350 Nam Dong Men Thanh Gia:

Lch S Dong Men Thanh Gia Thi Ky T ao

(The Ky XVIII - XIX)

 

350 Nam Dong Men Thanh Gia: Lch S Dong Men Thanh Gia Thi Ky T ao (The Ky XVIII - XIX)

Nhom Nghien Cu Linh ao Men Thanh Gia

(WH 17-05-2020)

1. Tnh hnh chung

Neu ngi ta v the ky XVIII va XIX nh mot bc phong nen, th hien tren phong nen ay la bc tranh Giao Hoi Viet Nam vi mau sac u buon va en toi bi nhng cuoc bach hai ao, bi cac cuoc chien tranh va thien tai, va con bi s tranh chap noi bo gia cac tha sai. Tuy nhien, trong bc phong nen am am ay, lai bng len anh sang bi nhng tam hon qua cam, chap nhan tu toi, on roi, gong cum, ngay ca cai chet e minh chng niem tin vao c Giesu Kito Cu The.

1.1. B bach hai

T thi Chua Trnh en Chua Nguyen, sang Nha Tay Sn, ac biet la di cac trieu ai cua Vua Minh Mang, Thieu Tr va T c, nhng sac ch cam ao c lien tuc ban hanh, gay nen nhng t bach hai keo dai va a en nhng hau qua bi thng cho Giao Hoi Cong Giao Viet Nam[1].

Cung vay, t nhng ngay au cua Giao Hoi a phng, n tu Men Thanh Gia c diem phuc chu bach hai hoac hien dang mang song e lam chng cho c tin tren manh at que hng cua mnh.

1.2. Chien tranh va thien tai

Viec cai tr ang Ngoai, tren danh ngha thuoc Vua Le nhng thc quyen lai la Chua Trnh. Nhng cuoc xung ot gia Chua Trnh va Chua Nguyen, roi cuoc noi day cua anh em Tay Sn vao cuoi the ky XVIII, tham canh noi chien xay ra lien mien va lan rong khap ni. Cuoi cung, vao cuoi the ky XIX, nc Viet lai phai oi dien vi cuoc chien chong ngoai xam, khien dan nc chm vao trong chien tranh khoi la. Cung trong thi ky nay, nhieu tran lu lut, roi han han keo dai, khien i song cua ngi dan rat khon cung.

Cuoc chien cang lan rong, thien tai cang nhieu th cuoc song cua n tu Men Thanh Gia cang bap benh va kho khan.

1.3. Tranh chap gia cac tha sai

Tai ang Ngoai, luc bay gi, co cac tha sai thuoc nhieu quoc tch va dong tu khac nhau nh Hoi Tha Sai Hai Ngoai Paris, Dong a Minh, Dong Ten, Dong Augustino va Dong Phanxico. Chnh v s a dang nay a nay sinh nhng cuoc tranh chap, chu yeu t van e quyen hanh va quan tr a hat[2]. au tien la s tranh chap gia cac tha sai cua Thanh Bo va cac tha sai cua che o Bao Tr; tiep en la gia cac tha sai cung Dong a Minh nhng khac quoc tch va Tnh Dong; cuoi cung la cac tha sai khac Dong, khac quoc tch.

Tng t nh vay, tai ang Trong, nhng bat hoa gia cac tha sai trong viec cai quan, ve s khac biet quoc tch, phan biet gia linh muc trieu va dong, dan en viec to cao len Toa Thanh va nhng cuoc kinh ly sau o[3]. Nhng bat hoa gia cac tha sai van con am cho en mot ngay Vo Vng Nguyen Phuc Khoat truc xuat tat ca tha sai nc ngoai, tr mot linh muc Dong Ten la ng y cua trieu nh[4].

Ngoai nhng tranh chap nh a ke, cac tha sai thi o con tranh chap ca ve tham quyen tren Dong Men Thanh Gia, khien cac n tu tr thanh nan nhan cua viec tranh chap ay.

2. Dong Men Thanh Gia the ky XVIII

Trai qua the ky XVIII ay kho khan, Dong Men Thanh Gia a ganh chu nhieu

noi gian truan, co luc tng nh khong con at song. Hau nh cong oan nao cung ganh chu tai hoa, co khi b xoa so. Nhng nh mot mam song manh me, neu phan ngon b bao to vui dap, th ngay khi co the, choi non lai moc len. Cac n tu Men Thanh Gia, t the he nay en the he khac, kien tr vi ac sung Men Thanh Gia, khong phai ch tren danh xng nhng bang chnh cuoc song cua mnh.

2.1. Tai ang Ngoai

Nam 1679, Toa Thanh chia a Phan ang Ngoai thanh Tay ang Ngoai va ong ang Ngoai. Dong Men Thanh Gia cung c phan chia nh vay.

Tai Tay ang Ngoai - S hp tan cua n tu Men Thanh Gia

Dong Men Thanh Gia Tay ang Ngoai a phat trien ang ke. Tuy nhien, cuoc song cua n tu Men Thanh Gia gap nhieu kho khan, khi bnh an, cac ch quy tu lai trong cac Nha Men Thanh Gia; khi b bach hai, cac ch phan tan i nhieu ni, ch ngay oan tu.

Nhng nam au the ky, cac ch a c ang Ban Quyen quan tam cach ac biet, v the, cac Nha Men Thanh Gia tiep tuc gia tang. Ngay Le c Me Len Tri nam 1714, c Cha Belot quy tu 50 n tu Men Thanh Gia ve Trang Na e cau nguyen cho c Cha Jacques de Bourges va mi qua i[5].

Trong ban bao cao ngay 08/06/1751, c Cha Louis Neez cho biet, Dong co khoang "400 thieu n ngheo, chia thanh 25 Nha"[6], trong o 18 Nha thuoc tnh Nghe An, so con lai thuoc cac tnh Thanh Hoa Noi, Thanh Hoa Ngoai va Nam nh[7].

The nhng, sau o khong lau, c Cha Reydellet mo ta rang, sac ch cam ao 1765 a khien "chung ta khong con cong oan, khong con chung vien, khong con nha , khong con nha th, tat ca eu b triet ha. Cac n tu Men Thanh Gia b giai tan, nhng ngi tre tuoi ve nha cha me, nhng ngi ln tuoi tron an ni nha cac tn hu"[8].

Ch em Men Thanh Gia Tay ang Ngoai a chu nhng kho khan cung vi Giao Hoi trong vung luc bay gi. Vi thi gian, nhng kho khan ay giam dan. Vao thap nien cuoi cua the ky XVIII, trong bao cao ngay 14/03/1795 gi Thanh Bo Truyen Ba c Tin, c Cha Longer Gia cho biet Dong Men Thanh Gia hien a co 30 Nha, moi Nha co 15 en 40 ch[9]; va vao nam 1797, hai Nha na cung a c xay dng, moi Nha co hn 20 ch[10].

Mac du ch em Men Thanh Gia a gop phan khong nho trong viec song "tot ao ep i", the nhng, cuoc bach hai trong thi ky 1795-1798 tai Nghe An va Thanh Hoa lai khien "cac n tu Men Thanh Gia co nhng Thanh Gia ma cac ch khong vac noi". Dau vay, Dong van co nhieu thanh thieu n nhiet thanh xin gia nhap, tha sai La Mothe Hau a neu con so gan 1.000 n tu trong bc th e ngay 31/03/1795[11].

Tai ong ang Ngoai - Viec n tu Dong Men Thanh Gia chuyen sang Dong Ba a Minh tai vien

T khi a Phan ong ang Ngoai c giao cho cac tha sai Dong a Minh cai quan, i tu cua cac ch Men Thanh Gia khong con c bnh an bi chnh quyen bnh trong Giao Hoi a phng gay nen.

Chu trng cua cac tha sai Dong a Minh la muon chuyen cac n tu Men Thanh Gia ong ang Ngoai thanh cac n tu Dong Ba a Minh vi nhng cach thc nh: chieu du bo kieng tht, dung ap lc bat buoc phai chuyen dong, hoac ra thi han neu ch em nao khong tuan theo y cac ngai se b uoi ra khoi nha. Trong tnh hnh nh the, nhieu rac roi a xay ra cho cac ch Men Thanh Gia. Viec nay cung lam cho cac ang Ban Quyen phai ban tam[12].

Do nhng van e tren, c Cha Hilario Costa Hy, thuoc Dong Augustino, trieu tap Cong Ngh ang Ngoai lan th hai tai Luc Thuy Ha, nham on nh tnh the. Cong Ngh nay a a ra 21 quyet nh, trong o, co cac ieu lien quan en Dong Men Thanh Gia, cu the nh: "Cam cac n tu Men Thanh Gia chuyen sang Dong Ba a Minh; [...] Cac Giam Muc co quyen lap Tu Vien Men Thanh Gia bat c au trong a Phan; va cac ngai co quyen giai quyet cac vu tranh chap gia hai Dong n [Dong Men Thanh Gia va Dong Ba a Minh], ma moi ngi phai tuan theo cho en khi Toa Thanh quyet nh cach khac"[13]. Tuy nhien, Cong Ngh nay khong c Toa Thanh cong nhan.

Ch em Men Thanh Gia lai phai oi dien vi nhng kho khan nh trc. Cac ch b vu khong, b e doa, va ieu te hai nhat la cac ch con b hanh ha ve mat thieng lieng nh khong c xng toi, rc le, v cac ch khong chu to cao cha Adriano[14]la ke roi ao va a b mac va. Khong nan ch, ngay 16/08/1759, cac ch ai dien cho sau Nha Men Thanh Gia tiep tuc lam n khieu nai len Toa Thanh[15].

Sau khi phai v Kinh Lc en ang Trong e ieu tra va nhan c bao cao ve tnh trang cua cac n tu tai o, nam 1764, Thanh Bo gi cho cac n tu Men Thanh Gia mot ch du cam ket bao ve va u ai cac ch. Tuy the, cac ch Men Thanh Gia van con b ep chuyen sang Dong Ba a Minh[16]. V vay, ngay 05/03/1787, Thanh Bo a ra quyet nh dt khoat:

- Cac ch Men Thanh Gia Trung Lao a gia nhap Dong Ba a Minh, nay ai muon th co the t do tr lai Dong Men Thanh Gia;

- T ay, viec chuyen t Dong Men Thanh Gia sang Dong Ba a Minh la ieu bat hp phap, "neu i ngc lai quyet nh tren eu bat thanh s va se co hnh phat rieng do Thanh Bo ap at"[17].

Tuy Thanh Bo a a ra quyet nh nh the, nhng vao cuoi the ky XVIII, ong ang Ngoai ch con ba Tu Vien Men Thanh Gia: Kien Lao, Trung Linh va Bui Chu[18].

2.2. Tai ang Trong

Vao nam 1711, ang Trong co 20 cong oan n tu Men Thanh Gia. Vai nam sau o, ao b bach hai d doi, nen tat ca cac cong oan tren b giai tan va tan lui[19] en o ngi ta khong tm c ban luat nao cua c Cha Pierre Lambert de la Motte[20]. Sau thi gian ngng tre, cac ang Ban Quyen a tm cach phuc hoi, va nh o ma Dong Men Thanh Gia ang Trong c khoi phuc va phat trien mot cach ky dieu. Nhng Tu Vien Men Thanh Gia tieu bieu thi bay gi la Th uc, Ha Da, Nha Ru va Ch Mi.

Tuy vay, nhieu cuoc cam ao lai lien tiep xay ra, o la ly do khi c Cha Guillaume Piguel tra li nhng cau hoi cua Thanh Bo Truyen Ba c Tin ve a Phan ang Trong vao ngay 19/07/1765 cho biet: "hoan toan khong co mot dong n nao ca"[21]. Tng nh se khong con ton tai, vay ma Dong Men Thanh Gia ang Trong lai c hoi sinh du cac kho khan van con o. Nh long nhiet thanh giup cua c Cha Labartette, Dong Men Thanh Gia a phat trien tr lai kha nhanh. Nh mot iep khuc, Dong c phuc hoi cha bao lau sau mot cuoc bach hai th cuoc bach hai khac lai en.

2.3. So n tu Men Thanh Gia vao cuoi the ky XVIII

Ve con so n tu Men Thanh Gia, chung ta khong co nhng ban thong ke chnh xac, ch da vao ban bao cao cua cac tha sai. Con so nay thng b dao ong bi cac cuoc bat ao.

Vao cuoi the ky XVIII, a Phan Tay ang Ngoai con ti 30 cong oan vi hang tram n tu. So n goi xin vao Dong nhieu en o Giam Muc ai Dien Tong Toa phai ra lenh tuyen chon ky lng.

Con a Phan ong ang Ngoai, ni Dong Men Thanh Gia khong c cac tha sai a Minh u ai, khoang nam 1777, con nam cong oan vi 84 n tu; va cuoi the ky XVIII, con ba cong oan Kien Lao, Trung Linh va Bui Chu[22].

Tnh chung ca ang Ngoai, con so n tu Men Thanh Gia a co luc len ti khoang 1.000 ngi[23]. Con ang Trong, co tam cong oan vi khoang 200 n tu[24].

3. Dong Men Thanh Gia the ky XIX

3.1. Tnh hnh chung

Bc sang the ky XIX, Giao Hoi Cong Giao Viet Nam c tam on trong ba thap nien au di thi Vua Gia Long; sau o la thi ky b bach hai tan khoc keo dai hn 50 nam di cac trieu Vua Minh Mang, Thieu Tr, T c, tiep en la phong trao Van Than va Can Vng vi chu trng Bnh Tay Sat Ta a gay ra nhng ton that rat to ln ve nhan mang va tai san cho Giao Hoi[25]; vao thap nien cuoi, Giao Hoi c bnh yen va m ra cac trien vong ti sang cho tng lai.

Trc nam 1844, ca Viet Nam ch co ba a Phan ai Dien Tong Toa: Tay ang Ngoai, ong ang Ngoai va ang Trong. Trong thi ky gian kho nhat va b bach hai ac liet nhat, Giao Hoi Viet Nam van co nhng tien trien ang ke, cu the la s gia tang con so cac a Phan.

ang Ngoai co cac a Phan: Tay ang Ngoai (1679), ong ang Ngoai (1679), Nam ang Ngoai (1846), Trung (1848), Bac ang Ngoai (1883), va Thng Bac Ky (oai) (1895).

ang Trong co cac a Phan: ong ang Trong (1844), Tay ang Trong (1844) va Bac ang Trong (1850).

Cho en thi ky nay, Dong Men Thanh Gia a hien dien hau nh tren tat ca cac a Phan tai Viet Nam.

3.2. Thong ke chung ve Dong Men Thanh Gia

V cac a Phan oc lap vi nhau nen chung ta khong co c con so thong ke chung cho Giao

Hoi Viet Nam. Rieng Dong Men Thanh Gia, chung ta biet c con so n tu nh sau:

- Nam 1838: ong ang Ngoai co 21 Nha Dong vi khoang 400 n tu, nhng phan ln la n tu cua Dong Ba a Minh tai vien; Tay ang Ngoai co 40 Nha Dong; ang Trong, 20 Nha a bien mat mot phan di s tan pha cua nhng ke bach hai[26].

- Nam 1850: da theo Nien Giam cua Thanh Bo Truyen Ba c Tin, linh muc inh Thc cho biet: co 72 Nha Dong vi 1.600 n tu trong ca nc Viet Nam[27].

- Nam 1859: Linh muc Migne cung cap so thong ke ve cac cong oan va n tu Men Thanh Gia tren khap cac a Phan cua Viet Nam: "Ngay nay, cac n tu Men Thanh Gia gom 72 cong oan, vi khoang 1.680 n tu. ong ang Trong, co sau cong oan Men Thanh Gia vi khoang 120 n tu; Tay ang Trong co sau cong oan vi khoang 160 n tu, va tai Bac ang Trong co tam cong oan vi 300 n tu. Tay ang Ngoai co 24 cong oan vi 509 n tu, Trung (Nam) ang Ngoai co 23 cong oan va 556 n tu, va ong ang Ngoai co mot cong oan vi 37 n tu"[28].

Thc ra, ieu quan trong khong phai la s chnh xac cua so lng cac nha hay con so cac n tu, v nh chung ta biet trong hoan canh kho khan va ay bat trac trong cac thi ky bach hai, th s hp tan cua cac cong oan la ieu de hieu. Tan o roi lai hp o. Khi tan, cac ch tr ve nha cha me hay tm ni an tron; khi tam yen, cac ch lai tm ve ben nhau, gay dng lai cong oan. C s cua cong oan ch la nhng can nha tranh vach at tho s nh bao nha cua dan que ngheo kho, bo i cung chang may tiec ma xay dng lai cung khong may kho khan.

ieu quan trong la n goi Men Thanh Gia, ac sung Men Thanh Gia t khi c thanh lap, khong bao gi bien mat hoan toan trong i song Giao Hoi tai Viet Nam. T the he nay en the he khac, cac ch van kien tr trong n goi cua mnh, ng pho linh hoat vi hoan canh. Do vay, co the noi rang n tu Men Thanh Gia luon luon hien dien tren manh at que hng nay.

3.3. i tu

Cac n tu Men Thanh Gia t c hoc v "ngi ta khong co thoi quen day cho tre n hoc oc, hoc viet", cac ch song khong co noi vi, cac Nha oc lap vi nhau tuy cung theo mot Ban Luat. Chng t cua cac tha sai ghi nhan rang cac n tu Men Thanh Gia "song mot cuoc i rat vat va, rat sieng nang va rat ham mnh [...]; gi cac nhan c chnh la khiet tnh, ngheo kho va vang phuc, ho khong thua kem g cac cong oan n tu Chau Au. Lai na, ho ch khan n [...] tng nam mot"[29]. Cac ch a "cam hoa nhieu ngi bang cuoc song ngay lanh". Ben canh o, cac ch nang i tham vieng va an ui nhng ngi au yeu, day do cac phu n d tong, tm kiem cac tre em ngoai trong cn nguy t e tai sinh cac em trong nc Thanh Tay[30].

Trong thi ky ao Cong Giao b bach hai, ngoai nhng cong viec c ke tren, cac n tu Men Thanh Gia con giup cac tha sai co ni tru an; chuyen th t va em lng thc cho cac ngai. Khi can, cac ch a tm cach vao tan cac nha giam e tham nuoi va ong vien cac tu nhan c tin. Can am hn, cac ch con ong hanh cung cac chng nhan c tin t toa an en phap trng. Chnh v le o, cac ch la mot trong cac oi tng b truy bc mot cach ac biet, a co rat nhieu ch la nan nhan cua chnh sach cam ao, va khong t ch a hien than chu chet v c tin.

4. N tu Men Thanh Gia trong cn th thach bach hai

iem lai nhng bien co trong suot chieu dai lch s Dong Men Thanh Gia mi thay rang, hau nh khong luc nao i song cac n tu cua Dong vang bong Thanh Gia, nhat la trong thi b bach hai.

Trong cac thi ky Cong Giao b cam cach, oi tng c trieu nh va quan quan truy na gay gat la cac Giam Muc va cac tha sai, ke o la cac linh muc ngi Viet, theo chu trng "anh ran ap au", nhng cac tn hu nhiet tnh cung chang c tha. Cac n tu Men Thanh Gia, v la n gii nen co khi c cham chc, nhng cung la oi tng b truy lung va nha cua cac ch cung b triet pha. en mot luc ma trieu nh nhan thay vai tro cua n tu trong viec che giau cac tha sai, cac linh muc; nha cua cac ch la ni cat giau cac o ao, va cac ch lai la nhng ngi thong tin lien lac cho nhng ngi phai lan tron hay la ngi tiep te cho nhng ke phai tu ay, th trieu nh a xep cac ch vao mot loai oi tng ac biet phai theo doi. Qua vay, ch du ngay 17/01/1859 cua Vua T c a noi en viec phai truy lung va bat giam ca nhng phu n mang th t va tin tc. Hn mot nam sau, trong ch du thang 07/1860, cac phu n nay c xac nh ro la nhng phu n ong than, ngha la nhng phu n khan gi ong trinh, am ch cu the cac n tu Men Thanh Gia, va truyen lenh phai bat giam nhng phu n nay[31]. Hau qua, co nhieu n tu Men Thanh Gia tr thanh nan nhan cua cac chnh sach cam ao, va co nhieu ch phai tu toi hoac a hien than chu chet v c tin.

4.1. ang Ngoai

Ngay t au the ky XIX, trong nam 1800, chung ta a co c chng t ve viec cac n tu Men Thanh Gia b bat v c tin, qua th cua tha sai La Bissachere gi cho tha sai Chaumont va Blandin: "Trong so khoang 50 phu n b dan ti quan, ch co hai n tu tre Men Thanh Gia a ong y bc qua Thanh Gia va chung toi a uoi ngay ca hai ra khoi cong oan, [...] tat ca cac n tu va cac phu n co ao khac a lam cho canh an ong phai xau ho v long can trng cua ho"[32].

Sau khi co lenh cam ao cua Vua Minh Mang nam 1833, tnh hnh ngay cang tr nen kho khan hn cho cac n tu.

- Trong th ngay 29/03/1839, tha sai Jeantet cho biet: . bon nha cua cac n tu b pha huy. Cac n tu ang thng cua chung ta, sau khi mat het ruong, vn, nha ca va hau nh tat ca nhng g ho co, [...] mac cho tnh trang o, ho van tuan gi tu luat va tinh than cong oan"[33].

- Vao le Phuc Sinh, ngay 11/04/1841, di thi tong oc Nam nh la Trnh Quang Khanh, ba Ane Le Th Thanh va hai n tu Men Thanh Gia la Anna Khiem va Ane Thanh cung b bat, b eo gong, b tra khao, b tha ran vao quan ao, nhng ca ba luon kien vng trong c tin. Tuy nhien, do b la nen hai ch Khiem va Thanh a in dau tay len t giay choi ao ma cac ch khong biet. Con ba Ane Thanh, sau o, chet trong tu va c ton phong Hien Thanh[34].

- Tai ong ang Ngoai, trong phuc trnh ngay 23/04/1839, tha sai Hermosilla cho biet: "Cac c s cua cac tha sai b triet ha. Hai chung vien, 22 tu vien cua cac n tu Dong Ba a Minh, ba nha cua cac n tu Men Thanh Gia cung chung mot so phan"[35].

4.2. ang Trong

So sanh vi ang Ngoai, cac n tu Men Thanh Gia ang Trong chu nhieu thiet hai hn trong cac thi ky bach hai ao Cong Giao.

- Qua tha sai Delamothe, trong th ngay 14/01/1834, chung ta c biet tnh hnh chung cua cac Nha Dong Men Thanh Gia: "Co the noi rang nha cua cac n tu a b phan tan hoan toan, cac n tu ve nha cha me. Tai nhng ni co ba nha, ngi ta pha bo i hai, va tai nhng ni co hai nha, ngi ta pha bo i mot..."[36]. Tuy nhien, vao nhng luc cao trao cua cuoc bach hai, tat ca cac nha nay khong con na[37], 18 nha n tu b phan tan[38], b pha o[39], co nha b san bnh a[40].

- Sau khi Phap anh chiem Sai Gon, s bach hai cang gay gat hn. Ch trong ba nam, t thang 09/1859 en thang 06/1862, ao Cong Giao Viet Nam a trai qua mot giai oan au thng, vi nhng ton that het sc nang ne ve nhan mang va tai san. Trong o, ch rieng Dong Men Thanh Gia "80 Tu Vien b triet pha vi 2.000 n tu ngi Viet cua chung ta a b phan tan va khoang 100 a hien mang song v c tin"[41].

- So n tu nan nhan cha dng lai o, v vao thi Van Than va Can Vng, "khoang 50% tong so tn hu cua a Phan ong ang Trong b sat hai mot cach tham thng", trong o co "270 n tu b tham sat"[42].

Mot tong ket bi thng cho cac n tu Men Thanh Gia ong ang Trong c ghi lai: "Trc luc xay ra cuoc tham sat nam 1885, a Phan ong ang Trong co 12 cong oan vi 442 n tu; sau cac cuoc tan sat nam 1885, ch con ba cong oan: mot Tra Kieu va hai Qui Nhn, tong cong 120 n tu"[43]. Nh vay, co en chn cong oan a b triet pha va 322 n tu a b sat hai hoac chay tron.

5. N Tu Men Thanh Gia: Chng nhan c tin

Nh a trnh bay tren ay, rat nhieu n tu Men Thanh Gia a chap nhan tu toi, gong cum, tra tan, e trung thanh vi c tin Kito Giao. Tuy the, ch co mot so t trng hp c ghi vao so sach. Sau ay, xin c neu len mot so trng hp ien hnh ma cac n tu Men Thanh Gia a chung phan to iem them cho bc tranh chng nhan c tin cua Giao Hoi Viet Nam.

5.1. Tai ang Ngoai: Ba Paula

Ba Paula co the la mot trong hai n tu Men Thanh Gia tien khi tai ang Ngoai, c at lam "Ba Mu Ca" cua mot Nha Men Thanh Gia (co the la Nha Kien Lao) t khi Nha nay c thanh lap. Ba b bat va b giai len tan Pho Hien vao mot ngay trong thang 06/1686. Tuy b tra khao nhieu lan, ba khong to ve s hai nhng luon ng x rat can am. Quan a ra lenh cho lnh anh ba 30 roi va ot tat ca sach v va o dung trong viec ao c tm thay tren chiec thuyen ma ba Paula t nhan la cua mnh, e nhng ngi co lien quan khong b bach hai[44].

5.2. Tai ang Trong

Cac n tu Men Thanh Gia Th uc-Hue

Cuoc noi chien gia Nha Tay Sn va Chua Nguyen gay biet bao tang thng cho ngi dan Viet. Song song o, viec bach hai ao van tiep tuc xay ra. Cac n tu Men Thanh Gia van la muc tieu cua cac cuoc truy lung va phan tan[45]. Nam 1795, tnh hnh tr nen gat gao hn, tai Tu Vien Men Thanh Gia Th uc-Hue, cac ch b bat, b canh gi, b anh ap mot cach tan nhan v a che giau cha Emmanuel Nguyen Van Trieu[46]. Trong so o, co Ba Be Tren Thuc[47], 72 tuoi, va 10 ch em tre b troi, b em ve on Phu Xuan. Nh than nhan lo lot tien cho lnh canh, nen sau nam ngay b canh gi, cac ch c tha va b uoi ra khoi Tu Vien vi von ven y phuc tren mnh. Toan bo tai san cua cac ch b tch thu, nha ca th b pha bnh a.

N Tu Maria Maalena Nguyen Th Hau[48]

Khi noi ve n tu Men Thanh Gia, chng nhan c tin can trng va anh dung trong thi gian ao Cong Giao b bach hai khoc liet thi Vua Minh Mang, khong the khong nhac en ch Maria Maalena Nguyen Th Hau, mot n tu Men Thanh Gia tre trung va kien cng, thuoc Tu Vien Nhu Ly-Hue. em 12 rang ngay 13/04/1839, ch Maria Maalena Hau a b bat cung vi cha Delamotte Y va mot so ngi khac tren thuyen khi ang i tron. Ch b giai ve nha tu Tran Phu, Hue. Tai ay, ch b a ra tra khao, chu nhieu on vot va nhieu tro tra tan da man. Du rat au n va s hai, nhng ch van can trng, kien trung trong c tin. Ch b ket an lam no ty, roi oi thanh lu ay. au nam 1841, sau khi c giao dan giai cu va len a ve Tu Vien Men Thanh Gia Phu Cam-Hue, ch tr benh nang va a bnh an i ve Nha Cha ngay 20/01/1841, luc mi 27 tuoi. Ch Maria Maalena Hau a c cong nhan la chet v ao, v ch a chet do hau qua nhng cc hnh phai chu trong tu v c tin[49].

Hai n tu Ane Soan va Anna Tr[50]

Khi chieu ch Phan Thap[51] cua Vua T c c ban hanh[52], ngi Cong Giao b phan tan hoac phai lan tron khap ni. Cac n tu Men Thanh Gia khong ch b co lap trong lang, ma con b nghiem cam khong cho i lai e ngan nga viec a th cho cac tha sai t tnh nay sang tnh khac[53]. Nhieu ch a chu chet v Danh Chua Kito, nhat la vao nhng nam 1860-1862. Trong so o, co hai n tu Ane Soan va Anna Tr, cung b bat Nha Phc Bnh Thuan. Du la chon lao tu, hay nhuc hnh, bao tra tan, gong cum, on roi, cung khong khuat phuc c hai ch giam ap len Thanh Gia. t lau sau o, khi ban an t trieu nh gi ve, hai ch cung b x giao vi 12 v t ao khac tai Phan R, nam 1862.

Ba Nhat Matta Lanh va n tu Ysave Ngo[54]

Lch s Hoi Dong Men Thanh Gia Cai Mn cung ghi nhan hai chng nhan c tin a tng b bat b, tra tan va tu toi trong thi cam cach, o la Ba Nhat Matta Lanh va ch Ysave Ngo. Ngay 09/12/1858, binh lnh ap vao Nha Phc Cai Mn, ba Matta Lanh va ch Ysave Ngo b bat cung vi mot vai ky hao ben canh Nha Phc, v b phat hien ang cat giau cac o ao. Tat ca b eo gong va b giai ve nha giam Vnh Long. Hn ba nam trong chon lao tu, ba Matta va ch Ysave phai chu nhieu tra tan, on vot, en o da tht b rach nat, vi nhng vet thng han sau. Mang tren mnh s au n kho co the dien ta het thanh li, the ma Ba Nhat Matta con chinh phuc c nhieu tu nhan tr lai ao Chua. Ngay 28/03/1862, khi thanh Vnh Long that thu, quan Phap tran vao pha ca nguc, ba Matta va ch Ysave c tra t do cung vi cac tu nhan khac. Tuy khong c phuc on nhan canh thien tue t ao, nhng hau qua cua nhng tra tan, on roi a e lai thng tat ni than the ma ba Matta va ch Ysave phai mang suot i, a noi len s kien trung va la mot dau chng ve s can trng cua nhng chng nhan c tin, san sang hien te than mnh v c Kito.

5.3. Cac cuoc tan sat di thi Van Than va Can Vng

Cuoc tan sat cac Kito hu cang tr nen khoc liet, da man hn trong thi Van Than va Can Vng. Nhat la, trong Nam Kinh Hoang t thang 07/1885 en thang 07/1886, khap 12 tnh thanh mien Bac, Trung, Nam x Viet, biet bao tn hu, trong o co ba n tu Maria Hoi, Anna Nhien, Matta Men thuoc Nha Phc Men Thanh Gia Lu My[55] va hang tram n tu Men Thanh Gia vo danh khac a dung mau ao e minh chng niem tin cua mnh[56].

Rieng ang Trong, co khoang 270 n tu b sat hai v c tin tai Qui Nhn, va khoang 60 ch Men Thanh Gia Nhu Ly b thieu song vi giao dan trong nha th Dng Loc, Trieu Phong, Quang Tr[57].

Mot cuoc tan sat man r xay ra Tu Vien Men Thanh Gia Phu Hoa, Quang Ngai: co 40 n tu b lot quan ao va b tan sat ngay di mat cha Louis Guegan. Ngay sau o, cha cung b tra tan va hanh quyet[58].

Tren ay ch la mot vai s kien ien hnh. Con nhng cuoc tan sat tap the cung vi giao dan xay ra nhieu ni khac nh Tr Bu - Quang Tr, Gia Hu - Bnh nh, Phng Chuoi - Quang Ngai... That ang tiec, hau het nhng cai chet can trng cua cac ch khong c s lieu ghi lai mot cach ay u.

5.4. Thi ky khang chien (1945-1954)

Nam 1945, at nc ang trong bom an chien tranh th quan oi Nhat lat o chnh quyen bao ho Phap tai Viet Nam, sau o au hang ong Minh, roi nhieu phong trao cach mang noi day, lam cho tnh hnh lai cang tr nen bat on, gay nhieu tang thng va chet choc hn.

Trong thi gian nay, Hoi Dong Men Thanh Gia Ch Quan a hy sinh hai n tu la ch em ruot, Maria Nguyen Th Nng va Catarina Nguyen Th Trng. Gan bo cuoc song cua mnh vi ngi dan Cai Beo chan lam tay bun t thang 02/1943 en ngay 23/09/1946, hai ch a san se vi ho nhng vat va, nhng kho khan thieu thon trong hoan canh chien tranh loan lac. Mac cho tnh canh nguy hiem va khac nghiet, hai ch van trung thanh vi s mang cua ngi n tu Men Thanh Gia va kien vng cho en cung trong niem tin Kito Giao.

Ngay 23/09/1946, hai ch Maria Nng va Catarina Trng b bat vi toi danh nau cm cho linh muc s tai, ngi b coi la Viet gian. Ho em hai ch vao nha lang tra khao, roi giai ra chan cau x ban. Ch Nng chet ngay bi loat an au tien. B them li le am vao bung, ch Trng chu s au n keo dai en khoang 7 gi toi hom o mi trut hi th cuoi cung[59].

5.5. Hai Chan Phc Men Thanh Gia T ao Thai Lan[60]

Thai Lan, phan at c xem la ni c t do ton giao, nhat la thi c Cha Pierre Lambert de la Motte. Chnh v the ma khi cac Giam Muc ai Dien Tong Toa va cac tha sai c gi en vung Vien ong th Thai Lan luon la iem dng chan an toan, v vung truyen giao thuoc tham quyen cac ngai ang trong tnh trang ao b cam cach va bat b.

The nhng, nhng thi ky sau c Cha Lambert[61], va ca vao au thap nien 40 cua the ky XX, ao Cong Giao cung b an ap tai Thai Lan, nhieu v tha sai b bat b, tu ay, tra tan va truc xuat; nhieu Kito hu, trong o co cac n tu Men Thanh Gia b tu toi hoac phai tron tranh.

Hai n tu Men Thanh Gia la Agnes Phila Thipsuc va Lucia Khambang Sikhampong[62] c sai en phuc vu tai nha th c Me Cu Chuoc No Le thuoc Songkhon, hien nay thuoc Tong Giao Phan Tharae-Nongsaeng,Thai Lan.

Nam 1940, Thai Lan, cuoc bach hai ao Cong Giao lan en nhieu ni. Tai giao x Songkhon, sau khi cha s b truc xuat va mot giao ly vien la anh Philip Siphong b ban chet v c tin, hai n tu Agnes va Lucia tr thanh tru cot cho giao dan, vi trach nhie

nhiem dan dat, tran an, cham soc cho cong oan Cong Giao va ieu hanh ngoi trng lang, du b nghiem cam va e doa. Cuoi cung, v t choi menh lenh phai loai bo Danh Thien Chua, khong c giang day ve Chua Giesu, hai n tu cung vi bon phu n khac a b canh sat em ra ngha trang x ban ngay 26/12/1940 tai Songkhon.

Ngay sau khi t do ton giao tr lai tren at Thai Lan, cac ang Ban Quyen a phng bat au lap ho s xin tuyen thanh cho bay anh hung t ao Thai Lan. Chua Nhat Truyen Giao, ngay 22/10/1989, c Thanh Cha Gioan Phaolo II tuyen phong Chan Phc cho bay v t ao Thai Lan trong o co hai n tu Men Thanh Gia la Agnes Phila Thipsuc va Lucia Khambang Sikhampong.

Qua dong lch s trai dai trong suot the ky XVIII-XIX, cac n tu Men Thanh Gia a c cac ang Ban Quyen xem la "phan tot nhat cua oan chien" va la "mot trong nhng trang sc xinh ep nhat cua ao Cong Giao"[63]. S hien dien va hoat ong cua cac ch a ong vai tro quan trong trong i song cua Giao Hoi Viet Nam, ac biet la trong nhng luc khon cung nhat cua thi ky ao b bach hai. i song phuc vu lan tinh than tu tr cua cac ch Men Thanh Gia a c xay nen bang mau, nc mat va c hanh. Nen mong cac ch xay dng van con vng ben cho en hom nay va chac chan en tan mai sau. Cac ch luon la niem t hao cua cac the he n tu Men Thanh Gia.

(Trch Tap san Hiep Thong / HGM VN so 116 - Thang 1 & 2, nam 2020)

- - - - - - - - - -

[1] X. Vu Thanh, Giong Mau Anh Hung - Lch S Nhng Cuoc Bach Hai ao Cong Giao Trong The Ky XVII - XVIII, tap I, Hoa Ky, 1987.

[2] Cf. M. Gispert, Historia de las Missiones Dominicanas en Tungkin, Avila, 1928, pp.189-191.

[3] Cf. L. E. Louvet, La Cochinchine religieuse, tome I, Paris, Ernest Leroux, p.341.

[4] X. Trng Ba Can, Lch S Phat Trien Cong Giao Viet Nam, tap I, nxb Ton Giao, 2008, tr.267.

[5] Cf. AMEP, vol. 685, pp.230-232.

[6] Neez, Documents historiques sur le clerge Tonkinois aux XVIIe et VIIIe siecles, Paris, Tequi, 1925, p.237.

[7] Cf. AMEP, vol 690, p.464.

[8] Nouvelles Lettres Edifiantes des Missions de la Chine et des Indes Orientales (NLE), Paris, Le Cler, 1821, vol. VI, p.273.

[9] Cf. AMEP, vol. 692, p.595.

[10] Cf. Ibib., p.811.

[11] Cf. Ibib., vol. 701, p.102.

[12] Cf. A. Launay, Histoire de la mission du Tonkin: Documents Historiques I,Paris, Tequi, 1894, pp.462-463.

[13] Bui c Sinh, Dong a Minh Tren at Viet, Sai Gon, 1993, tr.64-65.

[14] Cha Adriano con c goi la Cu Chnh Tri, a b cha Campos, Be Tren cac tha sai Dong Ten ang Ngoai, vi t cach la tham phan tha uy cua cac cha a Minh, ra va tuyet thong cuoi nam 1758, nhng va nay b Toa Thanh bac bo nam 1761, ieu nay chng to cac ch Men Thanh Gia a hanh ong ung.

[15] X. Ky Yeu Giao Phan Bui Chu, 1533-1999, tr.69.

[16] X. ao Quang Toan, Cai Noi Dong Men Thanh Gia, Lch S Hoi Dong Men Thanh Gia Kien Lao-Bui Chu, 2017, tr.126-136.

[17] X. nt., tr.140.

[18] X. inh Thc, Les Soeurs Amantes de la Croix au Vietnam - Cac N Tu Men Thanh Gia Tai Viet Nam, Sai Gon, 1994, tr.151.

[19] Nhom NCLMTG, Lch S Dong Men Thanh Gia, 2017, tr.259.

[20] X. inh Thc, sd., tr.65-66.

[21] A. Launay, Histoire de la mission de Cochinchine, tome II, Paris, Tequi, 1923, p.401.

[22] Gispert, Historia de las Missiones Dominicanas en Tungkin, Avila, 1928, p.287.

[23] Cf. AMEP, vol. 701, p.102; x. Trng Ba Can, tap II, sd., tr.192-283.

[24] Cf. A. Launay, Histoire de la mission de Cochinchine, tome III,op.cit., p.275.

[25] Cf. Compte Rendu des Travaux du Seminaire des Missions Etrangeres de Paris (CRTSMEP),1886.

[26] Cf. APF, Acta CP, vol. 12, 1838, pp.121-122.

[27] X. inh Thc, sd., tr.99.

[28] Abbe Migne, "Religieuses annamites des Amantes de la Croix", dans Dictionnaire des Ordres religieux, tome IV, Paris, Editeur Migne, 1859, col. 94-95.

[29] Cf, AMEP, vol. 749, p.222.

[30] Cf. Ibib., vol. 693, pp.1059-1060.

[31] X. ai Nam Thc Luc, tap 115, tr.232-235.

[32] AMEP, vol. 693, p.318.

[33] Ibib., vol. 701, p.1269.

[34] X. Trng Ba Can, tap II, sd., tr.85.

[35] APF, vol. 12, pp.397-398.

[36] Ibid., vol. 1259, p.138A.

[37] Cf. Archives des Oeuvres Pontificales Missionnaires (AOPM), vol. E-80, p.E13651.

[38] Cf. AMEP, vol. 805, p.182.

[39] Cf. Ibib.,vol. 748, p.688.

[40] Cf. Ibib.,vol. 748, p.819.

[41] L. E. Louvet, La Cochinchine religieuse, tome II, op,cit., p.295.

[42] Trng Ba Can, tap II, sd., tr.285.

[43] Trng Ba Can, tap II, sd., tr.382.

[44] X. o Quang Chnh, Dong Men Thanh Gia Nhng Nam au, sd., tr.78.

[45] Cf. A. Launay, Histoire de la mission de Cochinchine, tome III, op.cit.,p.271.

[46] Cha Emmanuel Trieu a c phuc t ao ngay 17/09/1798, c tuyen phong Hien Thanh ngay 19/06/1988 (x. Nguyen Van Ngoc, Lch S Cac Phc Vien Ch Em Men Thanh Gia a Phan Hue, 1970, tr.17).

[47] Theo Lch s Hoi Dong Men Thanh Gia Hue, th ba Be Tren nay ten la Thuc, nhng theo A. Launay, th Ba ten la "Thoc" (cf.A. Launay, Histoire de la mission de Cochinchine, tome III, op.cit., p.253).

[48] Nhng chi tiet ve ch Maria Maalena Nguyen Th Hau c trch trong ao Quang Toan, N Tu Nguyen Th Hau (1814-1841), lu hanh noi bo, Toulouse, 2000.

[49] X. Nguyen Van Ngoc, sd., tr.28.

[50] Nhng chi tiet ve hai ch Ane Soan va Anna Tr c trch trong ao Quang Toan, Cha Durand va Dong Men Thanh Gia - Ane Soan Va Anna Tr, sd., tr.13-27; 123-126.

[51] Chieu ch Phan Thap do Vua T c ban hanh nam 1860, theo o: tat ca ngi Cong Giao buoc phai bo que quan en thap nhap vao cac lang lng dan, nam ngi lng canh gi mot ngi Cong Giao, cac lang Cong Giao b pha huy, tai san phai chia cho nhng ngi lng, gia nh phai phan tan moi ngi mot ni, trc khi i phai khac vao ma phai 2 ch "Ta ao", khac vao ma trai ten tong va huyen ho phai ay ti e ho khong the tron i.

[52] X. Cao The Dung, Viet Nam Cong Giao S Tan Bien 1553-2000, tap III, Dan Chua, 2005, tr.1980.

[53] Nt., tr.1956.1960.

[54] X. ao Quang Toan, Cha Durand Va Dong Men Thanh Gia - Ane Soan Va Anna Tr, sd., tr.45-48.

[55] Theo s lieu cua giao x Lu My, Giao Phan Vinh.

[56] X. o Quang Chnh, Dong Men Thanh Gia Nhng Nam au, sd., tr.145.

[57] X. Jabouille, Mot Trang Huyet Le Tnh Quang Tr, Trung Hoa, Ha Noi, 1941.

[58] X. ao Quang Toan, Cha Durand Va Dong Men Thanh Gia - Ane Soan Va Anna Tr, sd., tr.64.

[59] Theo s lieu Hoi Dong Men Thanh Gia Ch Quan.

[60] Theo tai lieu cua The Finance Committee of the Seven Blessed Martyrs of Thai.

[61] Nam 1688, cuoc cach mang xay ra, Vua mi la Pra Petracha, co thai o chong Phap nen ra lenh bach hai ao Cong Giao tai Thai Lan (x. F. F. Buzelin, Tm Ve Nguon Goc Hoi Tha Sai Hai Ngoai, sd.,tr.353-354).

[62] Hai n tu nay la ngi Thai Lan, gia nhap Dong Men Thanh Gia Xieng Wang, Lao, c sai en phuc vu tai mot cong oan Thai Lan.

[63] inh Thc,sd., tr.85-86.

 


Back to Vietnamese Missionaries in Asia Home Page