vì noù lieân quan ñeán löông taâm, traùch nhieäm caù nhaân vaø söï coâng nhaän ngöôøi khaùc laø moät con ngöôøi. Do ñoù, khoâng ñöôïc pheùp giao phoù caùc quyeát ñònh gaây cheát ngöôøi hoaëc khoâng theå ñaûo ngöôïc cho caùc heä thoáng nhaân taïo. Khoâng coù thuaät toaùn naøo coù theå laøm cho chieán tranh trôû neân chaáp nhaän ñöôïc veà maët ñaïo ñöùc. AI khoâng loaïi boû tính voâ nhaân ñaïo voán coù cuûa xung ñoät; thöïc teá, noù chæ coù theå gaây ra xung ñoät nhanh hôn vaø laøm cho noù trôû neân voâ caûm hôn, haï thaáp ngöôõng söû duïng baïo löïc, bieán phoøng thuû thaønh döï ñoaùn moái ñe doïa vaø do ñoù bieán naïn nhaân thaønh döõ lieäu. Baèng caùch naøy, noù seõ laøm cho chuùng ta quen vôùi yù töôûng cho raèng baïo löïc laø khoâng theå traùnh khoûi vaø chæ caàn ñöôïc toái öu hoùa. Ñieàu naøy khoâng laøm giaûm taàm quan troïng cuûa vieäc truyeàn ñaït, trong chöøng möïc coù theå, caùc giaù trò vaø phaùn ñoaùn ñuùng ñaén vaøo caùc heä thoáng nhaân taïo maø chuùng ta xaây döïng, ñeå chuùng coù theå ñoùng goùp vaøo moät heä sinh thaùi ñaïo ñöùc trong ñoù con ngöôøi coù theå laéng nghe löông taâm cuûa chính mình toát hôn, cuõng nhö cho pheùp caùc moâ hình AI thieát laäp caùc ranh giôùi phuø hôïp.
199. Khoâng ñuû chæ vieän daãn moät loaïi ñaïo ñöùc chung chung. Caàn phaûi thieát laäp caùc tieâu chuaån cuï theå ñeå bieän phaân. Tieâu chuaån ñaàu tieân nhö vaäy lieân quan ñeán traùch nhieäm caù nhaân. Khi quyeát ñònh ñình coâng trôû neân töï ñoäng hoaëc khoâng minh baïch, nguy cô thoaùi traùch nhieäm seõ taêng leân. Traùch nhieäm ngaøy caøng taêng. Vì lyù do naøy, chuoãi traùch nhieäm phaûi ñöôïc xaùc ñònh vaø kieåm chöùng; nhöõng ngöôøi thieát keá, ñaøo taïo, uûy quyeàn vaø söû duïng kyõ thuaät phaûi chòu traùch nhieäm veà caùc quyeát ñònh cuûa hoï. Tieâu chuaån thöù hai lieân quan ñeán khung thôøi gian ñaïo ñöùc ñeå ñöa ra phaùn ñoaùn. Maëc duø trí tueä nhaân taïo coù xu höôùng ñaåy nhanh quaù trình ra quyeát ñònh, nhöng toác ñoä vaø hieäu quaû khoâng bao giôø ñöôïc laø ñoäng löïc toái cao cho caùc quyeát ñònh khoâng theå ñaûo ngöôïc ñöôïc ñöa ra trong boái caûnh chieán tranh. Tieâu chuaån thöù ba laø vieäc xaùc ñònh vaø baûo veä thöôøng daân. Baát cöù kyõ thuaät naøo taïo ñieàu kieän cho caùc cuoäc taán coâng maø khoâng nhìn thaáy khuoân maët cuûa con ngöôøi ñeàu laøm giaûm ngöôõng ñaïo ñöùc cuûa xung ñoät. Vieäc löïa choïn muïc tieâu vaø söû duïng vuõ löïc khoâng ñöôïc gaây nhaàm laãn giöõa ngöôøi tham chieán vaø ngöôøi khoâng tham chieán, cuõng nhö khoâng ñöôïc boû qua taùc ñoäng ñeán caùc coäng ñoàng khoâng coù khaû naêng töï veä.
200. Nhöõng tieâu chuaån naøy daãn ñeán moät soá yeâu caàu khoâng theå thöông löôïng. Thöù nhaát, taát caû caùc heä thoáng ñöôïc söû duïng trong boái caûnh chieán tranh phaûi ñaûm baûo khaû theå truy veát [retracing] vaø taùi caáu truùc caùc quaù trình ra quyeát ñònh, ñeå traùch nhieäm vaø söï ñoå loãi khoâng bò ñoå doàn vaøo "maùy moùc". Thöù hai, quyeát ñònh söû duïng vuõ löïc gaây cheát ngöôøi khoâng theå ñöôïc giao cho caùc quy trình môø aùm hoaëc töï ñoäng, maø phaûi naèm döôùi söï kieåm soaùt höõu hieäu, töï nhaän thöùc vaø coù traùch nhieäm cuûa con ngöôøi. Cuoái cuøng, ñieàu caàn thieát laø phaûi thieát laäp moät khuoân khoå chung - caû ôû bình dieän quoác teá - ñeå kieàm cheá cuoäc chaïy ñua vuõ trang kyõ thuaät vaø ñaûm baûo söï baûo veä vöõng chaéc cho thöôøng daân vaø cô sôû haï taàng caàn thieát cho söï soáng coøn cuûa hoï.
Cuoäc khuûng hoaûng cuûa chuû nghóa ña phöông
201. Vaên hoùa quyeàn löïc cuõng baét nguoàn töø cuoäc khuûng hoaûng cuûa heä thoáng ña phöông. Caùc ñònh cheá ñöôïc thieát laäp ñeå baûo veä khaùi nieäm veà moät töông lai chung cho taát caû caùc daân toäc vaø moät lôïi ích chung toaøn caàu döôøng nhö ñaõ bò suy yeáu. Ñieàu naøy khoâng chæ do nhöõng haïn cheá veà caáu truùc, maø coøn do thöôøng xuyeân thieáu yù chí chung ñeå hoã trôï vaø caûi caùch chuùng, hoaëc ñeå coâng nhaän thaåm quyeàn ñaïo ñöùc cuûa chuùng. Thay vì tieán boä, chuùng ta ñang thuït luøi so vôùi böôùc ngoaët quan troïng cuûa theá kyû XX. Sau naêm 1989, söï suïp ñoå cuûa caùc cheá ñoä coäng saûn ôû chaâu AÂu ñöôïc tieáp noái bôûi moät quaù trình toaøn caàu hoùa chuû yeáu veà kinh teá, thieáu moät khuoân khoå chính trò thích hôïp coù khaû naêng duy trì ñoái thoaïi vaø hoøa bình. Moät nieàm tin gaàn nhö muø quaùng ñaõ ñöôïc ñaët vaøo khaû naêng cuûa thò tröôøng ñeå taïo ra söï thònh vöôïng, daân chuû vaø oån ñònh. Treân thöïc teá, thay vì töï ñoäng taïo ra söï thoáng nhaát vaø hoøa bình, toaøn caàu hoùa ñaõ gaây ra nhöõng phaûn öùng cöïc ñoan, döïa treân baûn saéc vaø chuû nghóa daân toäc. Keát quaû khaùc xa vôùi chuû nghóa ña phöông ñích thöïc; thay vaøo ñoù, ñieàu xuaát hieän laø moät chuû nghóa ña cöïc hoãn loaïn vaø ñaày xung ñoät vôùi caûm giaùc ngôø vöïc lan traøn.
202. Ñieàu cuõng taùi xuaát hieän laø söï caùm doã taïo döïng moät baûn saéc taäp theå ñoái laäp vôùi keû thuø, ñöôïc thuùc ñaåy bôûi nhöõng caâu chuyeän trong ñoù moãi beân töï mieâu taû mình laø naïn nhaân coù quyeàn ñöôïc traû thuø. Vieäc ñôn giaûn hoùa caùc vaán ñeà phöùc taïp thaønh caùc phaïm truø ñôn giaûn - "toâi tröôùc", "baïn hay thuø", "chuùng ta hay boïn chuùng" - taïo ñieàu kieän cho caùc quyeát ñònh thöôøng thieáu traùch nhieäm vaø laøm suy yeáu loøng tin laãn nhau giöõa caùc quoác gia. Do ñoù, söùc maïnh cuûa luaät phaùp quoác teá ñöôïc thay theá baèng tuyeân boá raèng "keû maïnh thaéng". Keát quaû laø, caùc toøa aùn coù thaåm quyeàn giaûi quyeát tranh chaáp giöõa caùc quoác gia hoaëc xöû lyù toäi aùc chieán tranh thöôøng bò suy yeáu hoaëc bò boû qua, vôùi nhöõng haäu quaû taøn khoác ñoái vôùi vaên hoùa chính trò vaø söï gaén keát xaõ hoäi. [185]
203. Trong boái caûnh naøy, vieäc xaây döïng hoøa bình ñaõ bò ñaåy xuoáng vai troø thöù yeáu. Hôïp taùc vì phaùt trieån, giaûi tröø quaân bò, ngaên ngöøa xung ñoät vaø thieát laäp loøng tin laãn nhau bò boû queân nhaân danh chính trò quyeàn löïc. Nhöõng thaønh töïu cuûa luaät nhaân ñaïo cuõng ñang bò toån haïi. Thaät vaäy, nguyeân taéc töông xöùng trong vieäc ñaùp traû haønh ñoäng gaây haán, vieäc baûo veä quyeàn tieáp caän nöôùc, thöïc phaåm vaø haøng hoùa thieát yeáu, vaø vieäc toân troïng maïng soáng cuûa thöôøng daân, ñaëc bieät laø treû em, ñang daàn bò coi laø nhöõng taøn tích ngaây thô cuûa quaù khöù.
Moät chuû nghóa hieän thöïc chính trò giaû taïo
204. Chuùng ta ñang soáng trong thôøi ñaïi muø quaùng veà tinh thaàn vaø vaên hoùa ñaùng keå. Moät chuû nghóa thöïc duïng sai laàm thuùc giuïc chuùng ta caét ñöùt coäi reã lòch söû cuûa mình, nhö theå coù theå khai môû moät loaïi "saùng taïo môùi" taùch rôøi khoûi quaù khöù. Ngay caû nhöõng ngöôøi vieän daãn caùc nguyeân taéc ñaïo ñöùc quan troïng cuõng coù theå rôi vaøo chuû nghóa hö voâ lòch söû naøy, laàm töôûng raèng nhöõng toäi aùc cuûa theá kyû XX seõ khoâng bao giôø xaûy ra nöõa. Tuy nhieân, treân thöïc teá, nhöõng ñoäng löïc töông töï ñang taùi xuaát hieän döôùi nhöõng voû boïc môùi. Taâm lyù caân baèng vuõ trang vaø raên ñe döôøng nhö ñang töï khaúng ñònh laïi. Tuy nhieân, ngaøy nay, traùi ngöôïc vôùi ñoäng löïc hai chieàu cuûa Chieán tranh Laïnh, söï gia taêng soá löôïng ñieäp vieân vaø chieán tröôøng khieán taâm lyù naøy ngaøy caøng trôû neân mong manh. Caùc cuoäc xung ñoät leo thang daãn ñeán caùc cuoäc chieán tranh baát ñoái xöùng vaø "lai taïp", khoâng chæ dieãn ra treân chieán tröôøng maø coøn treân caùc maët traän kinh teá, taøi chính vaø lieân maïng, nôi thoâng tin sai leäch vaø caùc chieán dòch khôi daäy noãi sôï haõi cuûa ngöôøi daân ñöôïc söû duïng ñeå thao tuùng dö luaän. ÔÛ nhieàu quoác gia, bao goàm caû caùc nöôùc ñang phaùt trieån, vieäc taêng chi tieâu quaân söï ñöôïc coi laø giaûi phaùp duy nhaát cho moät töông lai baát ñònh hay caùc moái ñe doïa ñöôïc cho laø coù thaät. Trong khi ñoù, gaùnh naëng thöïc söï laïi ñoå leân vai nhöõng ngöôøi ngheøo nhaát, nhöõng ngöôøi chöùng kieán nguoàn löïc daønh cho chaêm soùc söùc khoûe, giaùo duïc vaø caùc dòch vuï xaõ hoäi bò caét giaûm.
205. Coát loõi cuûa nhöõng vaán ñeà naøy laø moät chuû nghóa hieän thöïc sai laàm, khoâng chæ döïa treân tö duy baïo löïc ñang thònh haønh, maø coøn döïa treân nieàm tin vaên hoùa vaø nhaân chuûng hoïc raèng chieán tranh laø moät phaàn khoâng theå traùnh khoûi cuûa baûn chaát con ngöôøi. Ngöôøi ta noùi raèng moïi thöù vaãn luoân nhö vaäy, ngoaïi tröø nhöõng khoaûng laëng döøng thænh thoaûng, vaø noù seõ luoân nhö vaäy! Keát quaû laø, moái quan taâm khoâng coøn laø vieäc tìm kieám hoøa bình - ñieàu ñaõ bò maát ñi nhö moät ñieåm tham chieáu treân tröôøng quoác teá - maø laø laøm theá naøo vaø khi naøo tieán haønh haønh ñoäng quaân söï. Laäp luaän töông töï cho raèng seõ laø voâ traùch nhieäm neáu khoâng chuaån bò cho xung ñoät. Tuy nhieân, toâi cho raèng ñieàu thöïc söï voâ traùch nhieäm laø Chuû nghóa hieän thöïc [Realpolitik] chính trò, hình thöùc "hieän thöïc" chính trò gieo raéc vaøo löông taâm vaø xaõ hoäi thaùi ñoä cam chòu söï khoâng theå traùnh khoûi cuûa chieán tranh, vaø baùc boû hoøa bình vaø ñoái thoaïi nhö nhöõng quan ñieåm khoâng töôûng hoaëc phi lyù boû qua nhöõng ruûi ro ñang hieän höõu. Treân thöïc teá, hoøa bình khoâng phaûi laø moät nieàm hy voïng ngaây thô hay chæ ñôn thuaàn laø söï vaéng maët cuûa chieán tranh; thay vaøo ñoù, noù luoân luoân coù theå ñaït ñöôïc nhö laø keát quaû cuûa coâng lyù vaø loøng baùc aùi.
206. Trong boái caûnh nhö vaäy, chuû nghóa hö voâ vaø chuû nghóa thöïc duïng trôû neân ñan xen vaø cuoái cuøng bình thöôøng hoùa nhöõng sai laàm nghieâm troïng. Chuû nghóa cöïc ñoan toân giaùo vaø chuû nghóa cuoàng tín döïa treân baûn saéc lieân minh vôùi caùc chính saùch kinh teá phi lyù, trong khi chính trò thöôøng chuyeån sang thoâng tin sai leäch vaø cheá gieãu ñoái thuû, vaø nuoâi döôõng moät caùch coù heä thoáng noãi sôï haõi vaø oaùn giaän. Do ñoù, söï ña daïng ngaøy caøng ñöôïc coi laø moät moái ñe doïa, ñieàu naøy thuùc ñaåy mong muoán sôû höõu, yù chí thoáng trò, tham voïng baù quyeàn, laïm duïng quyeàn löïc vaø noãi sôï haõi ñoái vôùi nhöõng ngöôøi khaùc bieät, do ñoù taïo ra moät moâi tröôøng trong ñoù caùc xung ñoät môùi coù theå phaùt trieån gaàn nhö khoâng theå nhaän thaáy. [186]
207. Ñaây chính laø maûnh ñaát maøu môõ cho nhöõng cuoäc chieán tranh môùi, coù leõ coøn nguy hieåm hôn nhöõng cuoäc chieán tranh trong quaù khöù, vì chuùng coù xu höôùng boû qua moïi giôùi haïn ñaïo ñöùc. Nhöõng gì töøng bò coi laø khoâng theå chaáp nhaän ñöôïc giôø ñaây coù theå ñöôïc thöïc hieän gaàn nhö khoâng chuùt do döï, trong khi phaûn öùng quoác teá ngaøy caøng bò aûnh höôûng nhieàu hôn bôûi lôïi ích cuûa caùc Chính phuû rieâng leû hôn laø bôûi möùc ñoä nghieâm troïng khaùch quan cuûa tình hình. Caùc quyeát ñònh hieän nay döôøng nhö ñöôïc thuùc ñaåy gaàn nhö hoaøn toaøn bôûi caùc tính toaùn kinh teá, ñöôïc bieän minh thoâng qua söï boùp meùo cuûa truyeàn thoâng, söï nhieät tình ñöôïc taïo ra vaø nhöõng "giaác mô" chaéc chaén seõ tan vôõ, taïo ra söï thaát voïng vaø baïo löïc hôn nöõa. Khi ngöôøi ta tin raèng khoâng coù gì laø thöïc söï ñuùng vaø caùc nguyeân taéc chæ laø nhöõng lôøi noùi suoâng, thì ngoïn löûa trong traùi tim hoï ñöôïc nhoùm leân cho nhöõng buøng phaùt môùi cuûa söï baát dung thöù vaø hung haõn.
208. Trong nhöõng tình huoáng naøy, vaán ñeà veà caùc bieän phaùp baûo veä cuï theå ñeå ngaên chaën baïo löïc trong töông lai vaãn laø moät caâu hoûi boû ngoû. Khi moät neàn vaên hoùa bình thöôøng hoùa vaø bieän minh cho xung ñoät, moät con ñöôøng nguy hieåm seõ môû ra, ôû choã nhöõng gì döôøng nhö khoâng theå töôûng töôïng ñöôïc ngaøy hoâm nay coù theå trôû neân chaáp nhaän ñöôïc vaøo ngaøy mai nhaân danh lôïi ích hoaëc an ninh. ÔÛ nhöõng quoác gia bò aûnh höôûng bôûi caêng thaúng xaõ hoäi nghieâm troïng, chuùng ta khoâng theå loaïi tröø khaû naêng moät soá nhaø laõnh ñaïo coù theå coi xung ñoät vuõ trang laø moät caùch hieäu quaû ñeå chuyeån höôùng söï chuù yù khoûi caùc vaán ñeà trong nöôùc vaø laø moät coâng cuï ñaày hoaøi nghi ñeå quaûn lyù khoù khaên.
209. Moät traùch nhieäm ñaëc bieät ñaët leân vai nhöõng ngöôøi laøm vieäc trong lónh vöïc nghieân cöùu. Taát caû nhöõng ngöôøi ñoùng vai troø chuû choát trong lónh vöïc naøy - caùc nhaø khoa hoïc, chuû doanh nghieäp, nhaø ñaàu tö, caùc nhaø chöùc traùch hoïc thuaät, chính trò gia vaø nhöõng ngöôøi khaùc - phaûi laøm vieäc vôùi tö duy minh baïch vaø coù traùch nhieäm, ñoàng thôøi duy trì nhaän thöùc saâu saéc veà boái caûnh roäng lôùn hôn cuûa nhöõng tieán boä kyõ thuaät maø hoï giuùp vun ñaép, bao goàm caû nhöõng tieán boä lieân quan ñeán trí tueä nhaân taïo (AI). Khi moïi ngöôøi chæ giôùi haïn baûn thaân trong lónh vöïc cuûa rieâng mình, hoï coù theå töï löøa doái mình raèng hoï ñang thöïc hieän nhöõng haønh ñoäng trung laäp veà maët ñaïo ñöùc vaø traùnh ñaët caâu hoûi veà muïc ñích cuoái cuøng höôùng daãn moät soá thí nghieäm nhaát ñònh. Baèng caùch naøy, hoï coù nguy cô hôïp taùc - coù leõ laø voâ tình - vôùi nhöõng döï aùn ñaùng ngôø, thuùc ñaåy caùc hình thöùc baïo löïc, thao tuùng vaø thoáng trò môùi.
Xaây döïng neàn vaên minh cuûa tình yeâu
210. Vieäc xaây döïng moät theá giôùi trong traïng thaùi xung ñoät trieàn mieân laø moät ñieàu aùc vaø phaûi ñöôïc goïi ñuùng teân cuûa noù. Caùch moâ taû tình hình hieän taïi cuûa chuùng ta nhö vaäy coù veû aûm ñaïm hoaëc bi quan, nhöng toâi cho raèng caàn thieát phaûi laøm nhö vaäy. Tuy nhieân, quan ñieåm Kitoâ giaùo khoâng chæ giôùi haïn ôû vieäc leân aùn ñieàu aùc. Chuùng ta nhìn nhaän lòch söû döôùi aùnh saùng cuûa Chuùa bò ñoùng ñinh vaø phuïc sinh, Ñaáng maø Chuùa Cha ñaõ ban cho "moïi quyeàn naêng treân trôøi vaø döôùi ñaát" (Mt 28:18). Chuùng ta khoâng coi hieän taïi laø soá phaän ñaõ ñöôïc ñònh tröôùc, maø laø cô hoäi ñeå hoaùn caûi caù nhaân vaø taäp theå. Hôn nöõa, chuùng ta tin vaøo quyeàn naêng cuûa Nöôùc Trôøi, quyeàn naêng aáy naûy nôû töø haït caûi nhoû beù, khi ñöôïc gieo xuoáng seõ naûy maàm vaø lôùn leân (xem Mc 4:26-32). Trong khi söï hoãn loaïn bao truøm xung quanh chuùng ta, ñieàu toát laønh vaãn aâm thaàm naûy nôû töø ñaát. Nhö lôøi tieân tri I-sai-a: "Naøy, ta ñang laøm moät ñieàu môùi; noù ñang naûy maàm, caùc ngöôi khoâng nhaän thaáy sao?" (Is 43:19).
211. Phaân tích kyõ hôn lòch söû xaùc nhaän ñieàu naøy. Ngay caû trong nhöõng ñeâm toái taêm nhaát, Chuùa vaãn laøm noåi leân nhöõng ngöôøi nam vaø nöõ khoâng chòu boû cuoäc, kieân trì laøm ñieàu thieän, baûo veä nhöõng ngöôøi deã bò toån thöông vaø môû ra con ñöôøng hoøa giaûi. Kyù öùc veà caùc vò thaùnh, nhöõng ngöôøi coâng chính vaø nhöõng ngöôøi kieán taïo hoøa bình thöôøng bò laõng queân, cho chuùng ta thaáy raèng aân suûng khoâng töï nhieân xoùa boû xung ñoät, maø thay vaøo ñoù, noù truyeàn caûm höùng cho söï khaùng cöï tích cöïc choáng laïi caùi aùc vaø söï saùng taïo ñaùng kinh ngaïc trong vieäc laøm ñieàu thieän. Ngöôøi Kitoâ höõu nhìn thaáy boùng toái vaø thöøa nhaän noù laø gì, nhöng hoï khoâng chæ nhìn vaøo noù moät caùch thuï ñoäng, vì hoï bieát aùnh saùng vaø hieåu raèng boùng toái khoâng thaéng ñöôïc noù vaø khoâng theå ñaùnh baïi noù (xem Ga 1:5). Vì lyù do naøy, ngay caû khi ñau khoå döôøng nhö coù tieáng noùi cuoái cuøng, ngöôøi Kitoâ höõu vaãn phuïc vuï ñieàu thieän vaø ñöôïc naâng ñôõ bôûi moät nieàm hy voïng thaàn hoïc mang laïi cho thöïc taïi caû yù nghóa vaø phöông höôùng.
Taát caû chuùng ta ñeàu coù theå laøm phaàn vieäc cuûa mình
212. Tuy nhieân, taïi thôøi ñieåm naøy, moät caùm doã tinh teá coù theå xuaát hieän, ñoù laø suy nghó raèng caùc vaán ñeà quaù lôùn vaø chuùng ta quaù nhoû beù, vaø do ñoù, nhöõng löïa choïn cuûa chuùng ta khoâng theå taïo ra söï khaùc bieät. Ñaây laø moät hình thöùc cam chòu lòch söï, thöôøng ñöôïc nguïy trang döôùi voû boïc chuû nghóa hieän thöïc. Chaéc chaén, khoâng phaûi ai cuõng coù cuøng söùc maïnh ñeå taïo ra söï khaùc bieät. Coù nhöõng ngöôøi cai trò, ñöa ra quyeát ñònh ñaàu tö, laõnh ñaïo caùc toå chöùc, tieán haønh nghieân cöùu, giaùo duïc, saûn xuaát hoaëc cung caáp thoâng tin, vaø roài coù nhöõng ngöôøi döôøng nhö chæ soáng cuoäc soáng thöôøng nhaät cuûa hoï. Tuy nhieân, khoâng ai laø khoâng coù traùch nhieäm. Taát caû chuùng ta ñeàu coù lónh vöïc hoaït ñoäng rieâng cuûa mình, vaø chính ôû ñoù - vaø khoâng nôi naøo khaùc - chuùng ta phaûi löïa choïn xem coù neân nuoâi döôõng tö duy baïo löïc (ngay caû khi chæ thoâng qua söï thôø ô, hoaøi nghi, doái traù hoaëc thuø haän), hay giöõ gìn tö duy hoøa bình (vôùi söï thaät, söï oân hoøa, söï gaàn guõi vaø söï quan taâm).
213. Nhaø vaên Coâng Giaùo theá kyû XX J.R.R. Tolkien, qua lôøi cuûa moät nhaân vaät chính trong moät trong nhöõng tieåu thuyeát cuûa oâng, ñaõ moâ taû traùch nhieäm cuûa chuùng ta nhö sau: "Nhieäm vuï cuûa chuùng ta khoâng phaûi laø laøm chuû taát caû nhöõng bieán ñoäng cuûa theá giôùi, maø laø laøm nhöõng gì trong khaû naêng cuûa mình ñeå giuùp ñôõ nhöõng naêm thaùng maø chuùng ta ñang soáng, nhoå taän goác caùi aùc treân nhöõng caùnh ñoàng maø chuùng ta bieát, ñeå nhöõng ngöôøi soáng sau coù theå coù maûnh ñaát saïch ñeå canh taùc." [187] Neàn vaên minh cuûa tình yeâu seõ khoâng naûy sinh töø moät cöû chæ ñôn leû hay ngoaïn muïc, maø töø toång theå nhöõng haønh ñoäng nhoû beù vaø kieân ñònh cuûa loøng trung thaønh, ñoùng vai troø nhö moät böùc töôøng thaønh choáng laïi söï phi nhaân hoùa. Vì lyù do naøy, ñaùng ñeå döøng laïi suy gaãm veà moät soá khía caïnh veà caùch chuùng ta, moãi ngöôøi theo caùch rieâng cuûa mình, coù theå hôïp taùc ñeå xaây döïng neàn vaên minh cuûa tình yeâu. Khoâng giaû vôø bao quaùt heát chuû ñeà naøy, toâi muoán ñeà xuaát naêm con ñöôøng höôùng tôùi traùch nhieäm haøng ngaøy vaø coâng coäng: nhu caàu giaûi giôù lôøi noùi, xaây döïng hoøa bình thoâng qua coâng lyù, aùp duïng quan ñieåm cuûa naïn nhaân, nuoâi döôõng chuû nghóa hieän thöïc laønh maïnh vaø khoâi phuïc ñoái thoaïi vaø chuû nghóa ña phöông.
Nhu caàu giaûi giôùi [disarm] lôøi noùi
214. Ñoùng goùp ñaàu tieân maø chuùng ta coù theå thöïc hieän höôùng tôùi moät neàn vaên minh nhaân vaên hôn laø haõy caån troïng vôùi lôøi noùi cuûa mình. "Haõy giaûi giôù lôøi noùi vaø chuùng ta seõ giuùp giaûi giôùi theá giôùi." [188] Lôøi noùi coù söùc maïnh to lôùn, ñieàu maø chuùng ta traûi nghieäm trong caùc töông taùc haøng ngaøy; ví duï, lôøi noùi coù theå thay ñoåi taâm traïng cuûa chuùng ta theo chieàu höôùng toát hôn hoaëc xaáu hôn. "Hoøa bình baét ñaàu töø moãi chuùng ta: trong caùch chuùng ta nhìn ngöôøi khaùc, laéng nghe ngöôøi khaùc vaø noùi veà ngöôøi khaùc. Theo nghóa naøy, caùch chuùng ta giao tieáp coù taàm quan troïng cô baûn: chuùng ta phaûi noùi 'khoâng' vôùi cuoäc chieán tranh baèng lôøi noùi vaø hình aûnh, chuùng ta phaûi baùc boû moâ hình chieán tranh." [189] Do ñoù, taát caû chuùng ta phaûi töï xeùt löông taâm veà nhöõng töø ngöõ chuùng ta söû duïng, nhöõng ñònh kieán chuùng ta coù vaø söï hung haêng roõ raøng hoaëc ngaàm aån trong ñoù. Chuùng ta coù cô hoäi thöïc söï ñeå ñoùng goùp cho lôïi ích chung moãi khi chuùng ta noùi söï thaät, ñöa ra lôøi khuyeân khoân ngoan, hoã trôï nhöõng ngöôøi caàn ñöôïc an uûi, toá caùo söï baát coâng vaø leân tieáng cho nhöõng ngöôøi khoâng coù tieáng noùi.
Xaây döïng hoøa bình thoâng qua coâng lyù
215. Taát caû chuùng ta, ôû moïi caáp ñoä, ñeàu coù theå ñoùng goùp vaøo vieäc xaây döïng neàn taûng cuûa hoøa bình, ñoù laø coâng lyù. Chuùng ta khoâng chæ tìm kieám baát cöù loaïi hoøa bình naøo - chaúng haïn nhö khoâng coù xung ñoät baèng moïi giaù - maø thay vaøo ñoù, laø hoøa bình ñích thöïc ñöôïc sinh ra töø coâng lyù. "Toàn taïi moät moái lieân heä raát chaët cheõ giöõa coâng lyù cuûa caù nhaân vaø hoøa bình cuûa moïi ngöôøi." [190] Bình luaän veà caâu thaùnh vònh "coâng lyù vaø hoøa bình ñaõ oâm nhau" (Tv 84:11), Thaùnh Augustinoâ vieát: "Khoâng ai neù traùnh mong muoán hoøa bình, nhöng khoâng phaûi ai cuõng saün loøng thöïc haønh coâng lyù# Nhöng haõy thöïc hieän caùc vieäc laøm coâng lyù, haõy nhôù raèng coâng lyù vaø hoøa bình ñaõ oâm nhau; chuùng khoâng ñoái nghòch vôùi nhau. Taïi sao baïn laïi choáng laïi coâng lyù? Ví duï, coâng lyù ñang baûo baïn ñöøng troäm caép, nhöng baïn khoâng ñeå yù; ñöøng ngoaïi tình, vaø baïn laøm ngô; ñöøng laøm ñieàu baïn khoâng muoán ngöôøi khaùc laøm cho mình; ñöøng noùi veà ngöôøi haøng xoùm nhöõng ñieàu baïn khoâng muoán ngöôøi khaùc noùi veà mình# Vaäy baïn coù muoán ñaït ñöôïc hoøa bình khoâng? Vaäy thì haõy thöïc haønh coâng lyù!" [191] Chuùng ta ñöøng bao giôø meät moûi trong vieäc tìm kieám coâng lyù!
AÙp duïng quan ñieåm cuûa naïn nhaân
216. Coù nhöõng luùc, ñeå giöõ ñöôïc nhaân tính, chuùng ta phaûi gaït boû nhöõng deø daët cuûa mình vaø ñöùng leân. Trong moät soá xung ñoät, vieäc giöõ thaùi ñoä trung laäp laø baát coâng, cuõng khoâng ñuû chæ baèng caùch tuyeân boá raèng chuùng ta khoâng ñoàng loõa. [192] Khi chuùng ta chöùng kieán vieäc ñaùnh bom daân thöôøng, caùc cuoäc taán coâng vaøo beänh vieän, tröôøng hoïc hoaëc cô sôû haï taàng thieát yeáu vaø baïo löïc aûnh höôûng ñeán treû em, chuùng ta phaûi ñoái dieän vôùi nhöõng vuï beâ boái laøm toån thöông chính nhaân loaïi. Vì lyù do naøy, chuùng ta khoâng theå giôùi haïn baûn thaân ôû möùc ñoä phaân tích tröøu töôïng. Ñöùc Giaùo Hoaøng Phanxicoâ khuyeán khích chuùng ta "chaïm vaøo veát thöông" [193] cuûa nhöõng ngöôøi ñau khoå, nhìn vaøo khuoân maët cuûa hoï, laéng nghe caâu chuyeän cuûa hoï vaø thöøa nhaän veát thöông cuûa hoï. Nhöõng söï kieän ñau thöông ñoøi hoûi caû lòch söû vaø kyù öùc, lòch söû ñeå keå laïi söï thaät, coøn kyù öùc ñeå laøm chöùng cho nhöõng traûi nghieäm ñaõ soáng.
217. Vieäc taïo khoâng gian cho quan ñieåm vaø tieáng noùi cuûa caùc naïn nhaân thoâng qua truyeàn thoâng vaø giaùo duïc giuùp chuùng ta nhaän thöùc ñöôïc vöïc saâu cuûa caùi aùc voán coù trong chieán tranh, vaø noùi chung laø trong taát caû caùc hình thöùc baïo löïc. Noù giuùp chuùng ta baùc boû vieäc bình thöôøng hoùa xung ñoät; khoâng ngoaûnh maët laøm ngô khi phaåm giaù con ngöôøi bò vi phaïm; vaø khoâi phuïc laïi cho caùc naïn nhaân phaåm giaù ñöôïc coâng nhaän vaø laéng nghe. [194] Vieäc chuù yù ñeán nhöõng tieáng noùi naøy cuûng coá nieàm tin raèng, ngoaøi caùc nhoùm thieåu soá baïo löïc, nhaân loaïi khoâng mong muoán chieán tranh. Theo moät caùch ñaëc bieät, Giaùo hoäi coù theå laø nôi löu giöõ kyù öùc soáng ñoäng cho caùc naïn nhaân. Nhö Thaùnh Phaoloâ VI ñaõ nhaéc laïi, Giaùo hoäi caûm thaáy mình phaûi laøm chuû caû tieáng noùi cuûa nhöõng ngöôøi ñaõ cheát trong caùc cuoäc chieán tranh tröôùc ñaây vaø tieáng noùi cuûa nhöõng ngöôøi coøn soáng vaãn ñang mang veát thöông ngaøy nay, ñeå tieáng keâu than cuûa hoï coù theå trôû thaønh lôøi keâu goïi hoøa bình vaø hoøa hôïp chöù khoâng phaûi laø khuùc daïo ñaàu cho nhöõng xung ñoät môùi. [195]
Nuoâi döôõng chuû nghóa hieän thöïc laønh maïnh
218. Chuùng ta caàn moät chuû nghóa hieän thöïc laønh maïnh, traùnh caû chuû nghóa duy taâm chính trò vaø chuû nghóa hoaøi nghi. Coù moät loaïi chuû nghóa duy taâm, ñeå baûo veä theá giôùi quan cuûa rieâng mình, coù xu höôùng choïn loïc söï kieän, boùp meùo vaø ñaët laïi teân cho chuùng. Nhöõng ngöôøi uûng hoä noù cuoái cuøng soáng trong moät thöïc taïi ñöôïc xaây döïng ñeå phuø hôïp vôùi nieàm tin cuûa rieâng hoï. Ngöôïc laïi, cuõng coù moät hình thöùc chuû nghóa hieän thöïc suy ñoài, nhaàm laãn giöõa quan saùt vôùi söï cam chòu, laäp luaän raèng vì baïo löïc thaéng theá, neân noù seõ luoân thaéng theá. Chuû nghóa hieän thöïc ñích thöïc khoâng töø boû vieäc thay ñoåi theá giôùi; thöïc theá, noù baét ñaàu baèng vieäc xaùc ñònh roõ raøng caùc lôïi ích, noãi sôï haõi, haïn cheá vaø ñoäng löïc quyeàn löïc, chính laø ñeå xaùc ñònh nhöõng gì coù theå ñaït ñöôïc vaø caùc bieän phaùp caàn thieát ñeå ñaït ñöôïc ñieàu ñoù. Noù khoâng thu heïp chính trò thaønh ñaïo ñöùc; noù cuõng khoâng ñaàu haøng tröôùc baïo löïc. Thay vaøo ñoù, noù tìm kieám nhöõng con ñöôøng khaû höõu ñeå bieán hoøa bình thaønh hieän thöïc chöù khoâng chæ laø lôøi noùi suoâng, thoâng qua caùc ñònh cheá ñaùng tin caäy, caùc ñaûm baûo coù theå kieåm chöùng, caùc cuoäc ñaøm phaùn kieân nhaãn, vieäc ngaên ngöøa xung ñoät vaø baûo veä thöôøng daân.
Khoâi phuïc ñoái thoaïi
219. Ñeå xaây döïng neàn vaên minh cuûa tình yeâu, chuùng ta phaûi tham gia ñoái thoaïi, vì ñaây laø phöông tieän chính yeáu ñeå con ngöôøi vaø caùc quoác gia cuøng toàn taïi, vaø laø giaûi phaùp thay theá cho xung ñoät coâng khai. Tröôùc theàm Chieán tranh Theá giôùi thöù hai, Ñöùc Giaùo Hoaøng Pi-oâ XII khaúng ñònh raèng khoâng coù gì maát maùt vôùi hoøa bình, trong khi vôùi chieán tranh thì moïi thöù ñeàu coù theå maát maùt. Ngaøi nhaán maïnh raèng moïi ngöôøi phaûi quay trôû laïi noùi chuyeän vôùi nhau, bôûi vì moät cuoäc ñoái thoaïi chaân thaønh vaø kieân trì luoân môû ra khaû naêng tìm ra giaûi phaùp ñaùng traân troïng. [196]
220. Thaät vaäy, ñoái thoaïi laø moät phaàn bình thöôøng cuûa cuoäc soáng con ngöôøi vaø khoâng chæ lieân quan ñeán quan heä giöõa caùc quoác gia. Noù bao goàm vieäc coù ñöôïc thaùi ñoä tìm caùch taïo döïng nhöõng moái daây huynh ñeä döïa treân söï laéng nghe, moät thaùi ñoä côûi môû, daønh thôøi gian cho nhau vaø thaäm chí laø daønh thôøi gian beân nhau. Bôûi vì neáu chuùng ta traûi nghieäm nhöõng cuoäc gaëp gôõ chaân thöïc vôùi ngöôøi khaùc, vôùi nhöõng ngöôøi khaùc bieät, ngöôøi laï vaø ngöôøi di cö, thì vieäc töôûng töôïng ra chieán tranh seõ trôû neân khoù khaên hôn nhieàu.
221. ÔÛ caáp ñoä chính trò, caàn phaûi chuyeån ñoåi khaån caáp töø "vaên hoùa quyeàn löïc" sang "vaên hoùa ñaøm phaùn" ñích thöïc, trong ñoù ñoái thoaïi vaø ngoaïi giao trôû thaønh phöông tieän tieâu chuaån ñeå giaûi quyeát xung ñoät. Giorgio La Pira baøy toû hy voïng raèng "phöông phaùp chieán tranh seõ ñöôïc thay theá baèng phöông phaùp hoøa bình: phöông phaùp ñaøm phaùn, gaëp gôõ, hoäi tuï, töùc laø phöông phaùp nhaân baûn ñích thöïc!" [197] Nhaän thöùc raèng taát caû caùc daân toäc ñeàu chia seû moät töông lai chung ñoøi hoûi "vaên hoùa ñaøm phaùn" phaûi trôû thaønh moät cam keát chính trò vaø vaên hoùa ngaøy caøng ñöôïc chia seû, coù khaû naêng daàn daàn daãn daét nhaân loaïi thoaùt khoûi voøng xoaùy baïo löïc.
222. Göûi ñeán nhöõng ngöôøi coù vinh döï vaø traùch nhieäm cai trò, toâi muoán nhaéc laïi nhöõng lôøi toâi ñaõ noùi khi baét ñaàu nhieäm kyø Giaùo hoaøng cuûa mình: "Caùc daân toäc treân theá giôùi cuûa chuùng ta khao khaùt hoøa bình, vaø toâi tha thieát keâu goïi caùc nhaø laõnh ñaïo cuûa hoï: Haõy gaëp gôõ, haõy noùi chuyeän, haõy ñaøm phaùn! Chieán tranh khoâng bao giôø laø ñieàu khoâng theå traùnh khoûi. Vuõ khí coù theå vaø phaûi ñöôïc im laëng, vì chuùng khoâng giaûi quyeát ñöôïc vaán ñeà maø chæ laøm gia taêng theâm. Nhöõng ngöôøi laøm neân lòch söû laø nhöõng ngöôøi kieán taïo hoøa bình, chöù khoâng phaûi nhöõng ngöôøi gieo raéc ñau khoå. Tröôùc heát, nhöõng ngöôøi laùng gieàng cuûa chuùng ta khoâng phaûi laø keû thuø, maø laø ñoàng loaïi; khoâng phaûi laø nhöõng teân toäi phaïm ñaùng gheùt, maø laø nhöõng ngöôøi ñaøn oâng vaø ñaøn baø khaùc maø chuùng ta coù theå noùi chuyeän cuøng. Chuùng ta haõy baùc boû nhöõng quan nieäm nhò nguyeân ñieån hình cuûa tö duy baïo löïc chia theá giôùi thaønh nhöõng ngöôøi toát vaø nhöõng ngöôøi xaáu." [198]
223. Trong vieäc baùc boû tö duy baïo löïc, ñoái thoaïi lieân toân ñoùng vai troø quyeát ñònh, bôûi vì coát loõi cuûa nhöõng con ñöôøng taâm linh vó ñaïi naèm ôû thoâng ñieäp veà hoøa bình. [199] Trong khi nhöõng keû duøng danh nghóa cuûa Chuùa ñeå hôïp thöùc hoùa chuû nghóa khuûng boá, baïo löïc hoaëc chieán tranh phaûn boäi baûn chaát thöïc söï cuûa Ngöôøi, bôûi vì chieán ñaáu nhaân danh toân giaùo coù nghóa laø taán coâng chính toân giaùo. [200] "Tinh thaàn Assisi", ñöôïc Thaùnh Gioan Phaoloâ II gôïi leân vaø ñöôïc Ñöùc Giaùo Hoaøng Phanxicoâ tieáp noái - ví duï, thoâng qua cuoäc ñoái thoaïi cuûa ngaøi vôùi Ñaïi Imam cuûa Al-Azhar - cho thaáy raèng nhöõng ngöôøi tin coù theå döïa vaøo nhöõng nguoàn goác ñích thöïc nhaát cuûa truyeàn thoáng taâm linh ñaëc thuø cuûa hoï, nôi khoâng coù choã cho "söï thuø haän ñöôïc thaùnh hoùa".
Söï caàn thieát cuûa ngoaïi giao vaø chuû nghóa ña phöông
224. Trong quan heä quoác teá, ñoái thoaïi laø moät coâng cuï ngoaïi giao khoâng theå thieáu ñeå ngaên ngöøa xung ñoät vaø xaây döïng laïi caùc moái quan heä tin caäy. Ñoái dieän vôùi nhöõng phaùt ngoân boác ñoàng, lôøi leõ hung haêng vaø chính trò quyeàn löïc ñaëc tröng cho thôøi ñaïi chuùng ta, "nhieäm vuï cuûa ngoaïi giao laø thuùc ñaåy ñoái thoaïi vôùi taát caû caùc beân, bao goàm caû nhöõng ngöôøi ñoái thoaïi ñöôïc coi laø keùm 'thuaän tieän' hoaëc khoâng ñöôïc coi laø hôïp phaùp ñeå ñaøm phaùn." [201] Do ñoù, caàn phaûi vaän duïng moïi söï khieâm nhöôøng vaø kieân nhaãn ñeå nuoâi döôõng ngay caû nhöõng daáu hieäu thieän chí nhoû nhaát giöõa caùc beân xung ñoät, nhaèm thuùc ñaåy tieán trình hoøa bình.
225. Khoâng gian maïng cuõng ñaõ trôû thaønh moät chieán tröôøng. Caùc cuoäc taán coâng maïng, thao tuùng döõ lieäu vaø caùc chieán dòch gaây aûnh höôûng, ñöôïc daøn döïng vôùi söï trôï giuùp cuûa trí tueä nhaân taïo, coù theå gaây baát oån cho toaøn boä quoác gia ngay caû tröôùc khi xung ñoät vuõ trang coâng khai noå ra. Hôn nöõa, trong lónh vöïc naøy, vieäc quy traùch nhieäm thöôøng khoâng chaéc chaén. Khi khoâng roõ ai ñaõ thöïc hieän moät cuoäc taán coâng, nguy cô phaûn öùng khoâng caân xöùng, tính toaùn sai laàm vaø leo thang seõ taêng leân. Vì lyù do naøy, ngoaïi giao phaûi coù khaû naêng hoaït ñoäng höõu hieäu trong moâi tröôøng môùi naøy, ñaøm phaùn caùc quy ñònh chung veà vieäc söû duïng kyõ thuaät kyõ thuaät soá, ñeå baûo veä thöôøng daân vaø nhöõng ngöôøi deã bò toån thöông nhaát khoûi caùc hình thöùc baïo löïc "voâ hình" nhöng coù thaät.
226. Caùc toå chöùc quoác teá, ñaëc bieät laø Lieân Hôïp Quoác, laø nhöõng coâng cuï thieát yeáu ñeå thuùc ñaåy moät neàn vaên minh yeâu thöông, bôûi vì chuùng coù theå thuùc ñaåy ñoái thoaïi giöõa caùc quoác gia vaø thuùc ñaåy giaûi quyeát xung ñoät moät caùch hoøa bình, phaùt trieån toaøn dieän cuûa caùc daân toäc, baûo veä nhöõng ngöôøi deã bò toån thöông nhaát, giaûi tröø vuõ khí vaø chaêm soùc moâi tröôøng. Thoâng qua nhöõng noã löïc nhö vaäy, coäng ñoàng quoác teá coù theå cuøng nhau noã löïc giaûm bôùt baát bình ñaúng, baûo veä quyeàn cuûa ngöôøi tò naïn vaø caùc nhoùm thieåu soá, phaân boå laïi nguoàn löïc töø chi tieâu quaân söï sang phaùt trieån con ngöôøi vaø baûo veä ngoâi nhaø chung cuûa chuùng ta. Toøa Thaùnh uûng hoä vaø ñoàng haønh cuøng nhöõng noã löïc naøy, ñoàng thôøi cuõng nhaän thaáy raèng nhöõng ñieåm yeáu hieän taïi cuûa Lieân Hôïp Quoác vaø heä thoáng chính trò quoác teá cho thaáy caàn phaûi coù nhöõng caûi caùch saâu saéc. Ñaây khoâng chæ ñôn thuaàn laø vaán ñeà ñieàu chænh kyõ thuaät, bôûi vì cuoäc khuûng hoaûng veà nieàm tin vaø giaù trò, cuõng lieân quan ñeán neàn taûng ñaïo ñöùc cuûa caùc quoác gia, khieán vieäc höôùng chuû nghóa ña phöông ñeán lôïi ích chung thöïc söï trôû neân khoù khaên hôn. [202]
227. Trong boái caûnh quoác teá, ngoaïi giao cuûa Toøa Thaùnh aùp duïng nguyeân taéc loøng thöông xoùt cuûa Tin Möøng nhö moät tieâu chuaån cuï theå cho haønh ñoäng chính trò. Ñaây laø moät trong nhöõng caùch maø Toøa Thaùnh ñaët mình vaøo phuïc vuï nhaân loaïi, qua ñoù keâu goïi löông taâm nhaân danh loøng baùc aùi vaø söï thaät, baûo veä phaåm giaù cuûa moãi ngöôøi vaø leân tieáng thay maët cho ngöôøi ngheøo, ngöôøi di cö vaø naïn nhaân chieán tranh. Theo caùch naøy, ngoaïi giao cuûa Giaùo hoaøng theå hieän tính coân giaùo cuûa Giaùo hoäi vaø goùp phaàn xaây döïng moät neàn vaên minh cuûa tình yeâu, nôi ngay caû nhöõng kyõ thuaät môùi cuõng coù theå ñöôïc höôùng tôùi lôïi ích chung.
Caàu nguyeän vaø hy voïng
228. Nhöõng con ñöôøng ñeå thöïc hieän traùch nhieäm naøy ñöôïc duy trì bôûi lôøi caàu nguyeän, vaø ñeán löôït chuùng nuoâi döôõng lôøi caàu nguyeän. Thaät vaäy, ñoái vôùi moãi chuùng ta, hoøa bình chuû yeáu ñeán "töø Thieân Chuùa, Thieân Chuùa yeâu thöông taát caû chuùng ta voâ ñieàu kieän." [203] Ñoù laø moät moùn quaø maø Chuùa Gieâsu ban cho caùc moân ñeä cuûa Ngöôøi vaøo ngaøy Phuïc Sinh: "Bình an cho caùc con! Ñoù laø bình an cuûa Chuùa Kitoâ phuïc sinh. Moät bình an khoâng vuõ trang vaø khoâng gaây haán, khieâm nhöôøng vaø kieân trì." [204] Vôùi nhöõng lôøi naøy, toâi ñaõ chaøo ñoùn Giaùo hoäi vaø theá giôùi vaøo ngaøy toâi ñöôïc baàu vaøo Toøa Thaùnh Pheâroâ. Toâi muoán nhaéc laïi chuùng baây giôø, vaø môøi goïi moïi ngöôøi caàu nguyeän cho ôn ban naøy. Chuùng ta ñöøng bao giôø meät moûi khi caàu nguyeän cho hoøa bình vaø cam keát ñaït ñöôïc noù trong caùc moái quan heä cuûa chuùng ta vaø trong xaõ hoäi.
Keát Luaän
229. "Moãi ngöôøi thôï xaây haõy caån thaän löïa choïn caùch xaây döïng" (1 Coâ-rinh-toâ 3:10). Vôùi nhöõng lôøi naøy, Thaùnh Phaoloâ khuyeán khích caùc Kitoâ höõu thaønh Coâ-rinh-toâ giöõ gìn söï hieäp nhaát. Kính thöa anh chò em, chuùng ta ñaõ suy gaãm veà theá giôùi maø chuùng ta ñang xaây döïng, vaø chuùng ta töï hoûi ñieàu ñoù coù nghóa gì khi baûo veä con ngöôøi trong thôøi ñaïi trí tueä nhaân taïo. Keát thuùc baøi suy nieäm naøy, toâi muoán ñeà xuaát moät chöông trình ñôøi soáng Kitoâ giaùo nghieâm tuùc nhöng ñaày thaùch thöùc, nhôø ñoù chuùng ta coù theå vöôït qua söï thay ñoåi mang tính thôøi ñaïi naøy döôùi aùnh saùng Tin Möøng. Con ñöôøng naøy xuaát hieän thoâng qua vieäc chieâm nieäm keá hoaïch cuûa Thieân Chuùa, soáng hieäp nhaát trong Giaùo hoäi baèng caùch tham döï Thaùnh Theå, xaây döïng moät theá giôùi laáy lôïi ích chung laøm trung taâm vaø caàu nguyeän trong söï hieäp nhaát vôùi Ñöùc Trinh Nöõ Maria.
Ngoâi Lôøi ñaõ trôû thaønh xaùc thòt
230. Theá giôùi cuûa chuùng ta ñaày raãy nhöõng noã löïc giaønh quyeàn kieåm soaùt thò tröôøng vaø caùc lónh vöïc aûnh höôûng, thöôøng ñöôïc che ñaäy baèng nhöõng lôøi leõ traán an vaø nhöõng heä tö töôûng quyeán ruõ. Tuy nhieân, traùi tim chuùng ta khao khaùt moät caùch tieáp caän khoân ngoan vaø nhaân töø, töông töï nhö caùch maø Ñöùc Meï Maria ca ngôïi trong baøi ca Magnificat cuûa ngaøi, khi Meï tuyeân boá raèng loøng thöông xoùt cuûa Thieân Chuùa traûi roäng trong moïi theá heä cho nhöõng ngöôøi kính sôï Ngöôøi. [205] Keá hoaïch thöông xoùt naøy tieáp tuïc dieãn ra trong suoát lòch söû ngaøy nay, ngay caû giöõa nhöõng thay ñoåi nhanh choùng vaø baát oån do thuaät toaùn vaø maïng löôùi toaøn caàu mang laïi, vaø noù trôû thaønh moät la baøn trong kyû nguyeân kyõ thuaät soá ñeå soáng cuoäc ñôøi cuûa chuùng ta theo Tin Möøng.
231. Coát loõi cuûa moïi söï laø maàu nhieäm Nhaäp Theå, Ngoâi Lôøi ñaõ trôû thaønh xaùc thòt vaø ôû giöõa chuùng ta. Xaùc thòt cuûa Con, ngheøo khoù vaø deã bò toån thöông, gôïi leân xaùc thòt cuûa raát nhieàu anh chò em bò töôùc ñoaït phaåm giaù vaø bò buoäc phaûi im laëng. [206] Qua söï gaàn guõi cuûa Chuùa, ôn bình an ñeán vôùi theá giôùi moät caùch nghòch lyù. Noù laøm nhö vaäy thoâng qua söùc maïnh ñeå trôû thaønh con caùi cuûa Chuùa, vaø ñöôïc ñaùnh thöùc khi chuùng ta cho pheùp baûn thaân mình xuùc ñoäng tröôùc nhöõng gioït nöôùc maét cuûa nhöõng ñöùa treû, söï mong manh cuûa ngöôøi giaø, söï im laëng cuûa caùc naïn nhaân vaø cuoäc ñaáu tranh cuûa nhöõng ngöôøi chieán ñaáu choáng laïi caùi aùc maø hoï khoâng muoán phaïm phaûi. [207] Trong thaân xaùc bò thöông nhöng ñöôïc yeâu thöông naøy, Chuùa Cha cho chuùng ta thaáy nhaân tính ñích thöïc cuûa moät cuoäc soáng ñöôïc hoaøn thaønh thoâng qua söï côûi môû vaø hieäp thoâng, ñieàu naøy daãn chuùng ta ñeán mong muoán raèng yù muoán cuûa Ngöôøi ñöôïc thöïc hieän treân ñaát cuõng nhö treân trôøi. [208]
232. Trong nhöõng lôøi höùa cuûa chuû nghóa sieâu nhaân baûn vaø moät soá doøng tö töôûng haäu nhaân baûn, tìm kieám moät nhaân loaïi ñöôïc naâng cao vaø gaàn nhö phi vaät chaát, chuùng ta nhaän ra moät khaùt voïng ñaùng quan taâm, ñoù laø nhu caàu veà moät cuoäc soáng troïn veïn hôn, ít bò giôùi haïn vaø ñau khoå hôn. Tuy nhieân, söï Nhaäp Theå môû ra moät con ñöôøng khaùc. Moät maët, caû nhöõng heä tö töôûng cuõ vaø môùi ñeàu thuùc giuïc nhaân loaïi vöôït qua nhöõng giôùi haïn thoâng qua kyõ thuaät vaø vöôn leân treân nhöõng ngöôøi khaùc baèng caùch khaúng ñònh söï thoáng trò. Traùi ngöôïc vôùi ñieàu naøy, maàu nhieäm Con Thieân Chuùa böôùc vaøo thaân phaän con ngöôøi cuûa chuùng ta höùa heïn moät ñieàu hoaøn toaøn khaùc. Thieân Chuùa haèng soáng ngöï xuoáng lòch söû cuûa chuùng ta ñeå giaûi phoùng chuùng ta khoûi moïi hình thöùc noâ leä. [209] Ngöôøi gaùnh laáy söï yeáu ñuoái cuûa chuùng ta vaø bieán noù thaønh boái caûnh cho söï cöùu roãi. Khoâng coù khoaûnh khaéc hay hoaøn caûnh naøo cuûa con ngöôøi laø khoâng xöùng ñaùng vôùi Thieân Chuùa. "Theo giaùo huaán cuûa ñöùc tin chuùng ta, trong caùc maàu nhieäm, chuùng ta coù vaø toân thôø moät Thieân Chuùa sinh ra trong maùng coû, moät Thieân Chuùa soáng vaø du haønh ôû Giu-ñeâ-a, moät Thieân Chuùa cheát treân thaäp giaù, moät Thieân Chuùa ñaõ cheát naèm trong moä." [210] Do ñoù, töông lai cuûa nhaân loaïi tìm thaáy tieâu chuaån cuûa mình trong khaû naêng ñoùn nhaän caùch thöùc thaàn linh ñeán gaàn naøy, chia seû gaùnh naëng cuûa theá giôùi, bieán ñoåi caùc moái quan heä töø beân trong. "OÂi kyø dieäu# con ngöôøi laø Thieân Chuùa vaø Thieân Chuùa-Ngöôøi naøy traûi qua taát caû nhöõng giai ñoaïn ñoù, chòu ñöïng taát caû nhöõng traïng thaùi ñoù vaø laøm cho chuùng trôû neân cao quyù, thaùnh hoùa chuùng, thaàn hoùa chuùng trong chính mình!" [211] Ñieàu cöùu roãi nhaân loaïi laø tình yeâu thaàn linh ngöï xuoáng ñieåm yeáu ñuoái nhaát trong lòch söû cuûa chuùng ta vaø ñoåi môùi noù töø beân trong.
233. Vì lyù do naøy, vôùi tö caùch laø moät tín höõu giöõa nhöõng ngöôøi tin, toâi môøi goïi moïi ngöôøi chieâm nieäm, tröôùc dung maïo cuûa Con Thieân Chuùa, söï vó ñaïi cuûa nhaân loaïi soi saùng caû kyû nguyeân Trí tueä Nhaân taïo. Trong Chuùa Kitoâ, chuùng ta ñöôïc keâu goïi coäng taùc trong coâng vieäc saùng taïo, thay vì laø nhöõng ngöôøi quan saùt voâ tö caùc quy trình kyõ thuaät haïn cheá töï do vaø traùch nhieäm cuûa chuùng ta. [212] Phaåm giaù ñöôïc ghi khaéc trong moãi chuùng ta bôûi Chuùa Thaùnh Thaàn cuõng coù theå ñöôïc nhìn thaáy trong khaû naêng suy tö moät caùch pheâ phaùn, löïa choïn vaø yeâu thöông töï do, vaø hình thaønh caùc moái quan heä chaân thöïc. Khoâng moät heä thoáng tính toaùn naøo, duø tinh vi ñeán ñaâu, coù theå taïo ra moät traùi tim hieán daâng chính mình, hoaëc moät löông taâm phaân ñònh ñöôïc thieän aùc. Ngay caû khi maùy moùc vöôït troäi veà hieäu naêng, moät khuoân maët con ngöôøi caàn ñöôïc chieâm ngöôõng vaãn laø trung taâm cuûa lòch söû chuùng ta. Khuoân maët con ngöôøi naøy laø söï troïn veïn maø lòch söû ñang höôùng tôùi. Ñoù laø maàu nhieäm "quy taäp [recapitulation]": söï chaéc chaén raèng Chuùa Cha ñaõ ñònh mang taát caû moïi söï, nhöõng söï ôû treân trôøi vaø nhöõng söï ôû döôùi ñaát, trôû veà vôùi Chuùa Kitoâ, Ñaàu duy nhaát (xem EÂ-pheâ-soâ 1:10). Trong keá hoaïch naøy, khoâng coù gì thuoäc veà con ngöôøi ñích thöïc seõ bò maát ñi. Quaû thaät, moïi thöù seõ ñöôïc thanh taåy vaø hôïp nhaát trong Ñaáng Duy Nhaát, Ñaáng quy tuï moïi maûnh vuïn cuûa söï soáng, moïi gioït nöôùc maét vaø moïi thaønh töïu ñích thöïc cuûa con ngöôøi, cöùu vôùt chuùng khoûi hö khoâng vaø söï dieät vong, daâng chuùng, ñaõ ñöôïc cöùu chuoäc, cho Chuùa Cha.
Moät thaân theå trong Chuùa Kitoâ
234. Linh ñaïo maø chuùng ta caàn laø linh ñaïo Thaùnh Theå, nghóa laø linh ñaïo hieäp nhaát Giaùo hoäi trong tình yeâu. Söï Nhaäp Theå vaø Maàu nhieäm Phuïc Sinh cho thaáy Thieân Chuùa böôùc vaøo thaân phaän con ngöôøi chuùng ta vaø bieán ñoåi noù qua vieäc hieán daâng chính mình. Ôn ban naøy vaãn hieän dieän vaø hoaït ñoäng trong Thaùnh Theå, trong ñoù Chuùa hieán daâng chính mình vaø quy tuï Giaùo hoäi laïi, ñeå söï hieán daâng cuûa Ngöôøi trôû thaønh nguyeân taéc hieäp nhaát vaø nguoàn soáng môùi. Chính töø söï hieäp thoâng naøy maø tình lieân ñôùi Kitoâ giaùo cuõng naûy sinh, vì "hieäp nhaát vôùi Chuùa Kitoâ cuõng laø hieäp nhaát vôùi taát caû nhöõng ngöôøi maø Ngöôøi hieán daâng chính mình cho". [213] Nhö Thaùnh Augustinoâ ñaõ giaûi thích cho nhöõng ngöôøi Kitoâ höõu môùi cuûa Giaùo hoäi ñòa phöông cuûa ngaøi, baùnh vaø röôïu treân baøn thôø laø bí tích cuûa söï hieäp nhaát caùc tín höõu trong Chuùa Kitoâ: "Nhöõng gì ñöôïc nhìn thaáy chæ laø hình aûnh vaät chaát; nhöõng gì ñöôïc naém baét seõ mang laïi hoa traùi thieâng lieâng. Vaäy baây giôø, neáu caùc baïn muoán hieåu veà thaân theå Chuùa Kitoâ, haõy laéng nghe Thaùnh Toâng ñoà Phaoloâ noùi vôùi caùc tín höõu: cuøng nhau, anh em laø thaân theå Chuùa Kitoâ (1 Coâ-rinh-toâ 12:27). Neáu anh em laø thaân theå vaø caùc chi theå cuûa Chuùa Kitoâ, thì ñoù laø bí tích cuûa anh em ñöôïc ñaët treân baøn thôø Chuùa; ñoù laø bí tích maø anh em laõnh nhaän. Anh em ñaùp laïi 'Amen', vaø baèng caùch ñaùp laïi nhö vaäy, anh em ñoàng yù vôùi ñieàu ñoù. Vì anh em nghe nhöõng lôøi 'Thaân theå Chuùa Kitoâ' vaø ñaùp laïi 'Amen'. Vaäy haõy laø moät chi theå cuûa Thaân theå Chuùa Kitoâ ñeå lôøi Amen cuûa anh em ñöôïc chaân thaät!" [214]
235. Lôøi "Amen" maø chuùng ta noùi trong phuïng vuï, Thaân theå chuùng ta aên vaø Maùu chuùng ta uoáng ñònh hình toaøn boä cuoäc soáng cuûa chuùng ta. Bí tích Thaùnh Theå "laø moät cuoäc gaëp gôõ voâ cuøng rieâng tö vôùi Chuùa nhöng khoâng bao giôø chæ ñôn thuaàn laø moät haønh ñoäng suøng kính caù nhaân." [215] Trong Bí tích Thaùnh Theå, chuùng ta tìm thaáy moät bieåu hieän höõu hình cuûa thöïc taïi raèng chuùng ta "laø Giaùo Hoäi cuûa Chuùa Kitoâ, laø caùc chi theå cuûa Ngöôøi, laø thaân theå cuûa Ngöôøi. Chuùng ta laø anh chò em trong Ngöôøi. Vaø trong Chuùa Kitoâ, duø nhieàu vaø khaùc nhau, chuùng ta laø moät: In Illo uno unum." [216] Bí tích Thaùnh Theå môû loøng chuùng ta ñeán vôùi coâng lyù vaø söï chia seû, vôùi moái quan taâm öu tieân daønh cho nhöõng ngöôøi ñang gaùnh chòu ngheøo ñoùi hoaëc bò gaït ra ngoaøi leà xaõ hoäi. Vaø trong khi caùc maïng löôùi kinh teá vaø kyõ thuaät môùi coù theå taïo ra söï loaïi tröø, coâ laäp vaø phuï thuoäc, Giaùo Hoäi - ñöôïc nuoâi döôõng bôûi Bí tích Thaùnh Theå - ñöôïc keâu goïi laøm cho moät moâ hình khaùc trôû neân höõu hình, moät moâ hình baûo toàn caùc moái lieân heä giöõa con ngöôøi, leân tieáng cho nhöõng ñieàu voâ hình vaø ñaûm baûo raèng caùc quy trình höôùng ñeán vieäc toân troïng phaåm giaù cuûa con ngöôøi.
Coâng tröôøng xaây döïng cuûa thôøi ñaïi chuùng ta
236. Linh ñaïo maø toâi muoán ca ngôïi laø linh ñaïo cuûa "kieán truùc sö khoân ngoan", ngöôøi ñöôïc thuùc ñaåy bôûi hy voïng veà Nöôùc Thieân Chuùa, cam keát xaây döïng theá giôùi vì lôïi ích chung (xem 1 Coâ-rinh-toâ 3:10). Nhö toâi ñaõ ñeà caäp ôû ñaàu baøi suy nieäm naøy, [217] nhieäm vuï xaây döïng trong thôøi ñaïi chuùng ta phaûi ñaët moái quan heä cuûa chuùng ta vôùi Chuùa laøm troïng taâm. Quy taéc cuûa chuùng ta phaûi laø chaáp nhaän nhöõng haïn cheá cuûa con ngöôøi nhö moät thöïc teá töï nhieân vaø tích cöïc, vaø phaûi ñöôïc ñaëc tröng bôûi traùch nhieäm chung vaø moät ngoân ngöõ ñöôïc ñaëc tröng bôûi Tin Möøng. Vaøo cuoái baøi suy nieäm naøy, keá hoaïch cho moät neàn vaên minh tình yeâu coù theå ñöôïc nhìn thaáy roõ raøng hôn, vaø coâng tröôøng xaây döïng döôøng nhö ñaõ ñöôïc khôûi coâng vaø hoaït ñoäng, ñaëc bieät laø nhôø nhieàu vieân ñaù soáng ñöôïc keát hôïp vöõng chaéc vôùi Chuùa Kitoâ laø vieân ñaù goùc (xem 1 Pheâ-roâ 2:4-6). Trong nhieäm vuï naøy, chuùng ta ñöôïc keâu goïi ñaûm nhaän moät vai troø tích cöïc, khoâng tìm nôi nöông naùu trong söï uûy mò taâm linh hay ruùt lui vaøo theá giôùi nhoû beù cuûa rieâng mình. Chuùng ta phaûi trung thaønh vôùi söï thaät, ñaàu tö vaøo giaùo duïc, vun ñaép caùc moái quan heä vaø yeâu coâng lyù vaø hoøa bình.
237. Chuùng ta haõy trung thaønh vôùi söï thaät! Soáng giöõa doøng chaûy thoâng tin, yù kieán vaø hình aûnh khoâng ngöøng, chuùng ta bieát vieäc aûnh höôûng ñeán caùc quyeát ñònh vaø sôû thích thoâng qua caùc thuaät toaùn ngaøy caøng tinh vi deã daøng nhö theá naøo. [218] Trong boái caûnh naøy, ñieàu caàn thieát laø phaûi vun ñaép nhöõng taám loøng yeâu meán söï thaät, öu tieân ñieàu ñuùng ñaén baát chaáp noäi dung haáp daãn nhaát vaø theo ñuoåi söï khoân ngoan hôn laø keát quaû töùc thôøi. Chuùng ta phaûi luoân giöõ tröôùc maét mình söï thaät veà Thieân Chuùa vaø nhaân loaïi, gioáng nhö Chuùa Kitoâ ñaõ maëc khaûi cho chuùng ta. Chuùng ta phaûi gaït boû quan ñieåm caù nhaân chuû nghóa vaø kyõ thuaät veà nhaân loaïi, nhö theå thöïc taïi chæ laø vaät chaát ñöôïc ñònh hình theo lôïi ích ích kyû, duø laø caù nhaân hay taäp theå. [219] Thay vaøo ñoù, chuùng ta haõy vun ñaép ñieàu maø Ñöùc Giaùo Hoaøng Phanxicoâ goïi laø "chuû nghóa nhaân baûn coù boái caûnh", [220] nhaän ra con ngöôøi laø moät taïo vaät ñöôïc ñaët vaøo moät maïng löôùi caùc moái quan heä vôùi caùc sinh vaät soáng khaùc vaø vôùi toaøn boä taïo vaät. Loøng trung thaønh vôùi söï thaät ñoøi hoûi phaûi tích hôïp nhöõng khaû naêng do kyõ thuaät mang laïi vaøo moät khuoân khoå ñöôïc ñaùnh daáu baèng söï khoân ngoan, coù khaû naêng baûo veä caû phaåm giaù cuûa moãi ngöôøi vaø töông lai cuûa ngoâi nhaø chung cuûa chuùng ta.
238. Chuùng ta haõy ñaàu tö vaøo giaùo duïc, baét ñaàu töø chính baûn thaân mình! Taát caû chuùng ta caàn hoïc caùch töông taùc vôùi theá giôùi kyõ thuaät soá moät caùch nhaân baûn, nhö moät phaàn khoâng theå thieáu trong giaùo duïc ñöùc tin vaø cuoäc soáng theo Tin Möøng. Thaät vaäy, chuùng ta phaûi coi theá giôùi kyõ thuaät soá nhö moät luïc ñòa môùi caàn ñöôïc truyeàn baù Tin Möøng, moät luïc ñòa ñoøi hoûi nhöõng nhaø truyeàn giaùo quaûng ñaïi, tröôûng thaønh trong ñöùc tin. Ñaëc bieät, chuùng ta caàn ngöôøi lôùn taùi khaùm phaù ôn goïi cuûa mình nhö nhöõng ngheä só. Khoâng coù neàn taûng giaùo duïc, nhöng saün saøng laøm vieäc kieân nhaãn moãi ngaøy, vôùi söï hoã trôï cuûa caùc moái quan heä ñoái taùc giaùo duïc roäng raõi vaø chia seû. Ngaøy nay, vieäc ñoàng haønh cuøng treû em vaø thanh thieáu nieân trong vieäc söû duïng kyõ thuaät ñeå phaùt trieån caùc moái quan heä coù traùch nhieäm, giuùp hoï nhaän ra ruûi ro vaø löïa choïn nhöõng gì nuoâi döôõng söï töï do noäi taâm, laø moät hình thöùc baùc aùi cuï theå vaø seõ baûo veä phaåm giaù cuûa hoï. Vieäc daïy cho caùc theá heä môùi raèng söï tieán hoùa kyõ thuaät khoâng tuaân theo moät con ñöôøng ñònh tröôùc, maø coù theå ñöôïc daãn daét bôûi traùch nhieäm caù nhaân vaø taäp theå, caáu thaønh moät trong nhöõng dòch vuï quyù giaù nhaát cho lôïi ích chung.
239. Haõy vun ñaép caùc moái quan heä! Trong moät thôøi ñaïi öa chuoäng toác ñoä vaø söï phaân maûnh, con ngöôøi vaãn khao khaùt nhaän ñöôïc söï chaêm soùc vaø coâng nhaän töø nhöõng taâm hoàn chu ñaùo, nhöõng lôøi noùi töû teá vaø nhöõng baøn tay coù khaû naêng dòu daøng. Vaên hoùa kyõ thuaät soá nhaân leân caùc keát noái vaø mang ñeán nhöõng cô hoäi töông taùc môùi; tuy nhieân, traùi tim con ngöôøi vaãn giöõ moät nhu caàu khoâng theå thieáu veà söï gaàn guõi chaân thaønh. Toâi môøi goïi moïi ngöôøi traân troïng nhöõng nôi vaø thôøi gian maø söï hieän dieän vaät lyù vaãn raát quan troïng, chaúng haïn nhö nhöõng böõa aên chung, caùc buoåi hoïp maët coäng ñoàng Kitoâ giaùo, thôøi gian daønh cho nhöõng ngöôøi coâ ñôn vaø phuïc vuï ngöôøi ngheøo. Ñaây laø nhöõng daáu hieäu cuûa moät nhaân loaïi tieáp tuïc tin raèng thaân theå cuûa moãi ngöôøi laø nôi ngöï cuûa Chuùa vaø laø ñeàn thôø cuûa Chuùa Thaùnh Thaàn. Chính giao öôùc giöõa vinh quang vaø söï mong manh naøy trôû thaønh tieâu chuaån ñeå ñaùnh giaù caùc moâ hình nhaân hoïc ñöôïc ñöa ra bôûi neàn vaên hoùa ñöông thôøi.
240. Chuùng ta haõy yeâu coâng lyù vaø hoøa bình! Chính nhöõng kyõ thuaät taïo ñieàu kieän thuaän lôïi cho truyeàn thoâng vaø tieáp caän taøi nguyeân cuõng coù theå hoã trôï caùc moâ hình boùc loät nhöõng ngöôøi deã bò toån thöông nhaát, taïo ra caùc hình thöùc noâ leä môùi vaø thu lôïi nhuaän töø xung ñoät. Moãi quyeát ñònh kyõ thuaät hoaëc kinh teá neân bao goàm söï phaân ñònh taâm linh vaø laø cô hoäi ñeå ñaùnh giaù xem nhöõng tieán boä trong trí tueä nhaân taïo coù ñang thuùc ñaåy coâng lyù vaø söï tham gia hay taäp trung cuûa caûi vaø quyeàn löïc vaøo tay moät soá ít ngöôøi ñöôïc choïn. Toâi khuyeán khích vieäc xem xeùt caån thaän caùc chuoãi cung öùng cuûa saûn xuaát kyõ thuaät soá, ñieàu kieän laøm vieäc aån sau caùc thieát bò cuûa chuùng ta vaø caùc cô cheá thu lôïi töø söï thao tuùng vaø chieán tranh. Ñoàng thôøi, caàn phaûi tìm ra nhöõng caùch thöùc thöïc tieãn ñeå thuùc ñaåy söï coâng baèng, söï tham gia vaø chaêm soùc cho taïo hoùa. Chuùng ta tuyeân boá moät nieàm hy voïng baét nguoàn töø Ñaáng ñaõ töø trôøi xuoáng ñeå "taïo neân moät caâu chuyeän môùi ôû ñaây". Vì lyù do naøy, nhöõng ngöôøi tin töôûng cam keát ñaûm baûo raèng coâng lyù lôùn hôn seõ thay theá söï baát bình ñaúng, vaø ngaønh kyõ ngheä chieán tranh seõ ñöôïc thay theá baèng ngheà kieán taïo hoøa bình. [221]
241. Khi chuùng ta höôùng tôùi töông lai, toâi muoán nhaéc laïi hình aûnh cuûa Nô-khe-mi-a, ngöôøi maø chuùng ta ñaõ choïn laøm baïn ñoàng haønh vaø ngöôøi daãn ñöôøng ngay töø ñaàu. Nô-khe-mi-a ñaõ nghe thaáy tieáng keâu than cuûa moät thaønh phoá bò taøn phaù, mang noãi ñau ñoù ñeán caàu nguyeän, phaân ñònh tröôùc maët Chuùa, xin giuùp ñôõ, ñöôïc pheùp trôû veà, toå chöùc coâng vieäc, ñoái dieän vôùi söï khaùng cöï töø beân trong vaø beân ngoaøi vaø xaây döïng laïi caùc böùc töôøng cuûa Gieârusalem vôùi söï giuùp ñôõ cuûa ngöôøi daân, töøng vieân gaïch moät. Trong kyû nguyeân chuyeån ñoåi kyõ thuaät soá naøy, toâi thaáy ôû oâng moät hình aûnh aån duï noåi baät veà ôn goïi cuûa chính chuùng ta, ñoù khoâng phaûi laø nhöõng ngöôøi quan saùt thuï ñoäng tröôùc nhöõng raïn nöùt veà xaõ hoäi vaø vaên hoùa, cuõng khoâng phaûi laø nhöõng ngöôøi bình luaän ñôn thuaàn veà nhöõng gì ñang suïp ñoå, maø laø nhöõng ngöôøi ñaøn oâng vaø ñaøn baø saün saøng böôùc vaøo caùc coâng tröôøng xaây döïng lòch söû - caùc phoøng thí nghieäm nghieân cöùu, caùc coâng ty kyõ thuaät, tröôøng hoïc, phöông tieän truyeàn thoâng, caùc toå chöùc vaø coäng ñoàng ñòa phöông - ñeå xaây döïng laïi nhöõng gì ñaõ suïp ñoå vaø baûo veä nhöõng gì ñang bò ñe doïa. Gioáng nhö Nô-khe-mi-a, chuùng ta cuõng ñöôïc keâu goïi keát hôïp söï laéng nghe vaø loøng can ñaûm, caàu nguyeän vaø traùch nhieäm, ñeå ngay caû khi tö duy kyõ trò hoaëc lôïi ích phe phaùi döôøng nhö chieám öu theá, thaønh phoá cuûa con ngöôøi coù theå trôû thaønh moät nôi ñaùng soáng hôn.
242. Hình aûnh veà vieäc xaây döïng laïi Gieâ-ru-sa-lem gôïi leân lôøi höùa trong Taân Öôùc veà thaønh phoá thaùnh, ñöôïc ban cho chuùng ta tröôùc heát vaø treân heát nhö moät ôn ban. Trong saùch Khaûi Huyeàn, Gieârusalem môùi xuaát hieän nhö moät ôn ban cho toaøn theå daân Chuùa, "ñöôïc chuaån bò nhö moät coâ daâu trang ñieåm cho choàng mình" (Khaûi Huyeàn 21:2). Caùc böùc töôøng cuûa Gieârusalem khoâng coøn laø nhöõng phaùo ñaøi phoøng thuû nöõa, maø laø nhöõng ñoà trang söùc quyù giaù cuûa Coâ daâu Chieân Con. Caùc coång thaønh, maø Nô-khe-mi-a ñaõ canh giöõ raát sieâng naêng, vaãn luoân môû roäng cho moïi daân toäc. Söï hieän dieän cuûa Chuùa ban aùnh saùng vaø söï soáng cho taát caû. Thaønh phoá laø moät vöôøn EÂ-ñen môùi, vôùi nöôùc haèng soáng ñöôïc ban cho ngöôøi khaùt, vaø caây söï soáng maø laù cuûa noù "duøng ñeå chöõa laønh caùc daân toäc" (Khaûi Huyeàn 22:2). Khi chuùng ta chôø ñôïi söï öùng nghieäm cuûa noù, thò kieán naøy ñöôïc ñaët tröôùc maét chuùng ta nhö moät söï khích leä - moät lôøi keâu goïi vöôït qua nhöõng chia reõ cuûa chuùng ta vaø cuøng nhau laøm vieäc - vì ñaây laø con ñöôøng cuûa Chuùa Gieâ-su Ki-toâ, hoâm qua, hoâm nay vaø maõi maõi.
Baøi ca hy voïng: Kinh Magnificat
243. Sau khi ñaõ suy gaãm veà ñöùc tin, voán chieâm nieäm keá hoaïch yeâu thöông cuûa Chuùa Cha; ñöùc aùi, voán keát hôïp chuùng ta trong moät thaân theå Giaùo hoäi; vaø ñöùc caäy, voán naâng ñôõ haønh ñoäng cuûa chuùng ta trong theá giôùi, truï coät thöù tö cuûa chöông trình ñôøi soáng Kitoâ giaùo naøy laø caàu nguyeän. Baøi ca cuûa Ñöùc Meï Maria ñoàng haønh cuøng söï taän hieán cuûa chuùng ta. Tröôùc baø EÂ-li-sa-ve, ngöôøi baùo cho Meï bieát raèng Meï ñaõ trôû thaønh Meï cuûa Chuùa, Ñöùc Meï Maria caát leân moät baøi thaùnh ca ca ngôïi vaø vui möøng. Taâm hoàn Meï ngôïi khen Chuùa, vaø tinh thaàn cuûa Meï vui möøng trong Chuùa, Ñaáng Cöùu Theá cuûa Meï, vì Ngöôøi ñaõ choïn moät coâ gaùi treû, ngheøo khoù vaø khieâm nhöôøng cho keá hoaïch cöùu roãi cuûa Ngöôøi. Boãng nhieân, Meï Maria nhìn thaáy toaøn boä lòch söû qua laêng kính cuûa söï maëc khaûi naøy. Moïi thöù xung quanh Meï vaãn khoâng thay ñoåi; tình hình chính trò - xaõ hoäi thôøi ñoù vaãn vaäy. Ngöôøi La Maõ tieáp tuïc kieåm soaùt ñaát nöôùc Meï, vaø daân toäc Meï vaãn bò aùp böùc vaø sæ nhuïc. Tuy nhieân, moïi thöù ñaõ thay ñoåi beân trong Meï, vaø ñieàu naøy cho pheùp Meï nhìn thaáy nhöõng ñieàu voâ hình. Chuùa ñaõ toû ra söùc maïnh caùnh tay cuûa Ngöôøi; Ngöôøi ñaõ phaân taùn keû kieâu ngaïo, haï beä keû quyeàn theá, naâng cao ngöôøi thaáp heøn, cho ngöôøi ñoùi khaùt no ñuû vaø ñuoåi ngöôøi giaøu ra veà tay khoâng. Ngöôøi ñaõ giuùp ñôõ Israel, toâi tôù cuûa Ngöôøi. Chuùa "ñöùng veà phía ngöôøi thaáp heøn. Keá hoaïch cuûa Ngöôøi thöôøng bò che giaáu döôùi boái caûnh môø mòt cuûa caùc söï kieän con ngöôøi, nôi maø 'keû kieâu ngaïo, keû quyeàn theá vaø ngöôøi giaøu' chieán thaéng. Tuy nhieân, söùc maïnh bí maät cuûa Ngöôøi cuoái cuøng seõ ñöôïc baøy toû." [222]
244. Ñöùc Trinh Nöõ Maria khoâng chæ daïy chuùng ta nhaän ra coâng vieäc voâ hình cuûa Thieân Chuùa, maø coøn höôùng aùnh nhìn cuûa chuùng ta ñeán "nhöõng ñieåm ôû ñoù nhaân loaïi bò tan vôõ vaø theá giôùi trôû neân meùo moù: söï töông phaûn giöõa ngöôøi khieâm nhöôøng vaø ngöôøi quyeàn löïc, ngöôøi ngheøo vaø ngöôøi giaøu, ngöôøi no ñuû vaø ngöôøi ñoùi khaùt", daïy chuùng ta "nhìn theá giôùi töø moät vò trí thaáp hôn: qua con maét cuûa nhöõng ngöôøi ñau khoå hôn laø cuûa nhöõng ngöôøi quyeàn löïc; nhìn lòch söû qua con maét cuûa nhöõng ngöôøi beù nhoû, hôn laø qua quan ñieåm cuûa nhöõng ngöôøi quyeàn löïc; giaûi thích caùc söï kieän lòch söû töø quan ñieåm cuûa goùa phuï, treû moà coâi, ngöôøi laï, treû em bò thöông, ngöôøi löu vong vaø ngöôøi chaïy troán". [223] Do ñoù, Ñöùc Trinh Nöõ Maria trôû thaønh "nhaø thô vaø nhaø tieân tri cuûa Söï Cöùu Chuoäc", bôûi vì treân moâi Meï vang leân "baøi thaùnh ca maïnh meõ vaø saùng taïo nhaát töøng ñöôïc xöôùng leân, Magnificat; chính Meï laø ngöôøi tieát loä taàm nhìn bieán ñoåi cuûa neàn kinh teá Kitoâ giaùo, keát quaû lòch söû vaø xaõ hoäi vaãn baét nguoàn vaø coù söùc maïnh töø Kitoâ giaùo". [224]
245. Vôùi cuøng ñöùc tin nhö Ñöùc Meï Maria, chuùng ta haõy trôû thaønh "ngöôøi deät neân nieàm hy voïng" trong theá giôùi naøy, chia seû con ngöôøi chuùng ta vaø nhöõng gì chuùng ta coù, ñeå söï hieän dieän cuûa Chuùa Gieâsu ñöôïc lôùn maïnh giöõa chuùng ta vaø Nöôùc Chuùa ñöôïc hình thaønh. Trong loøng trung thaønh khieâm nhöôøng cuûa cuoäc soáng haèng ngaøy, ngay caû thôøi ñaïi AI cuõng coù theå trôû thaønh thôøi ñieåm maø Chuùa Thaùnh Thaàn mang ñeán neàn vaên minh cuûa tình yeâu trong cuoäc soáng cuûa chuùng ta. Thaät vaäy, Chuùa tieáp tuïc laøm cho moïi söï trôû neân môùi meû vaø ban cho moïi thôøi ñaïi khaû naêng trôû thaønh moät phaàn cuûa lòch söû cöùu ñoä trong aùnh saùng cuûa söï Nhaäp Theå. Toâi phoù thaùc öôùc muoán cuûa chuùng ta cho Meï cuûa Chuùa Kitoâ, cho Ngöôøi Phuï Nöõ cuûa Kinh Magnificat, ñeå Meï höôùng daãn böôùc chaân chuùng ta qua thôøi kyø thay ñoåi naøy vaø gìn giöõ trong moãi chuùng ta ñöùc tin chaân chính vaøo Tin Möøng, ñeå chuùng ta coù theå laøm chöùng cho söï vó ñaïi cuûa nhaân loaïi, nôi Thieân Chuùa ñaõ ngöï trò.
Ban haønh taïi Roâma, taïi Nhaø thôø Thaùnh Pheâroâ, ngaøy 15 thaùng 5 naêm 2026, naêm thöù hai trieàu ñaïi Giaùo hoaøng cuûa toâi.
LEO PP. XIV
- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -
[1] Coâng ñoàng Vatican II, Hieán cheá Muïc vuï Gaudium et Spes, 22: AAS 58 (1966), 1042.
[2] Cf. ibid., 11: AAS 58 (1966), 1033-1034.
[3] Coâng ñoàng Vatican II, Hieán cheá Tín lyù Lumen Gentium, 1: AAS 57 (1965), 5.
[4] Cf. Leâoâ XIII, Thoâng ñieäp Rerum Novarum (15/5/1891), 22: ASS 23 (1890-1891), 653.
[5] Beâneâñíctoâ XVI, Thoâng ñieäp Caritas in Veritate (29/6/2009), 69: AAS 101 (2009), 702.
[6] Ñöùc Phanxicoâ, Thoâng ñieäp Laudato Si' (24/5/2015), 104: AAS 107 (2015), 888.
[7] Nhö treân.
[8] Thaùnh Augustinoâ, Töï Thuù, I, 1, 1: CCSL 27, Turnhout 1981, 1.
[9] Ñöùc Phanxicoâ, Toâng huaán Nieàm Vui Tin Möøng (24/11/2013), 183: AAS 105 (2013), 1097.
[10] Coâng ñoàng Vatican II, Hieán cheá muïc vuï Gaudium et Spes, 36: AAS 58 (1966), 1054; xem. Saéc leänh veà Toâng ñoà Giaùo daân Apostolicam Actuositatem, 7: AAS 58 (1966), 843-844.
[11] Coâng ñoàng Vatican II, Hieán cheá muïc vuï Gaudium et Spes, 44: AAS 58 (1966), 1065.
[12] Ñöùc Phanxicoâ, Toâng huaán Nieàm Vui Tin Möøng (24/11/2013), 257; AAS 105 (2013), 1123.
[13] Thaùnh Gioan Phaoloâ II, Toâng Thö ban haønh "Motu Proprio" Socialium Scientiarum (01/01/1994): AAS 86 (1994), 209.
[14] Ñöùc Phanxicoâ, Thoâng ñieäp Laudato Si' (24/5/2015), 61: AAS 107 (2015), 871.
[15] X. Thaùnh Gioan Phaoloâ II, Thoâng ñieäp Sollicitudo Rei Socialis (30/12/1987), 41: AAS 80 (1988), 570-572.
[16] Thaùnh Gioan Phaoloâ II, Toâng Thö Tertio Millennio Adveniente (10/11/1994), 35: AAS 87 (1995), 27.
[17] Dieãn vaên vôùi caùc Thaønh vieân cuûa Toå chöùc "Centesimus Annus Pro Pontifice" (17 thaùng 5 naêm 2025): AAS 117 (2025), 696.
[18] Ñöùc Phanxicoâ, Toâng huaán Nieàm Vui Tin Möøng (24/11/2013), 222: AAS 105 (2013), 1111.
[19] X. ibid., 236: AAS 105 (2013), 1115; Ñöùc Phanxicoâ, Thoâng ñieäp Fratelli Tutti (3 thaùng 10 naêm 2020), 215: AAS 112 (2020), 1045-1046.
[20] Coâng ñoàng Vatican II, Hieán cheá tín lyù Lumen Gentium, 13: AAS 57 (1965), 17.
[21] Xem. Thaùnh Phaoloâ VI, Toâng thö Octogesima Adveniens (14/5/1971), 4: AAS 63 (1971), 403.
[22] Xem Ñöùc Phanxicoâ, Toâng huaán Nieàm Vui Tin Möøng (24/11/2013), 243: AAS 105 (2013), 1118.
[23] X. Ñöùc Pioâ XII, Toâng huaán Menti Nostrae (23/09/1950): AAS 42 (1950), 657-702.
[24] Thaùnh Gioan Phaoloâ II, Thoâng ñieäp Centesimus Annus (01/05/1991), 5: AAS 83 (1991), 799.
[25] Ñöùc Pioâ XI, Thoâng ñieäp Quadragesimo Anno (15/5/1931), 39: AAS 23 (1931), 189; xem. Ñöùc Pioâ XII, Thoâng ñieäp phaùt thanh nhaân kyû nieäm 50 naêm Rerum Novarum: AAS 33 (1941), 198.
[26] X. Ñöùc Pioâ XII, Dieãn vaên göûi Hoàng Y ñoaøn vaø Giaùo phaän Roâma (24/12/1940): AAS 33 (1941), 13.
[27] X. Thaùnh Gioan XXIII, Thoâng ñieäp Mater et Magistra (15/5/1961), 2-3: AAS 53 (1961), 402.
[28] X. Thaùnh Gioan XXIII, Thoâng ñieäp Pacem in Terris (11/04/1963), 87: AAS 55 (1963), 301.
[29] X. Coâng ñoàng Vatican II, Hieán cheá muïc vuï Gaudium et Spes, 26: AAS 58 (1966), 1046-1047.
[30] X. Coâng ñoàng Vatican II, Tuyeân ngoân Dignitatis Humanae, 2: AAS 58 (1966), 930-931.
[31] Thaùnh Phaoloâ VI, Thoâng ñieäp Populorum Progressio (26/03/1967), 14: AAS 59 (1967), 264.
[32] Nhö treân, 76: AAS 59 (1967), 299.
[33] X. Thaùnh Phaoloâ VI, Toâng thö Octogesima Adveniens (14/5/1971), 4-7: AAS 63 (1971); 404-406.
[34] Thaùnh Gioan Phaoloâ II, Thoâng ñieäp Sollicitudo Rei Socialis (30/12/1987), 36: AAS 80 (1988), 561.
[35] X. Thaùnh Gioan Phaoloâ II, Thoâng ñieäp Laborem Exercens (14/09/1981), 19: AAS 73 (1981), 625-629.
[36] X. nhö treân, 10: AAS 73 (1981), 600-602.
[37] X. Thaùnh Gioan Phaoloâ II, Thoâng ñieäp Sollicitudo Rei Socialis (30/12/1987), 14: AAS 80 (1988), 526-528.
[38] X. ibid., 16: AAS 80 (1988), 531.
[39] X. ibid., 31-33: AAS 80 (1988), 555-559.
[40] X. Thaùnh Gioan Phaoloâ II, Thoâng ñieäp Centesimus Annus (1 thaùng 5 naêm 1991), 46: AAS 83 (1991), 850-851.
[41] Cf. ibid., 42: AAS 83 (1991), 844-846.
[42] Ñöùc Beâneâñíctoâ XVI, Thoâng ñieäp Caritas in Veritate (29 thaùng 6 naêm 2009), 21: AAS 101 (2009), 656.
[43] Cf. ibid., 22: AAS 101 (2009), 657.
[44] Cf. ibid., 24: AAS 101 (2009), 658-659.
[45] Cf. ibid., 36: AAS 101 (2009), 671-672.
[46] Cuøng nguoàn, 2: AAS 101 (2009), 642.
[47] X. Ñöùc Phanxicoâ, Toâng huaán Nieàm Vui Tin Möøng (24/11/2013), 198: AAS 105 (2013), 1103.
[48] Ñöùc Phanxicoâ, Thoâng ñieäp Laudato Si' (24 thaùng 5 naêm 2015), 49: AAS 107 (2015), 866.
[49] Ñöùc Phanxicoâ, Thoâng ñieäp Fratelli Tutti (3 thaùng 10 naêm 2020), 127: AAS 112 (2020), 1013.
[50] Ñöùc Phanxicoâ, Thoâng ñieäp Dilexit Nos (24 thaùng 10 naêm 2024), 167: AAS 116 (2024), 1421.
[51] X. Hoäi ñoàng Giaùo hoaøng veà Coâng lyù vaø Hoøa bình, Taäp hôïp Hoïc thuyeát Xaõ hoäi cuûa Giaùo hoäi, Thaønh phoá Vatican 2004, 32.
[52] Coâng ñoàng Vatican II, Hieán cheá Muïc vuï Gaudium et Spes, 24: AAS 58 (1966), 1045.
[53] Ibid., 22: AAS 58 (1966), 1042.
[54] Cf. Hoäi ñoàng Giaùo hoaøng veà Coâng lyù vaø Hoøa bình, Taäp hôïp Hoïc thuyeát Xaõ hoäi cuûa Giaùo hoäi, 38.
[55] Thaùnh Gioan Phaoloâ II, Thoâng ñieäp Redemptor Hominis (4 thaùng 3 naêm 1979), 14: AAS 71 (1979), 284.
[56] Cf. Ñöùc Beâneâñíctoâ XVI, Thoâng ñieäp Caritas in Veritate (29 thaùng 6 naêm 2009), 11: AAS 101 (2009), 647-648.
[57] Thaùnh Gioan Phaoloâ II, Thoâng ñieäp Veritatis Splendor (6/8/1993), 31: AAS 85 (1993), 1159.
[58] X. Coâng ñoàng Vatican II, Hieán cheá muïc vuï Gaudium et Spes, 26: AAS 58 (1966), 1046-1047.
[59] X. Thaùnh Gioan Phaoloâ II, Thoâng ñieäp Centesimus Annus (01/05/1991), 11: AAS 83 (1991), 806-807.
[60] X. Boä Giaùo lyù Ñöùc tin, Tuyeân boá Dignitas Infinita (2 thaùng 4 naêm 2024), 7: AAS 116 (2024), 592-593.
[61] X. ibid., 8: AAS 116 (2024), 593-594.
[62] Ibid., 1: AAS 116 (2024), 589-590.
[63] Cf. Thaùnh Gioan Phaoloâ II, Kinh Truyeàn Tin vôùi ngöôøi khuyeát taät taïi Nhaø thôø Osnabr#ck (16 thaùng 11 naêm 1980): Insegnamenti di Giovanni Paolo II, taäp III/2, Thaønh phoá Vatican 1980, 1232.
[64] Hoäi ñoàng Giaùo hoaøng veà Coâng lyù vaø Hoøa bình, Toùm löôïc Hoïc thuyeát Xaõ hoäi cuûa Giaùo hoäi, 152.
[65] Cf. Thaùnh Gioan Phaoloâ II, Baøi phaùt bieåu tröôùc Ñaïi hoäi ñoàng Lieân Hôïp Quoác laàn thöù 50 (5 thaùng 10 naêm 1995), 2: Insegnamenti di Giovanni Paolo II, taäp. XVIII/2, Thaønh phoá Vatican 1998, 731.
[66] Thaùnh Gioan Phaoloâ II, Baøi phaùt bieåu tröôùc Ñaïi hoäi ñoàng Lieân Hôïp Quoác laàn thöù 34 (2 thaùng 10 naêm 1979), 7: AAS 71 (1979), 1148.
[67] Thaùnh Gioan Phaoloâ II, Thoâng ñieäp nhaân Ngaøy Hoøa bình Theá giôùi laàn thöù 32 (1 thaùng 1 naêm 1999), 3: AAS 91 (1999), 379.
[68] Cf. Thaùnh Gioan XXIII, Thoâng ñieäp Pacem in Terris (11 thaùng 4 naêm 1963), 5: AAS 55 (1963), 259.
[69] Thaùnh Phaoloâ VI, Thoâng ñieäp göûi Hoäi nghò Quoác teá veà Nhaân quyeàn (15 thaùng 4 naêm 1968): AAS 60 (1968), 285.
[70] Cf. Thaùnh Gioan Phaoloâ II, Thoâng ñieäp Evangelium Vitae (25/03/1995), 2: AAS 87 (1995), 402.
[71] X. Coâng ñoàng Vatican II, Hieán cheá muïc vuï Gaudium et Spes, 27: AAS 58 (1966), 1047-1048; xem. Thaùnh Gioan Phaoloâ II, Thoâng ñieäp Veritatis Splendor (6 thaùng 8 naêm 1993), 80: AAS 85 (1993), 1197-1198; xem. Thaùnh Gioan Phaoloâ II, Thoâng ñieäp Evangelium Vitae (25/03/1995), 7-28: AAS 87 (1995), 408-427.
[72] Ñöùc Phanxicoâ, Thoâng ñieäp Fratelli Tutti (3 Octhaùng 10 naêm 2020), 208: AAS 112 (2020), 1043.
[73] Cf. ibid., 209: AAS 112 (2020), 1043-1044.
[74] Ibid., 23: AAS 112 (2020), 977. Cf. Toâng huaán Nieàm Vui Tin Möøng (24/11/2013), 212: AAS 105 (2013), 1108.
[75] Ñöùc Beâneâñíctoâ XVI, Toâng huaán Sacramentum Caritatis (22/02/2007), 83: AAS 99 (2007), 169.
[76] Coâng ñoàng Vatican II, Hieán cheá muïc vuï Gaudium et Spes, 26, AAS 58 (1966), 1046-1047.
[77] X. Hoäi ñoàng Giaùo hoaøng veà Coâng lyù vaø Hoøa bình, Baûn toùm löôïc Hoïc thuyeát Xaõ hoäi cuûa Giaùo hoäi, 164.
[78] Ñöùc Phanxicoâ, Toâng huaán Nieàm Vui Tin Möøng (24/11/2013), 235: AAS 105 (2013), 1115.
[79] Ñöùc Phanxicoâ, Thoâng ñieäp Fratelli Tutti (3 thaùng 10 naêm 2020), 105: AAS 112 (2020), 1005.
[80] Thaùnh Gioan Phaoloâ II, Thoâng ñieäp Sollicitudo Rei Socialis (30/12/1987), 38: AAS 80 (1988), 564.
[81] Ñöùc Phanxicoâ, Toâng huaán Nieàm Vui Tin Möøng (24/11/2013), 220: AAS 105 (2013), 1110.
[82] Hoäi ñoàng Giaùo hoaøng veà Coâng lyù vaø Hoaø bình, Baûn toùm löôïc Hoïc thuyeát Xaõ hoäi cuûa Giaùo hoäi, 169.
[83] Ñöùc Phanxicoâ, Thoâng ñieäp Fratelli Tutti (3 thaùng 10 naêm 2020), 16: AAS 112 (2020), 974.
[84] Cf. Thaùnh Gioan Phaoloâ II, Baøi phaùt bieåu tröôùc Ñaïi hoäi ñoàng Lieân Hôïp Quoác laàn thöù 50 (5 thaùng 10 naêm 1995), 8: Insegnamenti di Giovanni Paolo II, vol. XVIII/2, 735.
[85] Hoäi ñoàng Giaùo hoaøng veà Coâng lyù vaø Hoøa bình, Baûn toùm löôïc Hoïc thuyeát Xaõ hoäi cuûa Giaùo hoäi, 171.
[86] Thaùnh Gioan Phaoloâ II, Thoâng ñieäp Centesimus Annus (1 thaùng 5 naêm 1991), 31: AAS 83 (1991), 831.
[87] Thaùnh Gioan Phaoloâ II, Baøi giaûng trong Thaùnh leã daønh cho noâng daân taïi Recife (7 thaùng 7 naêm 1980), 4: AAS 72 (1980), 926.
[88] Thaùnh Gioan Phaoloâ II, Thoâng ñieäp Laborem Exercens (14 thaùng 9 naêm 1981), 19: AAS 73 (1981), 626.
[89] Ñöùc Phanxicoâ, Thoâng ñieäp Laudato Si' (24 thaùng 5 naêm 2015), 93: AAS 107 (2015), 884; cf. Thoâng ñieäp Fratelli Tutti (3 thaùng 10 naêm 2020), 120: AAS 112 (2020), 1010.
[90] Ñöùc Phanxicoâ, Toâng huaán Nieàm Vui Tin Möøng (24/11/2013), 189: AAS 105 (2013), 1099.
[91] X. Hoäi ñoàng Giaùo hoaøng veà Coâng lyù vaø Hoøa bình, Baûn toùm löôïc Hoïc thuyeát Xaõ hoäi cuûa Giaùo hoäi, 187.
[92] X. Ñöùc Leâoâ XIII, Thoâng ñieäp Rerum Novarum (15/5/1891), 26: ASS 23 (1890-1891), 656.
[93] X. Thaùnh Gioan Phaoloâ II, Thoâng ñieäp Centesimus Annus (01/05/1991), 11: AAS 83 (1991), 806-807.
[94] X. ibid.
[95] X. ibid., 48: AAS 83 (1991), 852-854.
[96] X. Ñöùc Phanxicoâ, Thoâng ñieäp Fratelli Tutti (3 thaùng 10 naêm 2020), 169: AAS 112 (2020), 1028.
[97] X. ibid., 168: AAS 112 (2020), 1027-1028.
[98] Xem. Thaùnh Phaoloâ VI, Thoâng ñieäp Populorum Progressio (26/03/1967), 17: AAS 59 (1967), 265-266.
[99] Ñöùc Phanxicoâ, Thoâng ñieäp Fratelli Tutti (3 thaùng 10 naêm 2020), 32 vaø 54: AAS 112 (2020), 980 vaø 988.
[100] Xem Ñöùc Beâneâñictoâ XVI, Thoâng ñieäp Caritas in Veritate (29/06/2009), 58: AAS 101 (2009), 693-694.
[101] Ñöùc Phanxicoâ, Thoâng ñieäp Fratelli Tutti (3 thaùng 10 naêm 2020), 116: AAS 112 (2020), 1009.
[102] Thaùnh Gioan Phaoloâ II, Thoâng ñieäp Sollicitudo Rei Socialis (30/12/1987), 38: AAS 80 (1988), 564.
[103] Ñöùc Phanxicoâ, Thoâng ñieäp Fratelli Tutti (3 thaùng 10 naêm 2020), 116: AAS 112 (2020), 1009.
[104] X. Ñöùc Beâneâñíctoâ XVI, Thoâng ñieäp Caritas in Veritate (29/06/2009), 48: AAS 101 (2009), 685.
[105] X. Coâng ñoàng Vatican II, Hieán cheá muïc vuï Gaudium et Spes, 25: AAS 58 (1966), 1045-1046.
[106] X. Thaùnh Gioan Phaoloâ II, Thoâng ñieäp Sollicitudo Rei Socialis (30/12/1987), 42: AAS 80 (1988), 572-574.
[107] Ñöùc Phanxicoâ, Toâng huaán Nieàm Vui Tin Möøng (24/11/2013), 53: AAS 105 (2013), 1042.
[108] X. Thaùnh Gioan Phaoloâ II, Thoâng ñieäp Sollicitudo Rei Socialis (30/12/1987), 36-37: AAS 80 (1988), 561-564.
[109] X. Ñöùc Phanxicoâ, Söù ñieäp Ngaøy Theá giôùi Di daân vaø Tò naïn laàn thöù 110 (29 thaùng 9 naêm 2024): AAS 116 (2024), 735.
[110] Thaùnh Phaoloâ VI, Thoâng ñieäp Populorum Progressio (26/03/1967), 14: AAS 59 (1967), 264.
[111] X. ibid., 17: AAS 59 (1967), 265-266; Ñöùc Phanxicoâ, Thoâng ñieäp Fratelli Tutti (3 thaùng 10 naêm 2020), 125-127: AAS 112 (2020), 1012-1013.
[112] X. Thaùnh Phaoloâ VI, Thoâng ñieäp Populorum Progressio (26/03/1967), 14: AAS 59 (1967), 264; Ñöùc Beâneâñíctoâ XVI, Baøi phaùt bieåu tröôùc Ñoaøn ngoaïi giao ñöôïc coâng nhaän taïi Toøa Thaùnh (8 thaùng 1 naêm 2007): AAS 99 (2007), 73; Ñöùc Phanxicoâ, Baøi phaùt bieåu tröôùc nhöõng ngöôøi tham döï Cuoäc hoïp toaøn caàu laàn thöù 3 cuûa Dieãn ñaøn caùc daân toäc baûn ñòa thuoäc Quyõ Phaùt trieån Noâng nghieäp Quoác teá (15 thaùng 2 naêm 2017): AAS 109 (2017), 244-245.
[113] Vaên kieän cuoái cuøng cuûa Phieân hoïp thöù hai cuûa Ñaïi hoäi ñoàng thöôøng kyø XVI cuûa Thöôïng Hoäi ñoàng Giaùm muïc (26 thaùng 10 naêm 2024), 17.
[114] Cf. ibid., 11.
[115] Cf. ibid., 103-108.
[116] Cf. ibid., 100-101.
[117] Cf. Ñöùc Phanxicoâ, Thoâng ñieäp Fratelli Tutti (3 thaùng 10 naêm 2020), 94: AAS 112 (2020), 1001.
[118] X. Hoäi ñoàng Giaùo hoaøng veà Coâng lyù vaø Hoøa bình, Baûn toùm löôïc Hoïc thuyeát Xaõ hoäi cuûa Giaùo hoäi, 53.
[119] X. Ñöùc Phanxicoâ, Thoâng ñieäp Laudato Si', (24 thaùng 5 naêm 2015), 106-109: AAS 107 (2015), 889-891.
[120] R. Guardini, Das Ende der Neuzeit, W#rzburg 1951, 89.
[121] Thaùnh Phaoloâ VI, Baøi phaùt bieåu nhaân dòp kyû nieäm 25 naêm thaønh laäp FAO (16 thaùng 11 naêm 1970): AAS 62 (1970), 833.
[122] Cf. Ñöùc Phanxicoâ, Baøi phaùt bieåu tröôùc Hoäi ñoàng veà Chuû nghóa Tö baûn Toaøn dieän (11 thaùng 11 naêm 2019): L'Osservatore Romano, 11-12 thaùng 11 naêm 2019, 8.
[123] Cf. Boä Giaùo lyù Ñöùc tin - Boä Vaên hoùa vaø Giaùo duïc, Ghi chuù Antiqua et Nova (14 thaùng 1 naêm 2025): AAS 117 (2025), 159-210; Ñöùc Phanxicoâ, Thoâng ñieäp nhaân Ngaøy Hoøa bình Theá giôùi laàn thöù 57 (8 thaùng 12 naêm 2023): AAS 116 (2024), 54-64; Ñöùc Phanxicoâ, Thoâng ñieäp nhaân Ngaøy Truyeàn thoâng Xaõ hoäi Theá giôùi laàn thöù 58 (24 thaùng 1 naêm 2024): AAS 116 (2024), 261-266; Ñöùc Phanxicoâ, Baøi phaùt bieåu taïi Phieân hoïp G7 veà Trí tueä Nhaân taïo: "Moät coâng cuï thuù vò vaø ñaùng sôï" (14 thaùng 6 naêm 2024): AAS 116 (2024), 866-875; UÛy ban Thaàn hoïc Quoác teá, Quo vadis, humanitas? Suy nghó veà nhaân hoïc Kitoâ giaùo tröôùc moät soá kòch baûn veà töông lai cuûa nhaân loaïi (9 thaùng 2 naêm 2026); Thoâng ñieäp nhaân Ngaøy Truyeàn thoâng Xaõ hoäi Theá giôùi laàn thöù 60 (24 thaùng 1 naêm 2026): L'Osservatore Romano, 24 thaùng 1 naêm 2026, 2-3.
[124] Cf. Boä Giaùo lyù Ñöùc tin - Boä Vaên hoùa vaø Giaùo duïc, Ghi chuù Antiqua et Nova (14 thaùng 1 naêm 2025), 96: AAS 117 (2025), 201.
[125] Ñöùc Phanxicoâ, Baøi phaùt bieåu tröôùc nhöõng ngöôøi tham döï Cuoäc hoïp "Ñoái thoaïi Minerva" do Boä Vaên hoùa vaø Giaùo duïc toå chöùc (27 thaùng 3 naêm 2023): AAS 115 (2023), 465.
[126] Cf. Boä Giaùo lyù Ñöùc tin - Boä Vaên hoùa vaø Giaùo duïc, Ghi chuù Antiqua et Nova (14 thaùng 1 naêm 2025), 41: AAS 117 (2025), 178.
[127] Cf. ibid., 44-45: AAS 117 (2025), 179-180.
[128] Cf. Thaùnh Gioan Phaoloâ II, Thoâng ñieäp Centesimus Annus (1 thaùng 5 naêm 1991), 40: AAS 83 (1991), 843.
[129] Cf. UÛy ban Thaàn hoïc Quoác teá, Quo vadis, humanitas? Suy nghó veà nhaân hoïc Kitoâ giaùo tröôùc moät soá kòch baûn veà töông lai cuûa nhaân loaïi (9 thaùng 2 naêm 2026), 63.
[130] Cf. Thaùnh Phaoloâ VI, Baøi dieãn thuyeát nhaân dòp kyû nieäm 25 naêm thaønh laäp FAO (16 thaùng 11 naêm 1970): AAS 62 (1970), 833.
[131] UÛy ban Thaàn hoïc Quoác teá, Quo vadis, humanitas? Suy nghó veà nhaân hoïc Kitoâ giaùo tröôùc moät soá kòch baûn veà töông lai cuûa nhaân loaïi (9 thaùng 2 naêm 2026), 3.
[132] "Neáu chuùng ta coi thöôøng traùi tim, chuùng ta cuõng coi thöôøng yù nghóa cuûa vieäc noùi töø traùi tim, haønh ñoäng baèng traùi tim, vun ñaép vaø chöõa laønh traùi tim. Neáu chuùng ta khoâng ñaùnh giaù cao tính ñaëc thuø cuûa traùi tim, chuùng ta seõ boû lôõ nhöõng thoâng ñieäp maø chæ rieâng trí oùc khoâng theå truyeàn ñaït; chuùng ta seõ boû lôõ söï phong phuù trong nhöõng cuoäc gaëp gôõ cuûa chuùng ta vôùi ngöôøi khaùc; chuùng ta seõ boû lôõ thi ca. Chuùng ta cuõng maát daáu veát cuûa lòch söû vaø quaù khöù cuûa chính mình, vì lòch söû baûn thaân thöïc söï cuûa chuùng ta ñöôïc xaây döïng baèng traùi tim. Cuoái ñôøi, chæ ñieàu ñoù môùi quan troïng." Ñöùc Phanxicoâ, Thoâng ñieäp Dilexit Nos (24 thaùng 10 naêm 2024), 11: AAS 116 (2024), 1372.
[133] V. Frankl, Con ngöôøi ñi tìm yù nghóa. Giôùi thieäu veà lieäu phaùp yù nghóa, Boston 1963, 213.
[134] Thaùnh Thomas Aquinas, Thaàn hoïc toång hôïp, I-II, q. 112, A. 1, ñoàng; q. 114, a, 5, co.: ed. Leonina, VII, Rome 1892, 323 vaø 349.
[135] X. ibid., q. 114, A. 1, co.: ed. Leonina, VII, 344.
[136] X. Thaùnh Thomas Aquinas, Super Boetium de Trinitate, q. 1, A. 2, quaûng caùo 3: bieân taäp. Leonina, L, Rome 1992, 96; Toång luaän Thaàn hoïc, I, q. 7, A. 1, quaûng caùo 3: bieân taäp. Leonina, IV, Rome 1888, 72.
[137] Ñöùc Phanxicoâ, Toâng huaán Nieàm Vui Tin Möøng, (24/11/2013), 8: AAS 105 (2013), 1022.
[138] Thaùnh Gioan Phaoloâ II, Thoâng ñieäp Redemptor Hominis (4/3/1979), 15: AAS 71 (1979), 286-287.
[139] Thaùnh Augustinoâ, De civitate Dei, XIV, 28: CCSL 48, Turnhout 1955, 451.
[140] Ñöùc Beâneâñíctoâ XVI, Thoâng ñieäp Caritas in Veritate (29/6/2009), 34: AAS 101 (2009), 668-669.
[141] Thaùnh Gioan Phaoloâ II, Thoâng ñieäp Veritatis Splendor (6/8/1993), 32: AAS 85 (1993), 1159.
[142] Ñöùc Phanxicoâ, Thoâng ñieäp Fratelli Tutti (3 thaùng 10 naêm 2020), 207: AAS 112 (2020), 1043.
[143] H. Arendt, Nguoàn goác cuûa chuû nghóa toaøn trò, III, New York 1962, 474.
[144] Dieãn vaên vôùi caùc ñaïi dieän truyeàn thoâng (12 thaùng 5 naêm 2025): AAS 117 (2025), 681-682.
[145] Ñöùc Beâneâñíctoâ XVI, Thoâng ñieäp nhaân Ngaøy Truyeàn thoâng Xaõ hoäi Theá giôùi laàn thöù 47 (24 thaùng 1 naêm 2013): AAS 105 (2013), 183.
[146] Ñöùc Phanxicoâ, Baøi phaùt bieåu nhaân dòp phong töôùc Hieäp só vaø Nöõ Hieäp só Ñaïi Thaäp töï cuûa Huaân chöông Pi-oâ cho oâng Philip Pullella vaø baø Valentina Alazraki (13 thaùng 11 naêm 2021): L'Osservatore Romano, 13 thaùng 11 naêm 2021, 12.
[147] Cf. Plato, Thö VII, 344b-c: ed. Souilheù, XIII/1, Paris 1931 ( CUF, Seùrie grecque 63), 54.
[148] Cf. Baøi phaùt bieåu tröôùc nhöõng ngöôøi tham döï Hoäi nghò "Phaåm giaù cuûa treû em vaø thanh thieáu nieân trong thôøi ñaïi trí tueä nhaân taïo" (13 thaùng 11 naêm 2025): L'Osservatore Romano, 13 thaùng 11 naêm 2025, 3.
[149] Cf. Baøi phaùt bieåu tröôùc caùc thaønh vieân cuûa Ban Coá vaán cuûa Hoïc vieän RCS (7 thaùng 11 naêm 2025): L'Osservatore Romano 7 thaùng 11 naêm 2025, 4.
[150] Thaùnh Gioan Phaoloâ II, Thoâng ñieäp Laborem Exercens (14 thaùng 9 naêm 1981), 3: AAS 73 (1981), 584.
[151] Cf. Ñöùc Phanxicoâ, Thoâng ñieäp Laudato Si' (24 thaùng 5 naêm 2015), 128: AAS 107 (2015), 898.
[152] Boä Giaùo lyù Ñöùc tin - Boä Vaên hoùa vaø Giaùo duïc, Ghi chuù Antiqua et Nova (14 thaùng 1 naêm 2025), 67: AAS 117 (2025), 188-189.
[153] X. Thaùnh Gioan Phaoloâ II, Thoâng ñieäp Laborem Exercens, (14/09/1981), 18: AAS 73 (1981), 622-625.
[154] X. Ñöùc Phanxicoâ, Thoâng ñieäp Laudato Si' (24/5/2015), 109: AAS 107 (2015), 891.
[155] X. Ñöùc Beâneâñíctoâ XVI, Thoâng ñieäp Caritas in Veritate (29/06/2009), 32: AAS 101 (2009), 666.
[156] X. Hoäi ñoàng Giaùo hoaøng veà Coâng lyù vaø Hoøa bình, Baûn toùm löôïc Hoïc thuyeát Xaõ hoäi cuûa Giaùo hoäi, 268.
[157] X. Ñöùc Beâneâñíctoâ XVI, Thoâng ñieäp Caritas in Veritate (29/06/2009), 64: AAS 101 (2009), 698.
[158] Xem Ñöùc Phanxicoâ, Thoâng ñieäp Laudato Si' (24/5/2015), 129: AAS 107 (2015), 899.
[159] X. ibid.
[160] X. Ñöùc Phanxicoâ, Thoâng ñieäp Fratelli Tutti (3 thaùng 10 naêm 2020), 108: AAS 112 (2020), 1006.
[161] X. Boä Giaùo lyù Ñöùc tin - Boä Coå vuõ söï phaùt trieån con ngöôøi toaøn dieän, Kinh teá vaø Caùc Vaán ñeà Taøi chaùnh. Nhöõng caân nhaéc ñeå phaân ñònh ñaïo ñöùc lieân quan ñeán moät soá khía caïnh cuûa heä thoáng kinh teá-taøi chính hieän taïi (6 thaùng 1 naêm 2018), 6: AAS 110 (2018), 772.
[162] Ñöùc Phanxicoâ, Lôøi chaøo caùc nhaân vieân cuûa Quyõ Phaùt trieån Noâng nghieäp Quoác teá (IFAD) (14 thaùng 2 naêm 2019): AAS 111 (2019), 309. Cfr. Ñöùc Beâneâñictoâ XVI, Thoâng ñieäp Caritas in Veritate (29/06/2009), 22: AAS 101 (2009), 657.
[163] Xem. nhö treân., 36: AAS 101 (2009), 671-672.
[164] X. Ñöùc Phanxicoâ, Toâng huaán Nieàm Vui Tin Möøng (24/11/2013), 204: AAS 105 (2013), 1105-1106.
[165] X. Thaùnh Phaoloâ VI, Thoâng ñieäp Populorum Progressio (26/03/1967), 87: AAS 59 (1967), 299.
[166] X. Thaùnh Gioan Phaoloâ II, Thoâng ñieäp Centesimus Annus (01/05/1991), 39: AAS 83 (1991), 841.
[167] X. Hoäi ñoàng Giaùo hoaøng veà Coâng lyù vaø Hoøa bình, Baûn toùm löôïc Hoïc thuyeát Xaõ hoäi cuûa Giaùo hoäi, 211.
[168] X. Thaùnh Gioan Phaoloâ II, Thö göûi caùc Gia ñình Gratissimam Sane (2 thaùng 2 naêm 1994), 17: AAS 86 (1994), 903-906.
[169] Cf. Hoäi ñoàng Giaùm muïc Coâng Giaùo Hoa Kyø, Con caùi cuûa AÙnh saùng: Keá hoaïch Muïc vuï cho Muïc vuï vôùi Giôùi treû (12 thaùng 11 naêm 1996), Washington D.C., 1996, I, 3.
[170] Cf. Hoäi ñoàng Giaùo hoaøng veà Coâng lyù vaø Hoøa bình, Baûn toùm löôïc Hoïc thuyeát Xaõ hoäi cuûa Giaùo hoäi, 290.
[171] Cf. ibid., 214.
[172] Cf. Ñöùc Phanxicoâ, Thoâng ñieäp nhaân dòp kyû nieäm Ngaøy Giôùi treû vì Hoøa bình Theá giôùi laàn thöù 48 (8 thaùng 12 naêm 2014), 4: AAS 107 (2015), 70-71.
[173] Cf. UÛy ban Thaàn hoïc Quoác teá, Kyù öùc vaø Hoøa giaûi, Giaùo hoäi vaø nhöõng sai laàm trong quaù khöù, Thaønh phoá Vatican 2000, 5.3.
[174] Nhö trong caùc Saéc leänh Giaùo hoaøng Sicut Dudum (13 thaùng 1 naêm 1435) vaø Etsi Suscepti (9 thaùng 1 naêm 1442) cuûa Ñöùc Eugenius IV, vaø trong caùc Saéc leänh Giaùo hoaøng Dum Diversas (18 thaùng 6 naêm 1452) vaø Romanus Pontifex (8 thaùng 1 naêm 1455) cuûa Ñöùc Nicholas V. Nhu caàu chính trò vaø, ñoâi khi, thaäm chí caû nhu caàu kinh teá ñaõ vöôït qua nhöõng ñoøi hoûi cuûa Tin Möøng. Nhu caàu truyeàn giaùo thöôøng bò thoûa hieäp hoaëc ít nhaát laø bò hieåu sai lieân quan ñeán nhu caàu cuûa caùc theá löïc theá gian, do ñoù laøm giaûm nheï söï khoâng töông thích ñaày vaán ñeà cuûa cheá ñoä noâ leä vôùi löông taâm Kitoâ giaùo.
[175] Cf. Ñöùc Leo XIII, Thoâng ñieäp In Plurimis (5 thaùng 5 naêm 1888), Acta Leonis XIII, VIII, Rome, 1889, 169-192. Haõy xem xeùt ñieàu ñoù, cho ñeán cuoái naêm 1866, Vaên phoøng Thaùnh ñaõ phaân bieät giöõa caùc khía caïnh voâ ñaïo ñöùc vaø luaân lyù cuûa cheá ñoä noâ leä, maø khoâng leân aùn noù hoaøn toaøn: Huaán thò cuûa Vaên phoøng Thaùnh veà nhöõng nghi ngôø khaùc nhau cuûa Ñöùc oâng Massaia, Ñaïi dieän Toâng toøa taïi ñaát nöôùc Galla, thaùng 4 naêm 1866, traû lôøi caâu hoûi soá 15.
[176] X. Thaùnh Gioan Phaoloâ II, Incarnationis Mysterium (29/11/1998), 11: AAS 91 (1999), 139-141.
[177] X. Thaùnh Phaoloâ VI, Regina Caeli (17 thaùng 5 naêm 1970): Insegnamenti di Paolo VI, taäp. VIII, 506.
[178] X. Ñöùc Phanxicoâ, Thoâng ñieäp Fratelli Tutti (3 thaùng 10 naêm 2020), 183: AAS 112 (2020), 1033-1034.
[179] Cf. Coâng ñoàng Vatican II, Hieán cheá Muïc vuï Gaudium et Spes, 26: AAS 58 (1966), 1046-1047.
[180] Thaùnh Phaoloâ VI, Baøi phaùt bieåu tröôùc Ñaïi hoäi ñoàng Lieân Hôïp Quoác laàn thöù 20 (4 thaùng 10 naêm 1965): AAS 57 (1965), 881.
[181] Lieân Hôïp Quoác, Hieán cheá Lieân Hôïp Quoác, San Francisco (26 thaùng 6 naêm 1945), Lôøi môû ñaàu.
[182] Cf. Ñöùc Phanxicoâ, Thoâng ñieäp Fratelli Tutti (3 thaùng 10 naêm 2020), 258: AAS 112 (2020), 1061: "Trong nhöõng thaäp nieân gaàn ñaây, moïi cuoäc chieán tranh ñeàu ñöôïc 'bieän minh' moät caùch roõ raøng. Giaùo lyù cuûa Giaùo Hoäi Coâng Giaùo noùi veà khaû naêng phoøng thuû chính ñaùng baèng löïc löôïng quaân söï, ñieàu naøy ñoøi hoûi phaûi chöùng minh raèng moät soá 'ñieàu kieän nghieâm ngaët veà tính hôïp phaùp ñaïo ñöùc' ñaõ ñöôïc ñaùp öùng. Tuy nhieân, raát deã rôi vaøo caùch giaûi thích quaù roäng veà quyeàn tieàm naêng naøy. Theo caùch naøy, moät soá ngöôøi cuõng seõ sai laàm khi bieän minh cho caû nhöõng cuoäc taán coâng 'phoøng ngöøa' hoaëc caùc haønh ñoäng chieán tranh maø khoù coù theå traùnh khoûi gaây ra 'nhöõng ñieàu aùc vaø roái loaïn nghieâm troïng hôn caû ñieàu aùc caàn phaûi loaïi boû.'"
[183] Cf. Boä Giaùo lyù Ñöùc tin - Boä Vaên hoùa vaø Giaùo duïc, Ghi chuù Antiqua et Nova (14 thaùng 1 naêm 2025), 99: AAS 117 (2025), 202-203.
[184] Cf. ibid., 103: AAS 117 (2025), 204.
[185] Cf. Baøi phaùt bieåu tröôùc nhöõng ngöôøi tham gia Phieân hoïp toaøn theå cuûa "Hoäi ngoä caùc Cô quan cöùu trôï daønh cho caùc Giaùo hoäi phöông Ñoâng (ROACO)" (26 thaùng 6 naêm 2025): AAS 117 (2025), 847-849.
[186] Cf. Ñöùc Phanxicoâ, Thoâng ñieäp nhaân Ngaøy Hoøa bình Theá giôùi laàn thöù 53 (8 thaùng 12 naêm 2019): AAS 112 (2020), 54-61.
[187] J.R.R. Tolkien, Chuùa teå nhöõng chieác nhaãn. Söï trôû laïi cuûa nhaø vua, Phaàn III, Quyeån naêm, Chöông IX, New York 1965, 190.
[188] Baøi phaùt bieåu tröôùc caùc ñaïi dieän cuûa giôùi truyeàn thoâng, (12 thaùng 5 naêm 2025): AAS 117 (2025), 682.
[189] Ibid.
[190] Thaùnh Gioan Phaoloâ II, Thoâng ñieäp nhaân Ngaøy Hoøa bình Theá giôùi laàn thöù 31, (1 thaùng 1 naêm 1998), 1: AAS 90 (1988), 147.
[191] Thaùnh Augustinoâ, Enarrationes in Psalmos, 84, 12: CCSL 39, Turnhout 1956, 1172-1173.
[192] X. Ñöùc Phanxicoâ, Thoâng ñieäp Dilexit Nos (24 thaùng 10 naêm 2024), 22: AAS 116 (2024), 1375-1376.
[193] Ñöùc Phanxicoâ, Thoâng ñieäp Fratelli Tutti (3 thaùng 10 naêm 2020), 115: AAS 112 (2020), 1008-1009.
[194] X. ibid., 261: AAS 112 (2020), 1062.
[195] X. Thaùnh Phaoloâ VI, Dieãn vaên taïi Ñaïi hoäi ñoàng Lieân Hieäp Quoác laàn thöù 20 (4 thaùng 10 naêm 1965): AAS 57 (1965), 878-879.
[196] Cf. Ñöùc Pius XII, Thoâng ñieäp treân ñaøi phaùt thanh Giôø Nghieâm Troïng (24 thaùng 8 naêm 1939): AAS 31 (1939), 334.
[197] Giorgio La Pira, Riflessioni sul Concilio. Baøi phaùt bieåu cuûa Giaùo sö Giorgio La Pira, Thò tröôûng Florence, göûi tôùi "Guides de France" (Rome, 4 thaùng 9 naêm 1962), Florence 1962, 6.
[198] Baøi phaùt bieåu tröôùc nhöõng ngöôøi tham gia Ñaïi leã caùc Giaùo hoäi Phöông Ñoâng (14 thaùng 5 naêm 2025): AAS 117 (2025), 686.
[199] Cf. Ñöùc Phanxicoâ, Thoâng ñieäp Fratelli Tutti (3 thaùng 10 naêm 2020), 271: AAS 112 (2020), 1066.
[200] Cf. Ñöùc Phanxicoâ, Lôøi keâu goïi hoøa bình taïi Assisi nhaân Ngaøy Theá giôùi Lôøi caàu nguyeän cho hoøa bình "Khaùt khao hoøa bình: Caùc tín ngöôõng vaø vaên hoùa trong ñoái thoaïi" (20 thaùng 9 naêm 2016): AAS 108 (2016), 1124.
[201] Ñöùc Phanxicoâ, Baøi phaùt bieåu tröôùc caùc thaønh vieân cuûa Ñoaøn ngoaïi giao ñöôïc coâng nhaän taïi Toøa Thaùnh (9 thaùng 1 naêm 2025): AAS 117 (2025), 110.
[202] So saùnh vôùi Ñöùc Phanxicoâ, Baøi phaùt bieåu tröôùc nhöõng ngöôøi tham döï Hoäi nghò FAO laàn thöù 38 (20 thaùng 6 naêm 2013): AAS 105 (2013), 616-617.
[203] Lôøi chuùc phuùc "Urbi et Orbi" ñaàu tieân (8 thaùng 5 naêm 2025): AAS 117 (2025), 660.
[204] Ibid.
[205] So saùnh vôùi Baøi giaûng Kinh chieàu ñaàu tieân trong Leã troïng kính Ñöùc Meï Maria, Meï Thieân Chuùa (31 thaùng 12 naêm 2025): L'Osservatore Romano, ngaøy 2 thaùng 1 naêm 2026, 1-2.
[206] X. Baøi giaûng Thaùnh leã ban ngaøy (25 thaùng 12 naêm 2025): L'Osservatore Romano, 27 thaùng 12 naêm 2025, 3.
[207] X. ibid.
[208] X. Truyeàn Tin Leã Troïng Hieån Linh (6 thaùng 1 naêm 2026): L'Osservatore Romano, 7 thaùng 1 naêm 2026, 3.
[209] X. Baøi giaûng Thaùnh leã ban ñeâm (24 thaùng 12 naêm 2025): L'Osservatore Romano, 27 thaùng 12 naêm 2025, 2.
[210] P. de Beùrulle, Discours de l'eùtat et des grandeurs de Jeùsus, Discours IV, Uniteù de Dieu en l'incarnation: #uvres compleøtes, Paris 1856, coät 218.
[211] Ibid.
[212] Cf. Baøi phaùt bieåu taïi Hoäi nghò "Trí tueä nhaân taïo vaø Chaêm soùc Ngoâi nhaø Chung cuûa Chuùng ta" (5 thaùng 12 naêm 2025): L'Osservatore Romano, 5 thaùng 12 naêm 2025, 2.
[213] Ñöùc Beâneâñíctoâ XVI, Thoâng ñieäp Deus Caritas Est (25 thaùng 12 naêm 2005), 14: AAS 98 (2006), 228.
[214] Thaùnh Augustinoâ, Baøi giaûng 272: In die Pentecostes ad infantes de sacramento: PL 38, Paris 1865, coät 1247.
[215] Ñöùc Beâneâñíctoâ XVI, Baøi giaûng taïi Thaùnh leã Tieäc Thaùnh cuûa Chuùa (21 thaùng 4 naêm 2011): AAS 103 (2011), 321.
[216] Baøi phaùt bieåu göûi ngöôøi Roma Thoâng baùo cuûa Toøa Giaùm muïc veà vieäc trao ñoåi lôøi chuùc Giaùng sinh (22 thaùng 12 naêm 2025): L'Osservatore Romano, 22 thaùng 12 naêm 2025, 6-7.
[217] Xem ôû treân, soá 11-14.
[218] Xem Baøi phaùt bieåu taïi Hoäi nghò "Phaåm giaù cuûa treû em vaø thanh thieáu nieân trong thôøi ñaïi trí tueä nhaân taïo" (13 thaùng 11 naêm 2025): L'Osservatore Romano, 13 thaùng 11 naêm 2025, 3.
[219] Xem Ñöùc Beâneâñíctoâ XVI, Thoâng ñieäp Caritas in Veritate (29 thaùng 6 naêm 2009), 34: AAS 101 (2009), 668-670.
[220] Ñöùc Phanxicoâ, Toâng huaán Laudate Deum (4 thaùng 10 naêm 2023), 67: AAS 115 (2023), 1059.
[221] Xem Kinh Truyeàn Tin vaøo Leã Hieån Linh (6 thaùng 1 naêm 2026): L'Osservatore Romano, 7 thaùng 1 naêm 2026, 3.
[222] Ñöùc Beâneâñíctoâ XVI, Buoåi tieáp kieán chung (15 thaùng 2 naêm 2006): L'Osservatore Romano, 16 thaùng 2 naêm 2006, 4.
[223] Suy nieäm nhaân dòp Canh thöùc caàu nguyeän vaø Kinh Maân Coâi caàu hoøa bình (11 thaùng 10 naêm 2025): L'Osservatore Romano, 13 thaùng 10 naêm 2025, 2.
[224] Thaùnh Phaoloâ VI, Baøi giaûng taïi Ñeàn thôø Ñöùc Meï Bonaria, (24 thaùng 4 naêm 1970): AAS 62 (1970), 301.