350 nam Dong Men Thanh Gia:

Linh ao cua c Cha Pierre Lambert De La Motte

ang Sang Lap Dong Men Thanh Gia

 

350 nam Dong Men Thanh Gia: Linh ao cua c Cha Pierre Lambert De La Motte ang Sang Lap Dong Men Thanh Gia.

Nhom Nghien Cu Linh ao Men Thanh Gia

(WH 27-05-2020) - Cam thc tam linh luon am vang ni tam hon con ngi, nhat la ni ngi Kito hu, bi an sung cua B Tch Thanh Tay thoi thuc ho tm kiem va ket hp vi Thien Chua. Ngi ta van thng goi ng dan en s gap g vi ang Sieu Viet nay la con ng tam linh ma truyen thong tu c Kito Giao goi la linh ao. Tuy vay, co le cung can mot khai niem e hieu ngha cua t nay.

Theo T ien Cong Giao, Linh ao la con ng thieng lieng a con ngi en vi Thien Chua, ang Thanh Thien, qua c Kito, di s tac ong cua Chua Thanh Than[1]. Trong mot nh ngha khac, linh ao "la mot cach the song va the hien Tin Mng. Linh ao giong nh nhng phng phap va nhng kim ch nam, e giup Kito hu em het tam lc lam cho Giao Hoi, qua con ngi cua ho, thc s bieu dng c Kito ngay mot hoan hao hn, cho cac tn hu cung nh cho lng dan"[2].

Trong long Giao Hoi, qua moi thi ai, du cach thc song linh ao ac thu cua moi Kito hu rat phong phu va a dang, nhng moi linh ao eu xuat phat t nguon mach duy nhat la c Kito va Phuc Am cua Ngi, e tm cach hoa lai mot kha canh trong i song phong phu vo tan cua Ngi: chiem niem tren nui, rao giang ve Nc Thien Chua, cha lanh benh nhan va ngi tan tat, keu goi ngi toi loi hoan cai, chuc lanh cho tre em va thi an giang phuc cho moi ngi...[3].

Khi chon la cho mnh phng the nen thanh bang viec hng tron cai nhn va con tim ve c Giesu-Kito Chu-ong-inh, c Cha Pierre Lambert khao khat gan chat i mnh vi Ngi bang mot tnh yeu thc tien va phi thng, en o san long dang tien, trao gi va cong hien tron ven con ngi mnh, e Chua dung theo cach Ngi muon, hau tiep noi s hy sinh au kho cua Ngi[4].

Mot trai nghiem tam linh thng chu anh hng khong t t nen van hoa, hoan canh xa hoi. Do o, vai net phac hoa ve boi canh Giao Hoi Phap the ky XVII, se giup hieu ro hn nhng gia tr tinh than, nhng ky c tam linh cua c Cha Pierre Lambert. T o, co the hieu, cach quan bnh va sau sac, con ng thieng lieng ma c Cha a m loi va bc i. Cho en nay, co biet bao the he n tu Men Thanh Gia van luon tiep bc tren con ng nay khi chon Chua Giesu-Kito Chu-ong-inh la oi tng duy nhat cho cuoc i mnh.

Chng I:

c Cha Pierre Lambert De La Motte - Ngi Con Cua Giao Hoi Phap The Ky XVII

The ky XVII c xem la the ky v ai ve nhieu phng dien. ay la thi ky ve vang cua lch s nc Phap ve mat chnh tr, quan s, van chng va nghe thuat. Cuoc i c Cha Pierre Lambert de la Motte nam gon trong long the ky nay (1624-1679). Ngai sinh ra va ln len di trieu ai Vua Louis XIII (tr v t nam 1610-1643) va chon hng i cho cuoc i cua mnh di trieu ai Vua Louis XIV (tr v t nam 1643-1715). ieu ang lu y, Vua Louis XIII c menh danh la "Vua Cong Chnh"[5] va Vua Louis XIV, v Vua ma cac s gia a tang biet hieu la "Louis ai e", "Vua Mat Tri"[6]. ay la hai v Vua Cong Giao va sung ao.

Nhn sau vao thc te nc Phap thi o, cac s gia phat hien them ieu nay la ve hao nhoang be ngoai kia che ay nhu cau bc thiet cua mot xa hoi can c Phuc Am chieu roi, e thuc ay moi ngi hoan cai va song cong chnh thanh thien. That vay, the ky XVII cua nc Phap c anh dau bi nhng cuoc hoan cai ky dieu va s tham nhuan tinh than Phuc Am.

I. Anh Hng Cua Giao Hoi Phap The Ky XVII

T au the ky XVII, tinh than Phuc Am a tham nhap sau rong vao i song Giao Hoi Phap qua ba ca ngo chnh: cac tac pham tu c, long sung knh Me Maria va hoat ong cua cac Dong tu.

1. Nhng tac pham tu c

Nhng tac pham tu c a gop phan hu hieu, hun uc c nhieu tam hon thanh thien:

- Sach Gng Chua Giesu: c viet vao the ky XV, nhng a chiem mot v tr ac biet trong i song ngi Cong Giao the ky XVII. Chung ta c biet Pierre Lambert ham oc va suy niem quyen sach nay t thu thieu thi[7].

- Dan Vao i Song ao c cua Thanh Francois de Sales (1608). Tac pham nay a anh dau mot bc ngoat quan trong trong lch s tu c, v thanh nhan ac biet quan tam hng dan cach nen thanh cho cac Kito hu song gia i.

- Nhng tac pham than b cua Thanh n Teresa Avila, c phien dch va pho bien rong rai: Con ng Hoan Thien (1566- 1567, xuat ban nam 1583), Lau ai Noi Tam (1577).

2. Long sung knh c Trinh N Maria

T thi Thanh Benao (1091-1153), Vua Thanh Louis IX (1214-1270) va Thanh n Jeanne d'Arc (1412-1431), nc Phap song trong bau kh rat sung knh c Me Maria. Truyen thong lau i ay at ti cao iem vao the ky XVII: Vua Louis XIII long trong dang ca nc Phap cho c Me ngay 10/02/1638. That vay, c Trinh N Maria a chiem mot v tr rat ac biet trong i song Giao Hoi Phap the ky XVII, v the, mot tac gia phai thot len: "Nc Phap la lanh a cua c Me va la vng quoc ton knh c Me nhieu nhat tren khap ca the gii"[8].

Trong bau kh o, c Cha Lambert cung co long ton sung c Maria cach ac biet, qua viec sieng nang lan hat Man Coi va hanh hng knh vieng cac nha th c dang knh c Me. Ngai con ch th cho cac ch em Men Thanh Gia "lan hat Man Coi", nh mot viec ao c cua ngay Chua Nhat va cac ngay le buoc[9]. Vao cuoi nam 1671, trc khi lap Dong Men Thanh Gia tai An Ch ang Trong, ngai day cac ng sinh hay lam tuan cu nhat knh c Me va Thanh Giuse e xin n soi sang[10]. Chnh ngai cung vi c Cha Francois Pallu, a ton vinh c Me vi tc hieu ay vinh d "ang Sang Lap cac mien truyen giao cua chung toi"[11].

3. Cac dong tu

Sinh hoat cua cac dong tu cung thoi vao Giao Hoi Phap the ky XVII mot luong sinh kh mi. o la nhng dong mi nh Dong Ten, Dong Be Mon... va nhng dong ky cu nhng c canh tan nh Dong Bien c, Dong Xito, Dong aminh, Dong Phanxico... S ong gop cua cac dong tu rat a dang nhng tap trung vao hai lanh vc chnh: truyen giao cho lng dan va huan luyen i song ao c cho dan Chua. Trong lanh vc th hai nay, ang ke nhat:

- Nhng sinh hoat cua cac Hiep Hoi nh: Hiep Hoi Thanh Mau do Dong Ten thanh lap; Hiep Hoi Thanh The do ong Henri de Levis thanh lap di s co van cua Dong Phanxico va Dong Ten; va Hoi Nguyen ng do Hong Y Pierre de Berulle.

- Giao duc i song van hoa va i song c tin cho gii tre do mot so dong tu am trach.

- Trau doi va ao sau i song cau nguyen trong cac nha tnh tam do tu s hoac giao dan hng dan. Theo nhan nh cua mot s gia, the ky XVII la thi ai hoang kim cua phong trao tnh tam va nguyen ngam co phng phap[12].

Giao Hoi Phap the ky XVII that phong phu ve tinh than hang say phan khi, ve i song cau nguyen, ve chu ngha anh hung va cac nhan c tham kn[13]. Ch trong giai oan o, nc Phap a cong hien cho Giao Hoi t nhat 27 v thanh va chan phc c tuyen phong chnh thc, va biet bao tam hon ao c thanh thien khac dan than phuc vu Giao Hoi.

II. Anh Hng Cua Cac Bac Thay ao c

1. Cha Julien Hayneuve

V linh hng au tien cua c Cha Pierre Lambert la cha Julien Hayneuve, thuoc Dong Ten co the gia qua "i song sieu thoat tran gian, ket hiep mat thiet vi Thien Chua, khiem nhng tham sau, nguyen ngam cao sieu..."[14]. Chnh ngai a khai tam cho Pierre Lambert ve i song cau nguyen, xin n soi sang cua Chua Thanh Than va song trong s le thuoc hoan toan vao c Kito: "Ngoi Li Nhap The phai ieu khien chung ta nh a ieu khien nhan tnh cua Ngi"[15]. T tng nay cua cha Hayneuve c phan anh ro net trong quan niem tu c cua c Cha Lambert.

2. Ong Jean de Bernieres de Louvigny (1602-1659)

Ong Jean de Bernieres, mot giao dan ao c, la ban ong hng cua Thanh Jean Eudes va c Cha Pierre Lambert. Ong noi bat gia Giao Hoi vung Normandie va ca nc Phap vi mot tam hon chiem niem sau sac va tinh than tong o nhiet thanh, the hien bang nhng viec:

- Xay An Vien Caen lam ni tnh tam e co vo viec nguyen ngam.

- Lap Hiep Hoi Kho Nhuc e phat huy c khiem nhng va tinh than kho che, va lap hoi giup ngi ngheo kho benh tat.

- Tan tnh yem tr chng trnh truyen giao Canada. Cac bai huan c ong giang cho thanh vien Hiep Hoi Thanh The hoac cho mon sinh tai An Vien Caen c thu thap va xuat ban vi nhan e: "Ngi Kito Hu Noi Tam". Chnh c Cha Francois Pallu ac biet gii thieu quyen sach nay vi cac cha Giam oc Chung Vien Tha Sai Hai Ngoai Paris e lam tai lieu giang day va sach thieng lieng cung cap e tai nguyen ngam[16].

Giao huan va gng sang cua ong Jean de Bernieres ghi am net tren tam hon c Cha Lambert, mac dau quan niem tu c va phng phap nguyen ngam cua ong co vai iem hi thai qua.

3. Thanh Jean Eudes

Thanh Jean Eudes la gach noi quan trong gia linh ao trng phai Phap va c Cha Pierre Lambert. Thanh nhan la mon e trc tiep cua c Hong Y de Berulle, a song trong Hoi Nguyen ng 20 nam (t 1623-1643) trong nhiem ky Be Tren cua c Hong Y va cha Condren; con c Cha Lambert la mon e cua Thanh Jean Eudes, a tng cong tac vi ngai trong viec m chung vien ao tao cac linh muc tai Rouen. Anh hng cua thanh nhan tren c Cha Lambert thuoc ba lanh vc: Tu c, muc vu va xa hoi[17].

4. Cha Simon Halle

Mot v linh hng khac cua c Cha Lambert la cha Simon Halle, a hng dan ngai vao i song kho hanh la ac iem noi bat cua Dong Be Mon. Cac tu s Dong Be Mon tao c anh hng tot tai Phap trong the ky XVII. Khi c Cha Lambert sang Thai Lan, tiep xuc vi gii tang ni Phat Giao Tieu Tha, ngai lien tng ti Dong Be Mon co nep song kho hanh, gan giong nh ho.

c Cha Pierre Lambert la mot ngi con chan chnh cua Giao Hoi Phap the ky XVII. Nhng ngi con ay a tiep nhan gia san tinh than cua Me Giao Hoi mot cach sang tao e tr thanh v chu chan thanh thien cua Giao Hoi Viet Nam, va ngi cha tinh than cua n tu Dong Men Thanh Gia. Tnh ke tha va tnh sang tao cua c Cha Lambert se noi bat len ro net hn na trong phan trnh bay tong hp ve linh ao cua ngai[18].

Chng II:

Linh ao cua c Cha Pierre Lambert De La Motte

ang Sang Lap Dong Men Thanh Gia

Linh ao c Cha Lambert, tong hp kinh nghiem thieng lieng va quan niem tu c cua ngai, c phan anh sau sac va phong phu trong cac but tch ngai e lai. Nguon mach cho i song thieng lieng cua ngai la c Kito, xoay quanh trong tam la c Kito, rap theo khuon mau la c Kito, va hng ve cung ch la c Kito[19]. Do o, chung ta co the noi c rang, linh ao cua c Cha Lambert mang ac tnh Kito trung tam. Linh ao ay, tap trung vao ba chieu kch chiem niem, kho che va tong o, hng dan i song thieng lieng va hoat ong truyen giao cho cac tha sai va ngi n tu Men Thanh Gia.

I. Chieu Kch Chiem Niem

1. Tam hon chiem niem

c Cha Lambert de la Motte co mot tam hon chiem niem sau sac: t thi tre tuoi, ngai co thoi quen nguyen ngam moi ngay[20] va trai qua nhng cuoc tnh tam 30 hoac 40 ngay. Kinh nghiem sa mac nay c lap lai nhieu lan trong i ngai, ke ca trong thi gian lam Giam Muc tha sai tai Chau A[21].

Nh an sung than b Chua ban, t luc thieu thi, tam hon c Cha a sm tr nen nhay ben va to ra ngoan nguy trc nhng tac ong cua Chua Thanh Than. That vay, luc mi len chn tuoi tai Lisieux, ngai c n Chua soi sang e hnh dung ra mot Hoi Dong gom Nhng Ngi Yeu Men Thanh Gia. Ba mi nam sau, trong cuoc tnh tam 40 ngay tai Ayutthaya vao nam 1663, v Giam Muc tha sai au tien cua mien ong A lai c thoi thuc e thanh lap mot Hiep Hoi mang ten Nhng Ngi Yeu Men Thanh Gia. Cuoc tnh tam nay anh dau mot bc ngoat quan trong trong lo trnh thieng lieng cua c Cha Lambert, lam phat sinh ni ngai "mot c nguyen ln lao la chng to mot tnh yeu phi thng oi vi Chua Giesu Kito"[22].

Vi tam hon chiem niem, v tong o tha sai chan chnh luon cam nhan c long thng xot cua Thien Chua, ang tot lanh hang soi to cho ngai biet phai song the nao cho ep long Ngai. Trong cuoc hanh trnh en mien truyen giao, c Cha Lambert thng xuyen co c nhng cam nghiem noi tam sau sac ve s tac ong cua Thien Chua trong tam hon, nh ngai tng chia se vi v linh hng cua mnh: "...con phai tha vi cha rang, dng nh Thien Chua toan nang lam chu noi tam va cac hoat ong cua noi tam chung ta. Cach Ngai tac ong trong chung ta that la tuyet oi, khong con co van e van dung y ch e muon, nhng mot khi linh hon thay, hoac cam nghiem c thanh y Thien Chua th hng ngay ve o, chang nhng khong can suy ngh g ca, ma con cam thay thch thu mot cach khon ta na"[23].

oi vi c Cha, cuoc hanh trnh tha sai nay con la mot cuoc hanh hng ac biet, giup ngai nhan thc c nhng oi hoi cua Thien Chua trong viec hoan cai khong ngng, e co c mot i song hoan hao, thanh thien, xng hp vi bac song. Ben canh o, viec vun trong i song noi tam sau sac luon la nhu cau thiet yeu e tam hon v tha sai ngay cang tr nen nhay ben va trung thanh vi tac ong cua an sung[24].

2. Thai o noi tam

2.1. Lang nghe Than Kh

c Cha Lambert xac tn rang, Chua Thanh Than hang c ngu va hoat ong trong noi tam moi ngi,"e tiep noi nhng hoat ong ma Ngai a thc hien trong noi tam Chua Giesu Kito"[25]. Khi nhan thc c s hien dien va linh hoat cua Than Kh trong noi tam, linh hon se co thai o noi tam thch hp, o la "hoan toan chu tam vao viec lang nghe Than Kh"[26]. Nh o, linh hon se nhan c tac ong cua Than Kh va "ch can lam theo s thoi thuc cua Chua Thanh Than la ang se lai va c ngu trong ho"[27].

Lang nghe Than Kh la thai o tat yeu trong cau nguyen cung nh trong moi hoat ong cua noi tam. Chnh Than Kh c Giesu Kito khong ngng thoi thuc nhng tam hon luon khao khat tm kiem Thien Chua va hng dan ho cach thc th phng ep long Ngai. "Thien Chua la Than Kh, va nhng ke th phng Ngai phai th phng trong Than Kh va S That" (Ga 4,23-24). Viec lang nghe Than Kh cung la cach thc tm kiem Thien Chua trong Than Kh va Chan Ly, giup cac tam hon thien ch de dang i vao trong tng quan mat thiet vi Thien Chua, qua Con Mot yeu dau cua Ngai, c chm sau trong s hien dien cua Ngai, c tan bien trong Ngai va lien l c Than Kh cua Ngai linh hoat.

Cung chnh trong Than Kh va Chan Ly ma moi tam tnh, trang thai, hoat ong cua con ngi c hng dan en mot s ket hp tron ven vi Thien Chua. Trong hanh trnh tha sai cung nh trong cac hoat ong truyen giao, c Cha Lambert luon chu tam tm kiem s hng dan cua Chua Thanh Than. oi vi ngai, moi chang dng chan tren hanh trnh truyen giao la mot dp tnh tam e lang nghe Than Kh[28].

2.2. Chiem ngam c Giesu-Kito Chu-ong-inh

Tnh yeu oi vi ang chu au n, hap hoi va chet tren gia go con gi len trong tam tr c Cha Lambert tc hieu ac biet cua Chua Giesu Kito tren Thanh Gia. Ba ch "Chu-ong-inh" la sang kien ay y ngha a c ngai them vao sau ten Chua Giesu, trong khau hieu ngai thng viet au la th: "Chua Giesu-Kito Chu-ong- inh phai la oi tng duy nhat cua long tr chung ta"[29]. Qua vay, kinh nghiem thieng lieng cua c Cha Pierre Lambert la mot kinh nghiem ve tnh yeu phi thng danh rieng cho c Kito Chu-ong- inh. Chnh tnh yeu ay la linh hon va ong lc cua i song chiem niem, kho che va tong o cua ngai.

Vi khuynh hng tap trung vao oi tng duy nhat la c Giesu-Kito Chu-ong-inh, c Cha Lambert con tm ra nhng nguyen tac hu hieu cho i song noi tam, nhng phng phap cau nguyen ac biet, ong thi cung kham pha c nhng b quyet thanh thieng, mi me, em lai li ch thieng lieng cho tam hon: "That vay, chung ta hay nhn xem au mnh co the nhan c nhieu anh sang hn e chieu soi cho tr hieu, nhieu tnh yeu hn e nung nau y ch, va nhieu e tai hn e nhac chung ta nh lai ngha vu cua mnh oi vi c Giesu Kito, Chua chung ta? Co g co the sanh vi viec lien l nhn thay Chua hien dien, chu au n, hap hoi va chet tren gia go? Neu chung ta muon giuc long tin, cay, men la ba nhan c hng than, ieu g co kha nang gay nhieu an tng hn la viec lien l nhn ngam canh tng o"[30].

Viec chiem ngam ay cung em lai cho i song thieng lieng mot hieu qua chac chan, o la khi linh hon ch tap trung vao c Giesu- Kito Chu-ong-inh, ch nhn thay nhng au n cua Ngi tren Thanh Gia, th se ket hp vi Thien Chua mot cach rat ac biet[31]. Mat khac, nh an sung nhan c qua viec chiem ngam ay, chung ta se hoc c cach lam chu hoan toan moi am me cua mnh, "e t nay ch lam vui long Chua Chu-ong-inh, va ch tm kiem nhng ieu co the lam cho mnh yeu men Chua hn"[32]. That vay, ay la cach thc hanh thanh thien cua ngi mon e Chua Giesu trong viec nguyen ngam, la b quyet ln nhat cua i song noi tam va tron lanh, va la net ac thu trong linh ao cua c Cha Lambert.

2.3. Tam the thu ong

Viec lien l chiem ngam ang Chu-ong-inh tren Thanh Gia khong nhng lam phat sinh ni c Cha nhng trc giac hoac nhng kinh nghiem thieng lieng sau sac, ma con hnh thanh ni ngai mot phng phap nguyen ngam ac biet. o la nguyen ngam thu ong. c Cha quan niem rang: "S tron lanh cua nguyen ngam he tai viec ket hp hien tai va thu ong vi Thien Chua luon hien dien ni linh hon [...]. Bi v linh hon khi b loi keo vao s nguyen ngam thu ong, th luon luon tm c nhng e tai mi me e tap trung vao cac thuoc tnh cua Thien Chua, mang lai cho linh hon mot s vui thch va man nguyen khong the tng tng c"[33].

Tam the thu ong trong luc nguyen ngam la thai o noi tam can thiet, la yeu to quyet nh cho s ket hp tron ven vi c Kito. ac biet, theo kinh nghiem cua c Cha Lambert, trong trang thai cho Chua Kito mn lay than xac, e Ngi tiep tuc thc hien viec ham mnh en toi cho nhan loai, c Cha nhan thay rang: "Thien Chua, Cha cua Ngi khi nhn vao than xac va canh tay Ngi mn, th ch thay trc dien cac au n cua Con mnh; s kien Chua Cha hang hu ng nhan nh the, phai la quy tac hng dan toi ve cach ng x oi vi trng hp o va day toi phai gi tam the hoan toan thu ong ca be trong lan be ngoai"[34].

Trong chieu kch chiem niem cua c Cha Lambert, tam the thu ong la mot e tai quan trong, xuyen suot trong cac kinh nghiem thieng lieng va quan niem tu c cua ngai. o la thai o cua mot tam hon luon at mnh di tac ong cua Than Kh e "hoan toan mac lay Chua Kito, hoan toan tan bien trong Ngi va lien l c Than Kh cua Ngi linh hoat, hoan toan b huy ra khong va luon luon gi vai tro thu ong ch khong phai vai tro chu ong trong moi sinh hoat"[35].

Tinh than chiem niem cua c Cha Lambert cung c dien ta trong cac ban luat ma ngai soan thao cho Hiep Hoi Nam N Tn Hu Men Thanh Gia c Giesu Kito Chua Chung Ta cung nh cho Dong N Men Thanh Gia, va trong chnh la th ma ngai viet cho hai ch n tu Men Thanh Gia au tien. Mc toi thieu ngai oi hoi cac n tu Men Thanh Gia la suy niem moi ngay mot gi, theo bai soan san oc cho moi ngi nghe. oi vi Hiep Hoi Nam N Tn Hu Men Thanh Gia, ngai xin anh ch em suy niem moi ngay na gi ve cuoc i au kho cua Chua Giesu[36]. Ngai cung khuyen khch cac tn hu khac suy niem ve s thng kho Chua, t nhat vao cac ngay le buoc[37].

Nh c trnh bay tren ay, chieu kch chiem niem cua c Cha Lambert dien ta tnh yeu phi thng oi vi ang Chu ong- inh, la ong lc thuc ay nhng ai muon bc theo linh ao Men Thanh Gia trong nhng hanh ong cu the: thong phan cuoc kho nan cua c Kito va tiep noi cuoc i au kho cua Ngi. o la kha canh thc tien cua tnh yeu trong linh ao cua c Cha Lambert, la chieu kch kho che ma chung ta se ban ti sau ay.

II. Chieu Kch Kho Che

Vi ban chat yeu uoi va vi khuynh hng thch tm s de dai, trong mot the gii cua khoai lac, hng thu nh hien nay, con ngi kho chap nhan s khuon mnh theo nhng oi hoi hien nhien thng tnh trong cuoc song. Tuy nhien, trong moi thi ai va trong moi hnh thc song, viec thc hanh kho che luon la ieu can thiet va co gia tr cho s thang tien, phat trien cua con ngi, ca ve mat tinh than lan the xac, phng dien nhan ban lan tu c, i song t nhien lan i song sieu nhien.

Trong lanh vc i song c tin, kho che la cach thc giup ngi Kito hu quy hng cuoc song cua mnh ve c Kito, ang a chet va song lai v ho, e qua Ngi ho at en s tron lanh, en cung ch tuyet oi cua mnh la Thien Chua. Quan iem nay co the c minh chng ni cuoc i cua V ai dien Tong Toa tien khi ang Trong va la ang Sang Lap Dong Men Thanh Gia.

Sau khi cam nghiem tnh yeu phi thng cua c Giesu Kito tren Thanh Gia, c Cha Lambert c thoi thuc ap lai tnh yeu ay bang nhng thc hanh thiet thc, e dien ta tnh yeu ac biet va ln nhat cua ngai danh rieng cho ang Chu-ong-inh. o la y ngha va gia tr cua chieu kch kho che trong linh ao c Cha Lambert c the hien qua nhng ac iem sau ay.

1. Kho che bieu hien tnh yeu thc tien oi vi Thanh Gia Con Thien Chua

Trong Ban Luat viet cho Hiep Hoi Nam N Tn Hu Men Thanh Gia c Giesu Kito Chua Chung Ta, c Cha Lambert a neu len mot chan ly: "Moi an sung va thanh c ni het thay moi ngi [...] la hoa qua cua Thanh Gia c Giesu Kito ma thoi". Theo o, "long ao c chan that va vng chac da tren Thanh Gia Chua Cu The, ma moi ngi phai vac ca trong tam hon lan ngoai the xac, [...] la con ng cu o diem phuc va chac chan..."[38]. Chan ly ay la nen tang cho nhng quan niem tu c cua c Cha ve viec thc hanh kho che trong i song Kito hu cung nh trong hanh trnh bc theo ang Chu-ong-inh cua nhng ngi yeu men Thanh Gia c Giesu Kito.

1.1. Tnh yeu oi vi c Giesu-Kito Chu-ong-inh

Trong Tong huan Vita Consecrata, c Thanh Giao Hoang Gioan Phaolo II xac nhan: "Viec chiem ngng c Kito chu ong inh la mot nguon cam hng cho tat ca cac n goi, la khi iem cua moi an ien, tien van la n Thanh Than c trao ban, cung nh n song i thanh hien" (VC 23). Cung vay, trong kinh nghiem cua c Cha Lambert, viec chiem ngam Chua Giesu Kito tren Thanh Gia a khi nguon cam hng va lam phat sinh ni ngai mot tnh yeu ac biet oi vi ang Chu-ong-inh: "Toi a co mot c nguyen ln lao la chng to mot tnh yeu phi thng oi vi Chua Giesu Kito. The nen, toi xin Ngi soi to cho biet co the lam cach nao e bieu lo moi tnh ay"[39].

Tnh yeu oi vi Chua Giesu tren Thanh Gia chiem mot v tr quan trong va tuyet oi trong tam hon cung nh tron cuoc song cua c Cha Lambert. Theo ngai, tat ca moi c muon cua con ngi eu phai at en cung ch la lam cho mnh yeu men Chua hn[40]. o qua la thu vui chan that, thanh thien va duy nhat cua nhng tam hon hang chiem ngam c Kito tren Thanh Gia va c ao c song ket hp vi Ngi cach ac biet.

1.2. Pho bien tnh yeu thc tien oi vi Thanh Gia Con Thien Chua

Tnh yeu phi thng oi vi Chua Giesu Kito con thuc ay c Cha thanh lap cac Hiep Hoi Nhng Ngi Yeu Men Thanh Gia, e "pho bien khap ni tnh yeu thc tien oi vi Thanh Gia Con Thien Chua"[41]. Ngai cung thao thc cho cac tn hu tai cac ni thuoc mien truyen giao cua cac tha sai, hang ngay chuyen can cau nguyen va nhiet tnh thc hanh nhng hy sinh e dien ta tnh yeu danh cho c Kito trong mot cach thc song ong va thiet thc nhat[42]. Nhieu lan trong luc nguyen ngam, c Cha Lambert c soi sang e thay rang: "... tren i nay khong co g lam sang danh Thien Chua hn viec thanh lap Hoi Tong o va Hiep Hoi Nhng Ngi Men Thanh Gia..."[43].

Trong th gi c Giao Hoang Clemente IX, ngay 12/10/1670, c Cha viet: "Con cung e trnh len c Thanh Cha ban luat song cua hai to chc: Mot to chc a c khi xng e giup ch cho dan Kito Giao trong nhng a s cua cac mien truyen giao. That vay, v co nhng ngi mang nang mot tnh yeu ac biet oi vi cai Chet va Thap Gia cua Chua Giesu, nen khong co g hp ly bang viec co vo long sung knh vng chac nh the"[44].

c Cha that s tam ac va say me i song cua Nhng Ngi Men Thanh Gia ma ngai c soi sang va c thuc ay e thanh lap. oi vi ngai, i song cua ho "la mot hoa anh hoan hao cua cuoc i Chua Giesu Kito khi con tran gian"[45].

2. Kho che mang tnh cach t nguyen

Kho che mang tnh cach t nguyen ni c Cha Lambert la nham thong phan Thap Gia c Kito, bang nhng au n vat va ben ngoai va tam tnh vang phuc ben trong oi vi thanh y Thien Chua. Theo o, tnh yeu danh rieng cho c Kito Chu-ong-inh phai la mot ong lc phi thng thuc ay con tim hng en s hy sinh t nguyen va yeu men.

2.1. Thong phan Thap Gia c Kito

Chua Giesu noi vi cac mon e: "S d Chua Cha yeu men Thay, la v Thay hy sinh mang song mnh [...]. Mang song cua Thay khong ai lay i c, nhng chnh Thay t hy sinh mang song mnh" (Ga 10,18). Kho che la cach thc chet i trong moi s e ch song cho mot mnh Thien Chua. o la cach thc ma c Cha Lambert a t nguyen thc hanh trong suot cuoc i. Cang au kho, c Cha cang song tinh than kho che cach triet e hn trong s thong phan vi Chua Giesu tren Thanh Gia. Ngai luon xac tn, Thien Chua oi hoi ngai phai i theo con ng hep cho en chet, ca ve ly thuyet lan thc hanh[46].

Vi niem say men ac biet c Kito tren Thap Gia, c Cha cam nhan c t trong noi tam, mot s rang buoc ngay cang chat hn vao Thanh Gia cua Ngi. "n hng chieu va trc giac ac biet ve Thanh Gia" la qua tang an sung Thien Chua ban a thuc ay ngai co nhng thc hanh cu the nh ngai a tng chia se vi c Cha Pallu, ngi ban ong hanh cua mnh. Chung toi "nguyen ngam moi em hai tieng ong ho, t mot en ba gi sang, e suy gam ve nhng au kho cua Chua va nhng ly do thuc ay Ngi chu ng v chung toi. Sau o, chung toi thong d phan nao vao nhng au kho cua Ngi nh mot cua le hy sinh be nho, o la khi oc moi cau trong Thanh vnh Sam Hoi (Tv 50) th anh toi nam roi. Chung toi nhan c nhieu n, va tiec rang khong c biet viec ao c nay sm hn"[47].

c Cha con c nhan biet: "Y nh cua Con Thien Chua trong viec thanh lap Hoi Tong o va Hiep Hoi Nhng Ngi Men Thanh Gia c Giesu Kito Chua Chung Ta, la e tai hien s au n va an sung gan lien vi cuoc Thng Kho cua Ngi"[48], bang viec "chuyen chu suy gam cuoc Thng Kho va thong d nhng noi kho au cua Ngi hang ngay trong suot cuoc i"[49].

2.2. Tam tnh vang phuc ben trong

e thong phan vi Thap Gia cua ang Cu The, ngi tong o song kho che khong ch bang nhng thc hanh mang tnh t nguyen nh the, ma con san long on nhan nhng kho khan, th thach trong cuoc song va do s vu. La mot tha sai Tong Toa, c Cha cung nhan thc c rang: "V long men Chua Giesu Kito, chung ta se chu oi, chu khat, chu met moi; chu ngi ta thu ghet, noi xau va hat hui bang ngan cach ma cac toi t Chua ang rao giang Phuc Am trong Than Kh cua Ngi c vinh d lanh nhan.. .[Va vi thai o] hoan toan tuan phuc thanh y Thien Chua th con cai chet nao ang c ngng mo va tham kn hn cai chet do b am sat, b oi, chet do cung cc, benh tat hoac au oc v Thien Chua cua mnh"[50].

Trong th gi cha Simon Halle, nam 1671, c Cha a boc lo tnh trang noi tam cua mnh trc quyet nh cua Toa Thanh trong viec bac bo Hoi Tong o. Mac du vui long chap nhan, nhng ngai van cam thay c thoi thuc phai "khuon mnh mot cach sau sat theo thai o ben trong va ben ngoai cua c Giesu Kito au kho," e "sat te tat ca cac nang khieu cua linh hon va than xac", ch khong chap nhan song mot i song tam thng[51]. Va trong tam the tung phuc triet e thanh y Chua, ngai san long on nhan thap gia ma Thien Chua a don san ni mien truyen giao ang Trong: "Ngay mai con se len ng i ti ni thc hien d tnh ay, va con rung mnh khi thay nhng thap gia c don san cho con tai o. Tuy nhien, con thay ro rang, Chua Cu The muon con chu ng cac thap gia ay, v nhng ong lc lam con say me. Con xin tung phuc triet e thanh y Chua"[52].

That vay, do li khan vang phuc noi tam ma ngi tha sai co c mot tam the san sang can thiet e hoan toan song cho Thien Chua. Bi v khi "t rang buoc vao c vang li tot cung, ngi ay khong bao gi c hanh ong theo s thuc ay cua ban tnh t nhien va ly tr, nhng ch do s thuc ay noi tam"[53].

3. Kho che gan lien vi nhan c th phng

3.1. Suy ton Thanh Gia Con Thien Chua va ket hp vi cong nghiep cu o cua Ngi

Trong s ket hp vi Thanh Gia Con Thien Chua, kho che dien ta thai o th phng sau tham va ay tam tnh sot men cua tam hon khat khao tm kiem e lam ep long Thien Chua. Theo cach thc hanh kho che cua c Cha Lambert, cac viec hy sinh, ham mnh, anh toi... luon c thc hien vao gi nguyen ngam buoi chieu hay ban em, trong s ket hp vi cac kinh nguyen ac biet, e long trong suy ton Hy Le Thanh Gia cao ca cua Chua, e tng niem nhng cc hnh au n Con Thien Chua a chu, va dang s hy sinh ay nh cua le thm tho ngao ngat, ket hp vi y hng cua Chua chung ta khi Ngi chu hanh hnh. ac biet, vao Chua Nhat Le La va bon ngay tiep theo, viec en toi nh tren phai lam gap oi, vao ngay Th Sau Tuan Thanh, phai lam gap ba, e ton knh ac biet hn thi gian cc thanh va ngay Con Thien Chua chu Thng Kho va chu Chet[54].

o la nhng thc hanh ma c Cha Lambert quy nh cho mnh va cho Nhng Ngi Men Thanh Gia cung nh cho con cai tinh than cua ngai. Muc ch cua Dong N Men Thanh Gia cung c c Cha xac nh ro rang, la ac biet chuyen chu tng nh va noi theo cuoc Thng Kho cua Chua Giesu Kito moi ngay nh phng the thuan li nhat e at ti s hieu biet va yeu men Ngi[55].

3.2. Th phng Thien Chua trong Than Kh va Chan ly (Ga 4,23)

"V chung ta khong biet phai cau nguyen the nao cho phai, nhng chnh Than Kh cau nguyen thay cho chung ta, bang nhng tieng ren xiet khon ta" (Rm 8,26). Theo c Cha Lambert, Chua Kito ong vai tro chu ong trong nhng hoat ong cua chung ta bang s linh hoat cua Than Kh Ngi. Chung ta can co thai o noi tam xng hp o la gi vai tro thu ong trong moi sinh hoat, ngha la ch lam theo quan iem c tin, theo s thoi thuc thuan tuy cua an sung va Than Kh c Giesu Kito ang song trong ta. Y tng nay c c Cha e cap nhieu lan trong cac But Tch cua ngai.

Khi song trong an sung, chnh Than Kh c ngu trong tam hon chung ta e tiep noi nhng hoat ong ma Ngi a thc hien trong noi tam Chua Giesu Kito[56]. Cung chnh Than kh c Kito thoi thuc chung ta thc hien viec ton th Thien Chua cach tuyet hao[57]. Da vao nen tang tren ay, chung ta co the hieu c quan niem cua c Cha Lambert: nhng thc hanh hy sinh, anh toi nham suy ton Thanh Gia Con Thien Chua va ket hp vi cong nghiep cu o cua Ngi la th phng Chua Cha trong Than Kh va Chan Ly theo ung cach Ngi muon.

c Cha cung xac tn rang: "Khi mot tam hon tm kiem Thien Chua trong Than Kh va Chan Ly, th chac chan se gap c Ngai"[58]. Nhng thc hanh kho che hay viec ham mnh be trong va be ngoai nh la nhng phng the tuyet oi can thiet e en vi Thien Chua, va nh nhng tam the hu hieu e Than Kh c Kito co the linh hoat cach tron ven trong linh hon nhng ngi ch c ao yeu men va ton th Thien Chua hn na[59].

4. Kho che bo tuc ieu duy nhat con thieu ni hy te ban th la phai co s au kho

4.1. Hiep nhat vi hy te ban th cua Con Thien Chua

S tiep noi cuoc i l th hy sinh cua c Kito trong mot than xac co kha nang chu ng au kho la cach thc e bo tuc hy te ban th cua Con Thien Chua. Chnh than xac do Chua Kito mn lay e thc hanh nhng viec ham mnh en toi se tr thanh nhng le vat c than hoa. Bi Chua Cha, khi nhn vao than xac do Chua Kito mn lay, th ch thay trc dien cac au n cua Con mnh[60].

Khi linh hon ket hp vi Chua Kito va e cho tinh than lien l tham nhap vao tinh than cua Chua Kito, hoan toan tan bien trong Ngi, th chnh Chua Kito, khong nhng chiem lay cac nang lc cua linh hon, ma con tr thanh chu nhan cua than xac ngi ay, e tiep noi cuoc i l th va au kho nh nhng hy sinh lao nhoc ma Ngi thc hien theo y muon qua cac le vat c than hoa o[61]. Va bang s ket hp vi nhng le vat thanh nh the ma Chua Kito se hoan tat hy le hoan hao cua Ngi.

La mot tha sai Tong Toa, c Cha y thc sau xa nhng oi hoi cua bac song va so phan cua ngi mon e Chua Giesu. Ngai cam thay hanh phuc c "tr nen mot le vat hien dang, mot le vat c chieu nhan va vi so phan se b tan bien vao mot ngay nao o..."[62]. Y thc ay luon hng dan c Cha co thai o san sang khuon mnh theo y muon cua Thien Chua trong moi tnh huong va trong moi s e dang tien hy te be mon cua mnh hiep vi hy te cua Con Thien Chua tren ban th.

4.2. Tiep noi cuoc i au kho cua c Kito

"Moi hang ngi eu co ngha vu toi can: phai biet n Chua Cu The, ang a ganh chu nhieu noi au thng. Vay, khong mot ai phai b loai tr, bat luan thuoc phai tnh hay a v nao, mien la ho nhiet tnh khao khat uong chen ang Con Thien Chua"[63]. Trong kinh nghiem thieng lieng cua mnh, nhieu lan c Cha c thuc ay thc hanh nhng viec ham mnh en toi hoac dang nhng hy sinh phi thng trong mot khoang thi gian nhat nh e cau xin Chua Giesu "vui long tiep noi ni ngai cac viec hy sinh trong cuoc i au kho cua Ngi". c Cha tin rang: "Con Thien Chua tiep tuc cuoc i au kho cua Ngi bang con ng tuyet vi ay"[64]. Cung vay, c Cha Lambert nhan nhu con cai mnh: "muc ch chnh cua Tu Hoi cac con la tiep noi ni ban than mnh cuoc i au kho cua Chua Giesu Kito..."[65].

Tiep noi cuoc i l th hy sinh lao nhoc cua Chua Kito la yeu to quan trong c nhan biet t trong kinh nghiem thieng lieng va trong quan niem tu c cua c Cha Lambert. c Cha e cap en yeu to nay nhieu lan va dien ta nhieu cach trong mot so But Tch cua ngai.

5. Kho che theo muc ch luan ly tu c

5.1. Song i en toi cong khai

Phat xuat t nhan thc sau xa ve s yeu hen, toi loi cua mnh, c Cha Lambert cam thay can phai quyet tam song i en toi cong khai bang nhng thc hanh cu the. V the, tat ca nhng viec hy sinh, anh toi cua chnh c Cha Lambert hay cua Nhng Ngi Men Thanh Gia, c thc hanh trong y thc la e ham mnh, en toi cho chnh mnh va cau nguyen cho tha nhan[66]. Theo c Cha, "chung ta phai hoi tiec en hi th cuoi cung v a hieu biet qua t, yeu men qua t, ton th qua t, ta n qua t ang Tao Hoa cua chung ta"[67]. Moi ngay chung ta phai xet xem, "chung ta a danh bao nhieu gi e nguyen ngam, lam viec ham mnh en toi va hy sinh cho muc ch o?"[68].

Hn na, s quyet tam song i en toi toan dien la e co c b quyet "chet ep va song tuyet vi"[69] cho Chua Kito. The nen, song i kho hanh, song i en toi cong khai con la ieu kien thiet yeu e chung ta at ti s tron lanh theo bac song cua mnh[70].

5.2. Che ng than xac

Muc ch luan ly tu c cua nhng thc hanh kho che la lam cho than xac phuc tung tinh than va tinh than phuc tung Thien Chua[71]. Viec che ng than xac la cach thc cu the va la oi hoi can ban e at c nhng muc tieu thieng lieng hay nhng gia tr tinh than cua kho che. Neu mot ngi song theo ban tnh t nhien hoac theo ly tr thuan tuy, khong the goi la mot Kito hu ch thc. Do o, trong y hng cua c Cha Lambert, Nhng Ngi Men Thanh Gia c mi goi moi ngay thong phan cac au kho cua c Giesu Kito bang viec che ng than xac[72].

Che ng than xac con la e chet i oi vi chnh mnh, chet i oi vi the gian, "ngha la oi vi cac giac quan, ban tnh t nhien va ly tr ngi i"[73], e ch song cho mot mnh Thien Chua. "Bi le chung ta thng yeu men Thien Chua nhieu hn khi phai chet i oi vi mot xu hng xau, so vi khi chu chet e tuyen xng c Tin, ly do la e tai nay khong quan trong va rang buoc bang s t v ao. Va chnh trong ngha nay ma ngi ta co the noi rang ca cuoc i ngi Kito hu la mot cuoc t v ao lien l, bi khong the la mot mon e hoan hao cua c Giesu Kito, neu khong t bo mnh va chet i trong moi hoan canh oi vi nhng c muon cua ban than va cai toi cua mnh"[74].

Khong ch la viec che ng than xac, kho che con la viec san sang on nhan nhng au kho vat va, la nhng thap gia hang ngay cua than phan con ngi, nh nhng phng the ch thc e at c thien ang. V khong g lam ta xa s dnh ben the gian va khong g lam ta chay en Chua lien l bang nhng au kho. Cho nen phng the duy nhat e thang ban tnh t nhien la co gang song mot cach phu hp vi V Thu-Lanh oi-Mao-Gai, e Thien Chua hoan toan thong tr trong ta[75].

6. Kho che mang y hng tong o

6.1. Chng ta Phuc Am

Khi at chan en Ayutthaya, Thai Lan, c Cha Lambert c thoi thuc e thanh lap mot Hiep Hoi gom nhng ngi tong o ch thc, nhng nha truyen giao chan chnh va nhng Kito hu hoan hao, e cai to Kito Giao tai ay va cach rieng e chan chnh i song sa sut cua cac tha sai trong mien truyen giao. Nhng ai gia nhap Hiep Hoi nay phai co mot i song troi vt va "nhiem vu chnh yeu cua cac tam hon thanh thien ay la nang trao oi vi Thien Chua ve nhng phng the lam sang danh Ngai va cu o anh ch em ong loai. Ham mnh en toi cho chnh mnh va cho muon dan"[76].

V tha sai Tong Toa la hnh anh song ong cua c Giesu Kito. Theo gng Thanh Phaolo Tong o, ngai ch biet mot mnh c Giesu Kito chu ong inh vao Thap Gia (x. 1Cr 2,2), v the ngai khong the tr thanh mot tha sai Tong Toa ch thc, neu khong la mot hy le au kho xng vi bac song cua mnh. Kho che la yeu to thuoc can tnh cua nha tha sai va la phng the hu hieu cho li chng cua ngai ve Chua Kito va ve Phuc Am cua Ngi[77].

6.2. Phng the chuyen cau

Chuyen cau cho lng dan cung ngi toi loi an nan tr lai va cho Giao Hoi c moi ieu can thiet la mot trong nhng muc ch cua c Cha Lambert t khi co y tng ve Hiep Hoi mang ten Nhng Ngi Men Thanh Gia.

Trong ban xet mnh cua cac tha sai, nhiem vu chuyen cau cung c e cap en: "Chung ta co cau xin Thien Chua cham dt cac cuoc ly giao, lac giao va ban n hoan cai cho toi nhan va lng dan, cach rieng cho nhng ngi c trao pho cho chung ta khong?"[78]. Ve phan mnh, e gop phan lam sang danh Thien Chua va cu roi anh ch em ong loai, c Cha cung y thc, ngai phai mang trong noi tam "mot tinh than lien l sam hoi en toi, ta n va chuyen cau hn na cho muon dan at c s hoan thien"[79]. Chuyen cau cho lng dan cung ngi toi loi an nan tr lai cung la ac net trong s mang cua ngi n tu Men Thanh Gia.

Kho che la yeu to quan trong trong linh ao cua c Cha Lambert, linh ao Men Thanh Gia. Nhng ngi tap s se tm thay ni ay phng the tuyet vi giup che ng tat xau va ren luyen nhan c; nhng ngi ang tan ti se tm thay phng the ket hp vi Thien Chua moi ngay mot hn; nhng ngi thanh toan se tm thay phng the at ti s hiep nhat mat thiet vi c Giesu Kito chu Kho Nan"[80]. Du hnh thc kho che nao, th o cung la mot oi hoi thc tien cua i song chiem niem, v trai tim phai c thanh luyen e co kha nang lang nghe, chiem ngam Chua va ket hp vi Ngi. Ni c Cha Lambert, kho che cung nh cau nguyen, luon la ieu kien va phng the can thiet cho hoat ong tong o, nh chung ta se thay trong phan trnh bay ve chieu kch tong o trong linh ao cua c Cha Pierre Lambert.

III. Chieu Kch Tong o

Khi lanh nhan thien chc linh muc, nhat la chc Giam Muc ai Dien Tong Toa, c Cha Pierre Lambert y thc mnh la ngi tong o cua Chua Kito qua s uy nhiem cua Giao Hoi. Hoi Tha Sai Hai Ngoai Paris do ngai cung vi c Cha Francois Pallu va Nhom Ban Hien sang lap, la mot hoi i song tong o. Cung the, ai Gia nh Men Thanh Gia do Chua soi sang rieng cho ngai lap ra, la mot Dong gom nhng ngi tong o. c Cha Pierre Lambert la khuon mat tieu bieu nhat cho ca hai to chc o, v ngai co mot tam hon nhiet thanh, song chet cho n goi tha sai va co y niem troi vt ve i song ngi tong o. Chnh quan niem va kinh nghiem cua ngai ve lanh vc nay a uc ket nen tinh than tham thuy cho ngi tong o tha sai va lam mau mc cho con cai cua ngai.

1. Hon tong o

1.1. Chiem niem

Theo c Cha Pierre Lambert, chiem niem va hoat ong bo tuc cho nhau va an ket vao nhau. Chiem niem phai la linh hon cua hoat ong va hoat ong la ket qua cua viec ket hiep sau xa vi Thien Chua. Khi noi en nhng c tnh can co cua cac tha sai, c Cha khang nh, ho phai quyet tam cach chan thanh vn ti s tron lanh cua ngi Kito hu, va phai thc hanh quyet tam ay trc khi dan than vao nhng ngha vu cao ca cua ngi tong o. Do nhng oi hoi can thiet oi vi c tnh cua ngi tong o, nen oi vi c Cha "mot ngi co thien ch, sot sang va ao c th cha u, nhng con can phai trai qua 10 nam lien tuc chuyen cham nguyen ngam than tnh vi Chua va phuc vu tha nhan, bang khong th e rang i song noi tam cua cac tha sai ay se sa sut"[81]. Trong kinh nghiem ban than, nhieu lan c Cha Lambert cung a khuyen day cac tha sai cua mnh: "Trc khi gieo vai hat giong Phuc Am, anh em hay dung li cau nguyen lam cho ma moc t tri sa xuong tren canh ong"[82]. c Cha con t nhu rang: "Ngi tong o tha sai hay lam moi viec trong khuon kho n goi cua mnh theo s thuc ay noi tam. S thuc ay nay luon gan lien vi bac song cua ngi c Chua keu goi that s vao i song tong o"[83].

Vi c Cha Lambert, nguyen ngam khong ch la mot phng the can thiet va hu hieu e ket hiep vi c Kito Chu-ong-inh va Thien Chua Ba Ngoi, cung at ti s tron lanh noi tam, nhng con la mot nguon cung cap anh sang soi dan hanh ong thc tien trong lanh vc tong o. Suot i, ngai a triet e ap dung nguyen tac: luon hanh ong di s thoi thuc cua Chua Thanh Than, bieu hien trong nhng trc giac va xac tn noi tam ma ngai cam nhan c khi nguyen ngam.

Mot yeu to khac chng to tnh thc tien, trong phng phap nguyen ngam theo linh ao cua c Cha Lambert, la thai o nai xin trc mat Thien Chua e chuyen cau cho tha nhan. Viec chuyen cau nay la mot nhiem vu chnh yeu cua ngi n tu Men Thanh Gia. Chnh c Cha Lambert a truyen day cho con cai ngai: "...hang ngay dang viec suy gam cau nguyen cua cac con, nc mat cua cac con, cac viec lam cua cac con va cac hy sinh cua cac con, e cau xin [Thien Chua] ban cho lng dan va nhng Kito hu bat hao c n an nan tr lai"[84].

1.2. i song troi vt phi thng

e co the at ti s tron lanh, ngi tong o "phai song i en toi hn, kho hanh hn va nguyen ngam nhieu hn; neu khong, [ngi ay] khong the chu toan cac ngha vu cua mot tha sai Tong Toa ch thc"[85]. c Cha Lambert con nhan thay rang: "Toi se khong at c s tron lanh cao o ma Chua Giesu Kito oi hoi ni toi, neu toi khong the hien ra ben ngoai y ngha cua ba li khan noi tam ma toi tuan gi het sc mnh vi s tr giup cua n thanh Chua.. ,"[86]. o la cach thc ma c Cha tin rang: Thien Chua oi hoi nhng thc hanh hy sinh, ham mnh e song i en toi cong khai cua ngai, phai mang lai hieu qua thiet thc. S nhan biet nay thoi thuc ngai thc hanh nhng viec ham mnh: "Kieng tht va an chay suot i", e en bu phat ta long nhan lanh cua Thien Chua "b xuc pham moi ngay quanh nam"[87].

Nh the, ngi tong o tha sai con phai la ngi co i song troi vt. Mot i song phong tung hoac tam thng se khong xng ang va khong co ch g trong mot bac song phi thng cua v tha sai. i song troi vt ay se khong ngng thuc ay ngi tong o "lien l dang len Thien Chua nhng hy sinh e c thong d vao nhan tnh thanh thien, au kho, chu ong inh, hien te cua Chua Kito va mang ay t tng cua Thien Chua, hau xng ang nhan lanh vinh d ln lao va long thng xot tot nh, la c chet tren cay go do tay mot ly hnh vi muc ch bao ve Phuc Am thanh cua Ngi, v phan roi cua tha nhan va v tnh yeu tinh tuyen danh cho Thien Chua"[88].

Do nhng oi hoi cua i song phi thng nh the ma tnh yeu cua nha tha sai Tong Toa ch thc khong bao gi c phep tan lui. e co the trung thanh vi n keu goi trong bac song thanh thien nay, ngi tong o phai luon t nguyen at mnh di s thoi thuc cua tnh yeu oi vi ang Chu-ong-inh. Nh o, ho co the hoan toan pho thac cho s quan phong cua Thien Chua, chap nhan b chi phoi bi tnh yeu tinh tuyen danh cho Chua va tha nhan.

1.3. S t bo

T bo la ieu kien tat yeu thuoc ban chat n goi cua ngi tong o. That vay, e at ti mot i song troi vt cua mot bac song phi thng, ngi tong o phai tra gia bang chnh ban than va tat ca nhng g mnh s hu. o "khong phai la nhng cua cai ben ngoai, nhng chnh la nhng nang lc cua linh hon ma Thien Chua oi hoi phai t bo"[89]. Noi cach khac, "cot loi cua s t bo phai la t bo moi hoat ong cua tinh than e ch lam theo thanh y Thien Chua do Ngai to cho thay qua s thoi thuc noi tam, la ieu khong bao gi thieu, neu v ay trung thanh vi an sung. Khong co s t bo nay v ay khong the lam c g mang tnh anh hung trong cac ngha vu do Thien Chua giao pho"[90].

Ngi tong o thc hanh s t bo la e co the hanh ong trong s le thuoc hoan toan vao Chua Kito va san sang vang theo menh lenh cua Ngi. Them na, viec "t bo cac cua cai ben trong", nh a mo ta tren ay, se giup ngi tong o de dang pho thac moi s trong tay Thien Chua khi phai oi dien vi nhng kho khan th thach ma c Cha Lambert noi ro la nhng "s d ben ngoai va ben trong"[91].

oi hoi ln lao cua s t bo la mot cuoc chet i lien l, "chet i trong moi hoan canh oi vi nhng c muon cua ban than va cai toi cua mnh"[92]. S chet i nh the la thai o dt khoat e khc t nhng g khong phu hp vi bac song cua ngi tong o, va e nh o ma ngi tong o co the at ti s tron lanh nh Chua muon. Ngc lai, neu khong t bo, ngi tong o se tr nen ke bat trung trong chnh bac song cua mnh. c Cha Lambert a qua quyet: "Thap gia ln nhat va la mot trong nhng s bat trung nghiem trong nhat ma nhng ngi a c Chua keu goi trong nhng con ng

b nhiem cua Chua a vap phai, la khong hanh ong bang tat ca s t bo nh Chua mong c, theo cach Chua hanh ong trong ho"[93].

1.4. Song theo Than Kh

T bo hay ghet bo chnh mnh giup ngi tong o kham pha ra "mot phng the e trut bo ban tnh hoan toan h on va thay vao o mot con ngi phu hp vi ban tnh Thien Chua"[94], bang khong, ngi ay se khong c Than Kh cua Ngai linh hoat tron ven. oi vi nhng ngi song theo Than Kh, Thien Chua oi hoi s le thuoc hoan toan ni Ngai qua c Giesu Kito. e mot khi a ket hp vi Chua Giesu Kito bang mot s hiep nhat rat ac biet trong mot bac song phi thng, v tha sai khong con t mnh hanh ong na. Hoac "neu phai hanh ong, linh hon se hoi Than Kh Chua Giesu Kito ang ng trong mnh, ieu g Than Kh muon no thc hien nh Ngi"[95].

That vay, ngi tong o phai "hoan toan lu phuc s soi sang hng dan cua Chua Thanh Than" va khong c lam g theo y rieng la y cua xac tht. Nh the "hanh ong mot cach thu ong trong noi tam" co ngha la ngoan nguy on nhan tac ong cua Chua Thanh Than vi mot trai tim a c thanh luyen. Noi cach khac, Thien Chua oi hoi ni ngi tong o thai o noi tam can thiet, la "...chet i oi vi chnh mnh va moi s tren the gian, [va] ch song trong c Giesu Kito"[96], en o nh Thanh Phaolo khang nh: "Toi song, nhng khong con phai la toi song ma la Chua Kito song trong toi" (Gl 2,20). o la "b quyet chet ep va song tuyet vi", oi hoi ngi tong o phai quyet tam song i en toi toan dien; e trong moi s, ngi ay "ch lam theo quan iem c tin, theo s thoi thuc thuan tuy cua an sung va Than Kh c Giesu Kito"[97].

Theo c Cha Lambert: "Ngi ay phai luon luon hanh ong mot cach thu ong trong tham tam, v t coi mnh nh mot tha tac vien c linh hoat bi Than Kh cua Chua Giesu Kito va Hoi Thanh; va vi t cach o, linh hon phai can than khong t y lam g ca, nhng phai i theo hoac lam theo nhng trc giac c ban cho mnh, do s ket hp vi dong anh hng than b ang ton th nay"[98]. c Cha cung qua quyet: "Neu khong i theo ng hng o, chac chan cac hoat ong cua nha truyen giao se tiem nhiem xu hng song theo ban tnh t nhien hoac theo s khon ngoan the gian la ke thu cua i song Phuc Am"[99].

2. Song s vu tong o tha sai

2.1. ac tnh Kito trung tam

Ngi tong o phai at Chua Kito lam trung tam cua moi hoat ong. T quan iem Kito trung tam quen thuoc, c Cha Pierre Lambert nhn ngi tong o trong moi lien he mat thiet vi Chua Kito, trong s tiep noi s mang cu the cua Ngi. V Chua Kito a cu o the gii bang hy sinh, th ngi tong o cung co s mang "tiep noi cuoc i l th va hy sinh cua Ngi cho en tan the", bang cach t nguyen va chu ong "dang tien, trao gi va cong hien than xac (toi) cho c Giesu Kito"[100] v muc ch ay. Theo o, i song cua ngi tong o se luon tap trung vao Chua Kito trong cuoc kho nan bang mot tnh yeu thc tien.

2.2. Hoan tat moi viec thay cho Chua Kito

Trong quan iem Kito trung tam nh va trnh bay tren ay, moi sinh hoat cua ngi tong o song linh ao cua c Cha Lambert la tiep noi va "hoan tat nhng g con thieu trong cac noi gian truan c Kito phai chu cho than mnh Ngi la Hoi Thanh" (Cl 1,24). c Cha Pierre Lambert y thc mnh ang i trong linh ao cua Thanh Phaolo, la linh ao ac biet thch hp cho linh ao cua c Cha Pierre Lambert: tap trung vao c Giesu-Kito Chu-ong-inh.

Theo linh ao nay, c Cha Lambert quan niem, chnh c Kito s dung ngi tong o e tiep noi cong cuoc cu chuoc cua Ngi bang i song c tin, bang nhng thc hanh ham mnh, en toi; bang nhng hy sinh cho cong cuoc rao giang Tin Mng. Cac kha canh nay cua i song ngi tong o eu bao ham au kho va gian truan th thach. Trong cai nhn cua c tin, i song ay luon luon c bao trum di bong Thanh Gia c Kito Cu The, nh yeu to can thiet em lai hieu nang cua viec tong o. c Cha Lambert cung cam nghiem: "Thien Chua thng gan lien s an nan tr lai cua nhieu ngi vi nhng hy sinh ham mnh, kinh nguyen va c bac ai phi thng cua tha tac vien"[101].

2.3. Thong d vao tinh than trung gian vi c Kito

Thien Chua a dung c Kito lam trung gian giao c mi va vnh cu, em lai cho loai ngi n tha toi, n ngha t, n bnh an va hiep nhat e lam thanh Nhiem The Ngi la Hoi Thanh. Ngi tong o song theo linh ao cua c Cha Lambert c mi goi thong d vao tinh than trung gian cua c Kito. Tinh than o phai c the hien trong i song cu the bang cach phan au lien l, e song trong trang thai c giai hoa vi Thien Chua va moi ngi; thc thi gii luat bac ai va tha th, cach rieng oi vi ke thu ghet va lam hai mnh; ong thi kien tao hoa bnh va hoa giai trong moi trng mnh song va hoat ong[102].

2.4. Tinh than Phuc Am

Ngi tong o cung phai co tinh than canh tan, thch nghi, kho che, ngheo kho, e chung moi cua cai va san sang hy sinh v oan chien. Khong cay da vao tien bac va s thong thai cua mnh hoac the lc quan quyen vua chua. Trai lai, ngi tong o ch dung moi phng the cha ng trong Phuc Am, o la rao giang li Thien Chua vi long tn thac vo bien vao sc manh than linh, vi tinh than bac ai vo han danh cho moi ngi, ke ca nhng ke chong oi, vi tinh than san sang hien dang mang song e minh chng tnh yeu va vi tam hon cau nguyen lien l.

c Cha Pierre Lambert cung nhan manh rang: ngi tong o tham nhuan tinh than Phuc Am se co thai o hien lanh, khiem nhng khi tiep xuc vi tn o cac ton giao ban; nen oi x vi nhng Phat t nh "nhng ngi a co mau sac chan ly Kito Giao" va phai knh trong, bat chc nhng c tnh cao quy cua ho[103]. Chnh c Cha a song Phuc Am en cc iem va the hien mc o troi vt mau ngi tong o phac hoa tren ay. Ngai la mot trong nhng v tha sai noi bat cua thi ai mi[104].

en ay, chung ta a phan biet ba chieu kch lam nen linh ao cua c Cha Pierre Lambert, nhng trong thc te, ba chieu kch ay gan lien va an xen vi nhau, khong the tach ri. That vay, tinh than chiem niem dan ti tinh than kho che va tinh than tong o mot cach tat yeu. Tinh than kho che la b quyet va ong lc can thiet cho i song chiem niem va hoat ong tong o. Moi chieu kch cung nh toan bo linh ao cua c Cha Lambert eu mang ac tnh Kito trung tam, tap trung vao c Giesu-Kito Chu-ong-inh va cuoc Thng Kho cua Ngi. Ca ba hnh thc: chiem niem - kho che - tong o cua linh ao c Cha Lambert eu c thoi thuc bi tnh yeu danh cho c Giesu-Kito Chu-ong-inh trong s hien dang tron ven e nen ong hnh ong dang vi Ngi.

Tat ca nhng ieu trnh bay tren ay chng to linh ao cua c Cha Lambert tap trung cai nhn va trai tim vao dung nhan c Kito Chu-ong-inh. Bi o, linh ao nay khong b mai mot vi thi gian, nhng luon song ong va c truyen lai cho hau due cua c Cha Pierre Lambert, nhng ngi song theo linh ao Men Thanh Gia.

i song va sc phat trien ky la cua Dong Men Thanh Gia, trong long Giao Hoi Viet Nam va Chau A qua suot dong lch s ay th thach, la mot dau hieu chng to s thch hp linh ao cua c Cha Lambert vi tam hon ngi phu n Viet Nam va Chau A, la mau ngi co s ben nhay ac biet oi vi huyen nhiem tnh yeu va au kho, la hai yeu to co kha nang cong tac vao n cu o con ngi. Thap Gia c Kito chnh la quyen sach mac khai huyen nhiem ay.

(Trch Tap san Hiep Thong / HGMVN So 116 - thang 1 & 2 nam 2020)

- - - - - - - -

[1] HGMVN, Uy Ban Giao Ly c Tin, Ban T Vng Cong Giao, "Linh ao" trong T ien Cong Giao, Ton Giao, 2016, tr.533.

[2] c Cha Phaolo Nguyen Thai Hp, Dan Vao Lch S Linh ao, trang mang Giao Phan a Lat, simonhoadalat.com, truy cap 06/2020

[3] X. Hien che Tn Ly ve Giao Hoi - Lumen Gentium 46,1.

[4] X. Nhom NCLMTG, "Nhng Trc Giac Mi Cua Mot Nha Tha Sai Nhan c Trong Luc Nguyen Ngam..., 1668" (Bai T S), trong Tuyen Tap But Tch (Di Cao) c Cha Pierre Lambert de la Motte..., sd., I,4, tr.58.

[5] Vua Louis XIII cua Phap, tai wikipedia.org

[6] Ch. Duffy, Siege Warfare: The fortress in the early modern world, 1494-1660, p.247.

[7] Nhom NCLMTG, Tieu S-But Tch c Cha Phero-Maria Lambert de la Motte, 1998, so 2, tr.8.

[8] D. Poinsenet, France Religieuse du XVII siecle, Paris, 1952, p.363.

[9] X. Nhom NCLMTG, "Luat Tu Hoi Cac Trinh N Va Phu N ao c..." (Luat Tien Khi), trong Tuyen Tap But Tch (Di Cao) c Cha Pierre Lambert de la Motte..., sd., IV,6, tr.30.

[10] Cf. A. Launay, Histoire de la mission de Cochinchine, Documents historiques I (1658-1728), Paris, Tequi, 1923, p.96.

[11] AMEP, vol. 118, p.332.

[12] P. Pourrat, La spiritualite Chretienne III. Les Temps Modernes, Premiere Partie: de la Renaissance au Jansenisme, Paris, 1947, pp.127.154.

[13] D. Poinsenet, France Religieuse du XVII siecle, op.cit., p.16.

[14] J. Ch. Brisacier, sd., so 14.

[15] P. Pourrat, op.cit., pp.60-61.

[16] Cf. J. Guennou, Missions Etrangeres de Paris, Paris, Fayard, 1986, pp.103-104.

[17] Cf. H. Bremond, Histoire litteraire du sentiment religieux France, tome III: la Conquete mystique, L'ecole Franeaise, Paris 1935, pp.641-644.

[18] Cf. J. Guennou, op.cit., p.110.

[19] X. Nhom NCLMTG, "Suy Ngh Ve Cuoc Hanh Trnh Bat Thanh Sang Trung Hoa, 1663" (Suy Ngh 2), trong Tuyen Tap But Tch (Di Cao) c Cha Pierre Lambert de la Motte..., sd., 14-18, tr.138.

[20] X. J. Ch. Brisacier, sd., so 22.

[21] Cf. H. Chappoulie, Aux origines d'une Eglise. Rome et les missions Indochine au XVII siecle, Paris, 1943, pp.141-142.

[22] Nhom NCLMTG, "Bai T S", sd., I,1, tr.58.

[23] Nhom NCLMTG, "Th Gi Cha Halle, 15/03/1661" (Th I Halle), trong Tuyen Tap But Tch (Di Cao) c Cha Pierre Lambert de la Motte..., sd., 3-5, tr.108.

[24] X. Nhom NCLMTG, "Suy Ngh Ve Cac c Tnh..., 1661" (Suy Ngh 1), trong Tuyen Tap But Tch (Di Cao) c Cha Pierre Lambert de la Motte..., sd., 3, tr.115.

[25] Nhom NCLMTG, "Mot Tha Sai Phai Hanh ong The Nao? 1665" (Hanh ong), trong Tuyen Tap But Tch (Di Cao) c Cha Pierre Lambert de la Motte..., sd., 9, tr.162.

[26] Nhom NCLMTG, "Viec Nguyen Ngam Cua Mot Tha Sai Tong Toa" (Nguyen Ngam 4), trong Tuyen Tap But Tch (Di Cao) c Cha Pierre Lambert de la Motte..., sd., 12, tr.151.

[27] Nhom NCLMTG, "Bai Nguyen Ngam, 06/09/1662" (Nguyen Ngam 1), trong Tuyen Tap But Tch (Di Cao) c Cha Pierre Lambert de la Motte..., sd., 5, tr.46.

[28] X. Nhom NCLMTG, Tieu S-But Tch c Cha Phero-Maria Lambert de la Motte (Tieu S), sd., 8, tr.15.

[29] ay la khau hieu ma ngai ke tha cua linh ao trng phai Phap: "Chua Giesu-Kito phai la oi tng duy nhat cua long tr chung ta" (J. Guennou, op.cit.,p.112).

[30] Nhom NCLMTG, "S Tap Chu Noi Tam Va Lien L... 1665" (Tap Chu Noi Tam), trong Tuyen Tap But Tch (Di Cao) c Cha Pierre Lambert de la Motte..., sd., 7-9, tr.168.

[31] X. nt., 4, tr.167.

[32] Nt., 12, tr.169.

[33] Nt., 3-4, tr.167.

[34] Nhom NCLMTG, "Bai T S",sd., I,11, tr.59.

[35] Nhom NCLMTG, "Canh Bao Ve Nhng Cam Do..., 1662" (Canh Bao 1), trong Tuyen Tap But Tch (Di Cao) c Cha Pierre Lambert de la Motte..., sd., 3, tr.119.

[36] Nhom NCLMTG, "Bai T S", sd., V,3, tr.66.

[37] X. Ngh quyet Cong Ngh ang Ngoai 1670, ieu 21, trong A. Launay, Histoire de la mission du Tonkin, Documents Historiques, tome I, Paris, Tequi, 1927, p.97.

[38] Nhom NCLMTG, "Luat Hiep Hoi Nam N Tn Hu Men Thanh Gia.., 1668" (Luat Tai The), trong Tuyen Tap But Tch (Di Cao) c Cha Pierre Lambert de la Motte..., sd., I,1-4, tr.87.

[39] Nhom NCLMTG, "Bai T S", sd., 1,1-2, tr.58.

[40] X. Nhom NCLMTG, "Tap Chu Noi Tam", sd., 13, tr.169.

[41] Nhom NCLMTG, "Bai T S", sd., III,1, tr.64.

[42] X. nt., III,1-2, tr.64; "Luat Tai The", II,1-2, tr.88.

[43] X. Nhom NCLMTG, "Bai T S", sd., VII,1, tr.71.

[44] Nhom NCLMTG, "Th e Trnh c Giao Hoang Clememte IX, 1670" (Th Clememte), trong Tuyen Tap But Tch (Di Cao) c Cha Pierre Lambert de la Motte..., sd., 22-24, tr.99.

[45] Nhom NCLMTG, "Nguyen Ngam 1", sd., 11, tr.47.

[46] X. Nhom NCLMTG, "Th Gi c Cha Heliopolis, 1668" (Th Pallu), trong Tuyen Tap But Tch (Di Cao) c Cha Pierre Lambert de la Motte..., sd., III, tr.80.

[47] Nt., III,2, tr.79.

[48] Nhom NCLMTG, "Bai T S", sd., VI,1, tr.68.

[49] Nhom NCLMTG, "Luat Tien Khi" sd., I,4, tr.28.

[50] Nhom NCLMTG, "Doc Long Cua Mot Tha Sai Tong Toa, 1663" (Doc Long 2), trong Tuyen Tap But Tch (Di Cao) c Cha Pierre Lambert de la Motte..., sd., 28.33, tr.132-133.

[51] X. Nhom NCLMTG, "Th Gi Cha Halle, 1671" (Th II Halle), trong Tuyen Tap But Tch (Di Cao) c Cha Pierre Lambert de la Motte..., sd., 3-5, tr.190.

[52] Nt., 9-11, tr.191.

[53] Nhom NCLMTG, "Nguyen Ngam 4", sd., 6, tr.140.

[54] X. Nhom NCLMTG, "Bai T S", sd., I,7.V,4, tr.59.66.

[55] X. Nhom NCLMTG, "Luat Tien Khi", sd., II, tr.28.

[56] X. Nhom NCLMTG, "Hanh ong", sd., 9, tr.162.

[57] X. Nhom NCLMTG, "Bai T S", sd., VI,11, tr.70.

[58] Nhom NCLMTG, "ong Lc Thuc ay Mot Tha Sai Tong Toa..., 1663" (ong Lc), trong Tuyen Tap But Tch (Di Cao) c Cha Pierre Lambert de la Motte..., sd., 1, tr.124.

[59] X. Nhom NCLMTG, "Vai Trc Giac Nhan c Trong Cuoc Tnh Tam..., 1663" (Trc Giac), trong Tuyen Tap But Tch (Di Cao) c Cha Pierre Lambert de la Motte..., sd., 4, tr.142.

[60] X. Nhom NCLMTG, "Bai T S", sd., I,4.11, tr.58-59.

[61] X. nt., VI,9, tr.69.

[62] Nhom NCLMTG, "Bai Nguyen Ngam, ngay 07/09/1662" (Nguyen Ngam 2), trong Tuyen Tap But Tch (Di Cao) c Cha Pierre Lambert de la Motte..., sd., 1, tr.48.

[63] Nhom NCLMTG, "Bai T S", sd., IV,1-3, tr.

[64] Nt., VII.5.8, tr.71.72.

[65] Nhom NCLMTG, "Th Gi Ba Ane va Ba Paula, 1670" (Bc Tam Th), trong Tuyen Tap But Tch (Di Cao) c Cha Pierre Lambert de la Motte..., sd., 8, tr.41.

[66] X. Nhom NCLMTG, "Nguyen Ngam 1", sd., 7, tr.46.

[67] Nhom NCLMTG, "Doc Long 2", sd., 39, tr.133.

[68] Nhom NCLMTG, "Ban Xet Mnh Cua Mot Tha Sai Tong Toa, 1666" (Xet Mnh), trong Tuyen Tap But Tch (Di Cao) c Cha Pierre Lambert de la Motte..., sd., 26, tr.174.

[69] Nhom NCLMTG, "Suy Ngh 2", sd., 21, tr.139.

[70] X. Nhom NCLMTG, "Hieu Qua Tnh Yeu Tinh Tuyen Trong Tam Hon , 1664" (Tnh Yeu Tinh Tuyen), trong Tuyen Tap But Tch (Di Cao) c Cha Pierre Lambert de la Motte..., sd., 21, tr.158.

[71] Nhom NCLMTG, Tieu S - But Tch c Cha Phero - Maria Lambert de la Motte,1998, so 31, tr.56.

[72] X. Nhom NCLMTG, "Th II Halle", sd., 4, tr.190.

[73] Nhom NCLMTG, "Bc Tam Th", sd., 10, tr.41.

[74] Nhom NCLMTG, "Tnh Yeu Tinh Tuyen", sd., 9-10, tr.156.

[75] X. Nhom NCLMTG, "Th Gi Giao oan ang Trong, 1664" (Th I ang Trong), trong Tuyen Tap But Tch (Di Cao) c Cha Pierre Lambert de la Motte..., sd., 20.27, tr.146-147.

[76] Nhom NCLMTG, "Nguyen Ngam 1", sd., 7, tr.46.

[77] X. Nhom NCLMTG, "au Kho", sd., 1-2, tr.181.

[78] Nhom NCLMTG, "Xet Mnh", sd., 24, tr.

[79] Nhom NCLMTG, "Nguyen Ngam 2", sd., 2, tr.48.

[80] Nhom NCLMTG, "Bai T S", sd., VII,19-21, tr.74-75.

[81] Nhom NCLMTG, "Suy Ngh 1", sd., 3, tr.115.

[82] Nhom NCLMTG, Tieu S - But Tch c Cha Phero-Maria Lambert de la Motte, sd, so 31, tr.57.

[83] H. Chappoulie, op.cit., p.l42.

[84] Nhom NCLMTG, "Bc Tam Th", sd., 8, tr.41.

[85] Nhom NCLMTG, "Tnh Yeu Tinh Tuyen", sd., 21, tr.158.

[86] Nhom NCLMTG, "Nguyen Ngam 2", sd., 3, tr.49.

[87] Nt., 4, tr.49.

[88] Nhom NCLMTG, "ong Lc", sd., 25, tr.127-128.

[89] Nhom NCLMTG, "Doc Long 2", sd., 13, tr.130.

[90] Nt., 18-19, tr.131.

[91] Nt., 27, tr.132.

[92] Nhom NCLMTG, "Tnh Yeu Tinh Tuyen", sd., 10, tr.156-157.

[93] Nhom NCLMTG, "Kinh Ta n, 1670", trong Tuyen Tap But Tch (Di Cao) c Cha Pierre Lambert de la Motte..., sd., 2, tr.188.

[94] Nhom NCLMTG, "ong Lc", sd., 9, tr.125.

[95] Nhom NCLMTG, "Nguyen Ngam 4", sd., 4, tr.149.

[96] Nhom NCLMTG, "Suy Ngh 2", sd., 13-14, tr.138.

[97] Nt., 21-23, tr.139.

[98] Nhom NCLMTG, "Trc Giac", sd., 6, tr.142.

[99] Nhom NCLMTG, "Suy Ngh 2", sd., 18, tr.139.

[100] Nhom NCLMTG, "Bai T S", sd., I,4, tr.58.

[101] J. Guennou, op.cit., p.142.

[102] X. Nhom NCLMTG, "Bai T S", sd., V,6, tr.67.

[103] Cf. B. Jacqueline, L'esprit missionnaire chez Mgr. Lambert de la Motte, Saint- Lo, 1996, pp.223-224.

[104] Cf. J. Guennou, op.cit., p.208.

 


Back to Vietnamese Missionaries in Asia Home Page