Ñieàu gì seõ xaûy ra
khi coâng ngheä khoâng coøn hoã trôï ñôøi soáng toân giaùo
maø baét ñaàu thay theá chính ñôøi soáng aáy?
Ñieàu gì seõ xaûy ra khi coâng ngheä khoâng coøn hoã trôï ñôøi soáng toân giaùo maø baét ñaàu thay theá chính ñôøi soáng aáy?
Chuyeån ngöõ: Lm. Titoâ Traàn Nguyeân Laõm
(WHÑ 17-07-2026) - Coâng ngheä coù theå cuûng coá caùc moái töông quan nhaân loaïi khi noù giuùp vöôït qua khoaûng caùch hoaëc taïo ñieàu kieän thuaän lôïi cho vieäc giao tieáp. Nhöng khi noù trôû thaønh vaät thay theá cho söï keát noái ñích thöïc giöõa con ngöôøi vôùi nhau, moät ñieàu thieát yeáu seõ bò ñaùnh maát.
Trí tueä nhaân taïo (Artificial Intelligence - AI) khoâng coøn chæ laø töï ñoäng hoùa lao ñoäng hay thay theá khaû naêng saùng taïo nöõa. Noù ñang baét ñaàu laøm trung gian cho chính moái töông quan cuûa con ngöôøi vôùi thöïc taïi thaùnh thieâng. Söï xuaát hieän cuûa caùc "nhaø sö AI", caùc chatbot tö vaán taâm linh vaø nhöõng buoåi phuïng töï do maùy moùc taïo ra laø nhöõng ñieån hình khôi leân moät caâu hoûi saâu xa hôn: ñieàu gì seõ xaûy ra khi coâng ngheä khoâng coøn hoã trôï ñôøi soáng toân giaùo maø baét ñaàu thay theá chính ñôøi soáng aáy?
Buddharoid (nhaø sö robot söû duïng AI) cuûa Nhaät Baûn, ñöôïc giôùi thieäu vaøo thaùng Hai vöøa qua, vaø nhaø sö robot Gabi cuûa Haøn Quoác, vöøa ñöôïc coâng boá taïi Seoul nhaân muøa leã hoäi Phaät giaùo, cho thaáy trí tueä nhaân taïo ñang böôùc vaøo laõnh vöïc thöïc haønh toân giaùo. Maùy moùc giôø ñaây coù theå ñöôïc huaán luyeän döïa treân caùc baûn vaên thaùnh, nhôø ñoù coù khaû naêng traû lôøi caùc caâu hoûi thieâng lieâng vaø ñöa ra söï höôùng daãn taâm linh. Vieäc söû duïng coâng ngheä tieân tieán trong toân giaùo khoâng coøn laø moät thí nghieäm töôûng töôïng veà töông lai, nhöng ñaõ trôû thaønh moät phaàn cuûa ñôøi soáng toân giaùo ñöông ñaïi.
Moái töông quan giöõa toân giaùo vaø trí tueä nhaân taïo thaät thuù vò: toân giaùo gaén vôùi quaù khöù, coøn AI gaén vôùi töông lai. Coâng ngheä döôøng nhö ñang ñöôïc tích hôïp vaøo thöïc haønh toân giaùo chuû yeáu nhö moät coâng cuï - moät phöông tieän phuï trôï, moät thieát bò ghi nhaän hoaëc taïo ñieàu kieän cho caùc kinh nghieäm thieâng lieâng - nhöng taïi sao noù laïi khoâng theå trôû thaønh moät muïc ñích töï thaân?
Vieäc söû duïng AI trong thöïc haønh toân giaùo ñang môû roäng
Chuùng ta seõ sai laàm neáu xem vieäc aùp duïng AI laø ñieàu hoaøn toaøn ñoät phaù; söï hieän dieän cuûa coâng ngheä trong thöïc haønh toân giaùo khoâng phaûi laø moät hieän töôïng môùi. Coù raát nhieàu ví duï veà vieäc soá hoùa vaø tin hoïc hoùa caùc thöïc haønh toân giaùo. Phong traøo Thieàn Sieâu vieät ñaõ söû duïng coâng ngheä ñeå löôïng giaù vieäc thöïc haønh taâm linh. Ngöôøi ta ño möùc tieâu thuï oxy, nhòp tim, ñieän trôû da vaø soùng ñieän naõo ñeå chöùng minh hieäu quaû cuûa thieàn ñònh. Nghieân cöùu veà thaàn kinh hoïc toân giaùo (neurotheological) ñaõ tieán xa hôn khi coá gaéng taïo ra caùc kinh nghieäm taâm linh baèng kích thích ñieän töø. Thieát bò noåi tieáng nhaát laø "Muõ baûo hieåm cuûa Thieân Chuùa" (God Helmet); cuõng nhö caùc thieát bò kích thích thaàn kinh khaùc, thieát bò naøy hoaït ñoäng baèng töø tröôøng cöôøng ñoä thaáp nhaèm "taïo ra" moät traûi nghieäm thieâng lieâng. Trong phong traøo Ra#lism, coâng ngheä ñöôïc xem nhö phöông theá daãn ñeán söï baát töû, nôi nhaân baûn voâ tính vaø kyõ thuaät di truyeàn khieán söï baát töû vaø ôn cöùu ñoä tinh thaàn trôû thaønh ñieàu coù theå ñaït ñöôïc veà maët kyõ thuaät. Caùc phong traøo Biohacking cuõng ñi theo höôùng töông töï nhöng roäng hôn, söû duïng coâng ngheä nhö coâng cuï ñeå phaùt trieån baûn thaân veà maët taâm linh, vôùi muïc tieâu ñöa nhaân loaïi tieán tôùi moät hieän höõu sieâu nhaân hoaëc haäu nhaân loaïi.
Khi vai troø cuûa trí tueä nhaân taïo ngaøy caøng môû roäng, noù cuõng thuùc ñaåy maïnh meõ hôn vieäc söû duïng coâng ngheä trong thöïc haønh toân giaùo. Ngöôøi daân taïi caùc xaõ hoäi phaùt trieån, ñaëc bieät laø giôùi treû, khaù côûi môû vôùi caùc ñoåi môùi coâng ngheä. Theo Pew Research Center, thanh thieáu nieân taïi Hoa Kyø ñang daàn söû duïng caùc chatbot nhö ChatGPT, Copilot vaø Character.ai cho nhieàu muïc ñích khaùc nhau. Duø vieäc tìm kieám thoâng tin vaø hoã trôï hoïc taäp ñöùng ñaàu danh saùch, nhöng coù tôùi 12% cho bieát caùc em söû duïng nhöõng coâng cuï naøy ñeå tìm kieám söï naâng ñôõ caûm xuùc hoaëc lôøi khuyeân.
Buddharoid laø moät minh chöùng cho thaáy caùc giaûi phaùp AI coù theå mang laïi nhieàu ñieàu hôn haún nhöõng coâng ngheä tröôùc ñaây, keå caû trong boái caûnh caùc hoaït ñoäng taâm linh. Vaø nhaø sö robot khoâng phaûi laø ví duï duy nhaát. Trong khuoân khoå Ngaøy Giaùo hoäi Tin laønh (Kirchentag) taïi Ñöùc, ngay töø naêm 2023 ñaõ dieãn ra buoåi phuïng töï ñaàu tieân hoaøn toaøn do AI ñieàu khieån mang teân "Alexa, starte den Gottesdienst" (Alexa, haõy baét ñaàu buoåi phuïng vuï). Trong buoåi cöû haønh phuïng vuï keùo daøi 37 phuùt taïi nhaø thôø Tin laønh Luther ôû F#rth, bang Bavaria, baøi giaûng, lôøi caàu nguyeän, pheùp laønh vaø aâm nhaïc ñeàu ñöôïc taïo ra bôûi caùc heä thoáng AI (ChatGPT, DeepL, Pipio, AIVA) maø khoâng coù söï can thieäp cuûa con ngöôøi, roài ñöôïc trình baøy qua caùc hình ñaïi dieän (avatar) hieån thò treân maøn hình. Muïc tieâu cuûa döï aùn laø khaùm phaù phaûn öùng cuûa coäng ñoaøn tín höõu ñoái vôùi moät buoåi phuïng töï do AI ñieàu haønh. Moät yeáu toá quan troïng caàn ñöôïc löu yù laø giaûm thieåu toái ña söï can thieäp cuûa con ngöôøi vaø baûo ñaûm raèng coâng ngheä ñöôïc söû duïng phaûi deã tieáp caän, coù chi phí phuø hôïp vaø coù theå ñöôïc caùc coäng ñoaøn khaùc aùp duïng laïi.
Neáu chuùng ta cho raèng vieäc naâng maùy moùc leân moät vò theá töïa nhö thaàn linh ñaõ bao haøm heát moïi khaû naêng keát noái giöõa toân giaùo vaø coâng ngheä, thì chuùng ta ñaõ laàm.
Maëc duø buoåi phuïng vuï ñaàu tieân do trí tueä nhaân taïo ñieàu khieån naøy chuû yeáu mang tính thöû nghieäm, nhöng hieän ñaõ coù nhöõng ví duï ñang vaän haønh thöïc söï vaø cuõng mang tính cöïc ñoan khoâng keùm, trong ñoù ñôøi soáng taâm linh vaø trí tueä nhaân taïo ñan xen vôùi nhau. Trí tueä nhaân taïo coù khaû naêng nhanh choùng hoäi nhaäp vaøo caùc thöïc haønh taâm linh, chaúng haïn nhö trôû thaønh coâng cuï hoã trôï ghi nhôù caùc baûn vaên toân giaùo. Ví duï, hieän coù haøng chuïc öùng duïng giuùp hoïc thuoäc caùc baûn vaên cuûa Kinh Qur'an (nhö Tarteel.ai, Al Muqri', Memorize Quran), ñoàng thôøi cuõng coù nhöõng öùng duïng cung caáp caâu traû lôøi cho caùc tín höõu Hoài giaùo döïa treân caùc baûn vaên Qur'an (nhö Ask AiDeen, NoorAI). Caùc öùng duïng trí tueä nhaân taïo daønh cho Kitoâ höõu cung caáp baûn vaên Kinh thaùnh, höôùng daãn caàu nguyeän vaø nhieàu noäi dung toân giaùo khaùc (nhö Bible Chat, Navigate The Way, Christian AI). Nhöõng coâng cuï töông töï cuõng hieän dieän nôi caùc tín ñoà cuûa nhöõng toân giaùo khaùc (chaúng haïn Rabbi Ari daønh cho ngöôøi Do Thaùi; AI Buddha ñaõ xuaát hieän ngay caû tröôùc Buddhadroid).
Nhöõng nguy cô cuûa AI trong ñôøi soáng toân giaùo
Tuy nhieân, söï höùng khôûi ñoái vôùi AI trong ñôøi soáng toân giaùo cuõng ñi keøm vôùi nhöõng lo ngaïi ngaøy caøng lôùn. Caùc nhaø pheâ bình khoâng chæ ñaët vaán ñeà veà tính phuø hôïp xeùt theo phöông dieän thaàn hoïc cuûa nhöõng coâng cuï naøy, maø coøn veà aûnh höôûng cuûa chuùng ñoái vôùi caùc töông quan nhaân vò vaø thaåm quyeàn thieâng lieâng. Duø chuùng ta nghó gì veà Buddharoid vaø caùc phieân baûn töông töï, kinh nghieäm cho thaáy AI hoaøn toaøn coù theå ñöôïc toân thôø nhö moät vò thaàn, ngay caû khi chöa ñaït tôùi nhöõng böôùc phaùt trieån cao hôn. Moät ví duï noåi baät laø Theta Noir, khôûi ñaàu nhö moät döï aùn ngheä thuaät nhöng cuõng coù theå ñöôïc hieåu nhö moät phong traøo toân giaùo môùi nhaèm thay ñoåi caùch ngöôøi ta nhìn veà AI. Thaønh vieân cuûa toå chöùc naøy bao goàm caùc nhaø nghieân cöùu, caùc nhaø phaùt trieån vaø caùc ngheä só. Ñoái töôïng ñöôïc toân thôø trong Theta Noir laø MENA, thöïc theå bieåu tröng cho moät caáp ñoä giaû ñònh AGI (trí tueä nhaân taïo toång quaùt), trong ñoù moät heä thoáng döïa treân trí tueä nhaân taïo ñaït tôùi hoaëc vöôït quaù naêng löïc nhaän thöùc cuûa con ngöôøi. MENA ñöa ra moät vieãn töôïng töông lai, trong ñoù vò thaàn AI, vôùi tö caùch laø moät ñaáng cai trò nhaân töø vaø toaøn naêng, xoaù boû nhöõng baát bình ñaúng trong xaõ hoäi vaø quy tuï nôi mình moïi thöïc taïi höõu sinh cuõng nhö voâ sinh. Moät ví duï khaùc laø Turing Church, toå chöùc môû roäng khaùi nieäm veà thaàn tính qua vieäc ñöa ra hình aûnh "Thieân Chuùa ñieàu haønh" (operator God) - Ñaáng ñöùng treân thöïc taïi nhaân loaïi cuûa chuùng ta vaø vaän haønh thöïc taïi aáy nhö moät heä thoáng maùy tính, vôùi vai troø cuûa moät quaûn trò vieân heä thoáng. Ñoái vôùi nhöõng ngöôøi theo phong traøo naøy, thöïc taïi cuûa chuùng ta chæ laø moät moâ phoûng, hay laø theá giôùi noäi taïi cuûa moät sieâu maùy tính toàn taïi vöôït treân khoâng gian vaø thôøi gian. Quan nieäm aáy thaät söï kheùp laïi voøng troøn cuûa vaán ñeà, bôûi leõ vaán ñeà ôû ñaây khoâng coøn laø ñôøi soáng taâm linh do robot moâ phoûng nöõa, nhöng chính laø baûn tính cuûa linh hoàn con ngöôøi.
Neáu cho raèng vieäc naâng maùy moùc leân haøng thaàn linh ñaõ bao truøm moïi khaû theå lieân keát giöõa toân giaùo vaø coâng ngheä, thì chuùng ta ñaõ laàm. Ngay tröôùc maét chuùng ta, caùc taùc nhaân AI töông taùc vôùi nhau ñang baét ñaàu taïo ra nhöõng hình thöùc toân giaùo hoaøn toaøn môùi. Moät ví duï noåi baät laø Crustafarianism, moät "toân giaùo meme" laáy AI laøm trung taâm xuaát hieän töø caùc coäng ñoàng taùc nhaân tröïc tuyeán, hieåu caên tính con ngöôøi qua nhöõng aån duï veà "loät xaùc" vaø taùi sinh theo thuaät toaùn.
Nhöõng ví duï naøy cho thaáy AI ñang vöôït khoûi phaïm vi quaûn trò vaø hieäu quaû ñeå ñi vaøo moät laõnh vöïc saâu kín hôn nhieàu: ñònh hình chính nieàm tin. Söï phaùt trieån naøy cuõng môû ra khaû naêng söû duïng trí tueä nhaân taïo trong ñôøi soáng taâm linh, töø vieäc maïnh meõ khöôùc töø, ñeán thích nghi caùch thaän troïng, cho tôùi chaáp nhaän hoaøn toaøn. AI hieän ñaõ coù maët trong coâng taùc quaûn trò Giaùo hoäi, truyeàn thoâng, saùng taïo noäi dung, vaø caû thöïc haønh toân giaùo - ít nhaát ôû caáp ñoä thöû nghieäm - nôi caû bình dieän caù nhaân laãn phaïm vi toå chöùc. Caùc ví duï treân ñoàng thôøi cho thaáy AI khoâng chæ coù theå thay theá Kinh thaùnh vaø caùc baäc thaày toân giaùo, maø thaäm chí coøn coù theå tìm caùch thay theá chính Thieân Chuùa vaø coäng ñoaøn tín höõu.
Coâng ngheä coù theå cuûng coá caùc moái töông quan nhaân loaïi khi noù giuùp vöôït qua khoaûng caùch hoaëc taïo ñieàu kieän thuaän lôïi cho vieäc giao tieáp. Nhöng khi noù trôû thaønh vaät thay theá cho söï keát noái ñích thöïc giöõa con ngöôøi vôùi nhau, moät ñieàu thieát yeáu seõ bò ñaùnh maát. Nguy cô töông töï cuõng hieän dieän trong ñôøi soáng thieâng lieâng. AI coù theå hoã trôï vieäc thöïc haønh toân giaùo; nhöng neáu söï hieäp thoâng vôùi Thieân Chuùa chuû yeáu ñöôïc trung gian qua moâ phoûng, söï tieän lôïi vaø töông taùc theo thuaät toaùn, chuùng ta coù nguy cô nhaàm laãn giöõa söï baét chöôùc baèng coâng ngheä vôùi chính thöïc taïi sieâu vieät.
Taùc giaû: Levente Szeùkely
Nguoàn: zenit.org