350 nam Dong Men Thanh Gia:

Lch s Dong Men Thanh Gia

thi ky au (1670 - 1700)

 

350 nam Dong Men Thanh Gia: Lch s Dong Men Thanh Gia thi ky au (1670 - 1700).

Nhom Nghien Cu Linh ao Men Thanh Gia

(WH 14-05-2020)

I. Giao Hoi Viet Nam Thi Ky au

Lch s Giao Hoi Cong Giao Viet Nam, t luc khai sinh en khi trng thanh, c det nen t tnh yeu va s quan phong cua Thien Chua. Moi trang s cua Giao Hoi la mot minh chng ve s dan dat, ch che va yeu thng cua Ngai.

1. Boi canh xa hoi

Vao au the ky XVI, s nghiep Nha Le bat au suy tan, nc ai Viet phai ganh chu hai cuoc phan tranh Le - Mac (1533-1592) va Trnh - Nguyen (1627-1672)[1]. Nhng cuoc noi chien lien mien va keo dai a lam at nc suy yeu va khien cuoc song cua ngi dan vo cung c cc. Trong boi canh xa hoi nh vay, hat giong Phuc Am c gieo tren at Viet, va Giao Hoi Viet Nam c khai sinh gia biet bao gian nan th thach, co luc tng chng nh mat hut v cac cuoc cam cach va bach hai, nhng thc te van luon con o mot sc song manh liet phat sinh t niem tin kieu hung lam tro sinh hoa trai doi dao trong Giao Hoi.

2. Tom tat lch s truyen giao Viet Nam cho en au the ky XVII

Lch s truyen giao Viet Nam c khi i t viec thong thng buon ban gia cac nc Tay phng vi cac nc ong Nam A. Nhng ngi Tay phng au tien en Viet Nam la ngi Bo ao Nha, Anh, Phap va Hoa Lan... Muc ch cua ngi Hoa Lan va ngi Anh la buon ban, con oi vi ngi Bo ao Nha va ngi Phap, ngoai buon ban, ho con nhan them s menh truyen giao.

Mac du trong lch s a co oi net ve mot giao s ten la I-ni-khu en giang ao tai Viet Nam ngay t gia the ky XVI[2], nhng cong cuoc truyen giao Viet Nam ch that s bat au vi cac tha sai Dong Ten t au the ky XVII. Vao ngay 18/01/1615, tha sai Dong Ten au tien la Francesco Buzomi at chan len at Viet, tai a Nang. Ngay trong nam au, viec truyen giao at ket qua, thanh tch vang doi ti Macao, v the, cac tha sai c tiep tuc gi en Viet Nam. Nhng ngi hoat ong lau nhat la cha Majorica, cha Buzomi, cha ac Lo, cha Pina... Cac ngai cung la nhng ngi e lai nhieu dau an tren at Viet[3].

3. Cong cuoc truyen giao cua Giao Hoi

Mot cach tong quat, cong cuoc truyen giao cua Giao Hoi tai Viet Nam co hai giai oan: giai oan cua che o Bao Tr va giai oan cua cac v ai Dien Tong Toa.

3.1. Di che o Bao Tr

T cuoi the ky XV, viec kham pha cac vung at mi Chau Phi, Chau My va Chau A a m ra c hoi cho cong cuoc truyen giao cua Giao Hoi toan cau. Tuy nhien, v khong u thc lc ve tai chnh, nhan s va phng tien van chuyen, nen Giao Hoi phai nh cay vao the quyen e co the thi hanh s vu cua mnh, qua viec giao nhiem vu truyen giao cho cac nc Tay Ban Nha va Bo ao Nha, la hai cng quoc xam chiem thuoc a hang au thi o. Cung vi viec giao nhiem vu truyen giao, quyen Bao Tr cung c at ra cho hai vng trieu nay. Thc te, che o Bao Tr a co nhng ong gop nhat nh cho cong cuoc truyen giao cua Giao Hoi, nhng khi cac vng trieu at quyen li chnh tr va kinh te cua e quoc len hang au th ho lai choi bo trach nhiem truyen giao cua mnh; hn na trong nep song con co nhng bieu hien khong phu hp vi ngi th Phuc Am[4].

3.2. Chu trng mi cua Toa Thanh

Trc nhng lam dung cua cac v vua Bao Tr, cong cuoc truyen giao chang nhng khong co hieu qua nh thi gian au, trai lai con gay ra nhng he lu tieu cc. V the, nam 1622, Toa Thanh a thanh lap Thanh Bo Truyen Ba c Tin (con c goi la Bo Truyen Giao) e dan lay lai quyen ieu hanh cong cuoc truyen giao cua mnh[5].

3.3. Cong cuoc van ong cua cha ac Lo tai Roma

Sau hai mi nam truyen giao ang Ngoai va ang Trong, cha ac Lo b truc xuat khoi ang Trong va tr ve Macao vao thang 07/1645. Gia nam 1649, ngai ti Roma thc hien s mang do Tnh Dong Nhat Ban giao pho la xin Toa Thanh gi Giam Muc sang ang Trong va ang Ngoai, e truyen chc linh muc cho ngi ban x va to chc cong cuoc truyen giao "trong phan at dan ngoai"; ong thi van ong cac vua chua Cong Giao yem tr tai chnh va xin cha Be Tren Ca Dong Ten gi them tha sai cho mien truyen giao ong Nam A. Trong chng trnh ln lao nay, ngai c cha Bagot mi ti noi chuyen vi Nhom Ban Hien tai Paris nam 1653. Tat ca eu ung ho va to ra hang say vi viec i truyen giao Vien ong[6].

Nhiet tnh cua Nhom Ban Hien do cha ac Lo gi hng b khng lai do phan ng cua Vua Bo ao Nha di trieu ai cua c Giao Hoang Innocente X. Nhng vao nam 1655, c Tan Giao Hoang Alexander VII a nhiet tam va ay can am trong viec gianh lai the chu ong cho Toa Thanh trong cong cuoc truyen giao. Ngai cho xuc tien ke hoach cua cha ac Lo vi Nhom Ban Hien. Ke hoach nay c s hau thuan manh me cua ba cong tc d'Aiguillon va cua Hiep Hoi Thanh The[7].

3.4. Thiet lap a Phan ai Dien Tong Toa

Bc au tien trong ng hng truyen giao mi cua Toa Thanh la thiet lap cac a Phan ai Dien Tong Toa. V the, ngay 13/05/1658, Thanh Bo Truyen Ba c Tin e ngh bo nhiem hai cha Francois Pallu va Pierre Lambert lam Giam Muc. Ngay 08/06/1658, c Thanh Cha Alexander VII phe chuan, va tiep o, ngay 29/07/1658, ngai ky oan sac Apostolatus Officium bo nhiem c Cha Francois Pallu lam Giam Muc hieu toa Heliopolis (nay la Baalbeck, thuoc Syria) va c Cha Pierre Lambert de la Motte lam Giam Muc hieu toa Berythe (nay la Beyrouth, thuoc Liban)[8].

Ngay 17/08/1658, Thanh Bo ch nh mien truyen giao cho c Cha Francois Pallu va c Cha Pierre Lambert. Ngay 09/09/1659, c Giao Hoang Alexander VII ky Sac ch Super Cathedram thiet lap hai a Phan ai Dien Tong Toa: ang Ngoai va ang Trong; bo nhiem c Cha Francois Pallu cai quan a Phan ang Ngoai va nam tnh cua Trung Hoa (Van Nam, Quy Chau, Ho Quang, Quang Tay, T Xuyen) va nc Lao; c Cha Pierre Lambert cai quan a Phan ang Trong, mot so tnh cua Trung Hoa (Chiet Giang, Giang Tay, Phuc Kien, Quang ong) va ao Hai Nam[9].

4. Huan Th nam 1659[10]

Tiep theo sac ch phan chia vung hoat ong, Thanh Bo con gi cho hai v Tan Giam Muc ban Huan Th kha chi tiet, hng dan rat ro nhng viec cac v ai Dien Tong Toa phai lam trc khi len ng truyen giao, tren ng i va ngay tai mien truyen giao.

Nh vay, sau gan na the ky khai pha cua cac tha sai Dong Ten, vi biet bao cong lao gian kho, viec Toa Thanh bo nhiem hai Giam Muc ai Dien Tong Toa au tien cho hai a Phan ang Ngoai va ang Trong, cung vi viec vach ra nh hng truyen giao, a khai m mot giai oan mi cho viec loan bao Phuc Am Viet Nam. Cong trnh nay a en viec hnh thanh mot Giao Hoi, ca bnh dien Dan Chua va bnh dien pham trat, ma cong trang au thuoc ve hai Giam Muc tien phong, cach rieng, c Cha Pierre Lambert de la Motte, ngi song het mnh cho s vu va chet tren canh ong truyen giao.

II. Thanh Lap Dong Men Thanh Gia

1. Vn m cua Thien Chua

Hat giong Men Thanh Gia c Thien Chua u tuyen danh cho chng trnh yeu thng cua Ngai. That the, Thien Chua a gieo vao tam hon Pierre Lambert hat giong quy la hnh anh Nhng Ngi Say Men Thanh Gia khi cau mi len chn tuoi vao nam 1633.

Hnh anh m nhat ve Nhng Ngi Say Men Thanh Gia tai Lisieux trong tam tr cau Pierre Lambert c hien ro net hn khi Pierre Lambert tr thanh Giam Muc ai Dien Tong Toa ang Trong, vao dp tnh tam tai Ayutthaya nam 1663. V say me loi song cua Nhng Ngi Say Men Thanh Gia nay en noi, neu co the, ngai se song vi ho va nh ho[11].

Trong khi o, tai vung truyen giao Vien ong xa xoi, Thien Chua a gi len trong tam hon mot so phu n ao c long ao c song tiet duc va song chung vi nhau e phung s Thien Chua Nhan Lanh theo cach thc Ngai muon, nhng cha c ai hng dan cu the. Ho nh manh at tot, san sang e nhan hat giong Men Thanh Gia a c m mam trong tam hon c Cha Pierre Lambert de la Motte t thu ay.

Va nh the, hat giong Men Thanh Gia a nay mam t cuoc gap g gia hai chu the, mot ngi t phng Tay va mot nhom phu n phng ong. ay khong phai la mot s trung hp ngau nhien, nhng do long nhan hau cua Thien Chua Quan Phong a muon tuyen chon mot so ngi, e lam vinh danh Chua va mu ch cho cac linh hon bang con ng Yeu Men c Giesu-Kito Chu-ong-inh, la oi tng duy nhat cua long tr ho.

2. Thanh Lap Dong Men Thanh Gia tai ang Ngoai nam 1670

2.1. Ke hoach cua Thien Chua

Ngay t nam 1666, qua v tha sai than tn la cha Francois Deydier, c Cha Lambert c biet: tai ang Ngoai co nhng thieu n a dang hien cho Thien Chua c ong trinh cua mnh va mot so qua phu tre t choi viec tai hon[12]. Ve phan c Cha Lambert, ngai a co y nh thanh lap Dong Men Thanh Gia t thang 10/1667, nhng cha the thc hien[13].

Mac du co nhieu kho khan, nhng trong chuyen kinh ly muc vu ang Ngoai, t ngay 30/08/1669 en ngay 14/03/1670, c Cha Pierre Lambert a thc hien mot so viec quan trong cho tng lai Giao Hoi Viet Nam, trong o co viec thanh lap Dong Men Thanh Gia nh mot phng the song ao va ho tr cho cong cuoc truyen giao.

Khi c Cha Lambert sang kinh ly ang Ngoai, cha Francois Deydier a trnh vi c Cha li xin cua khoang 30 thieu n va qua phu a quen song i khac kho, muon co mot tap ieu le e song chung[14]. ap lai yeu cau nay, c Cha gi cho cac ch mot la th, kem theo mot so ieu le nho, trong o ngai noi ro: "Chnh nhan thc mang tnh thuc bach o a khien cha nay ra y tng muon e ngh vi cac con mot loi song, ma cha nhan thay rat thuan li e lam sang danh Chua". Loi song ma c Cha muon gii thieu vi nhom phu n nay la loi song cua nhng ngi thuoc mot dong tu. Trong boi canh thuan li o, c Cha Lambert quyet nh thanh lap Dong Men Thanh Gia.

2.2. Thanh Lap

Nh vay, viec cac phu n song chung thanh cong oan a co t thi cac tha sai Dong Ten, nhng viec hnh thanh mot Dong Tu ung ngha con phai ch "mot ai o" va co tham quyen, va co "c nguyen ln lao", lai va co nhng chuan b thiet thc. "Mot ai o" chnh la c Cha Pierre Lambert de la Motte.

Trong so nhng phu n thanh thien tren, c Cha Lambert tuyen chon hai thanh vien au tien la ch Ane va Paula. Ngay hong phuc a en, Th T Le Tro, ngay 19/02/1670, hai ch c diem phuc tuyen khan cong khai trc s hien dien cua ang Sang Lap[15]. Nh vay, ngay 19/02/1670 chnh la ngay Dong Men Thanh Gia c khai sinh.

Co the Le Khan c c hanh tren chiec thuyen tai Pho Hien, ni c Cha Lambert c hanh cac viec ao trong suot thi gian ngai kinh ly muc vu ang Ngoai[16]. Trong ngay trong ai nay, ang Sang Lap con trao cho cac ch Ban Luat ma chnh ngai a soan thao.

Do hoan canh khong cho phep, nen ngay sau Le Khan, c Cha phai voi va len ng tr ve Thai Lan. Trong luc ch thuyen ri ben, ngay 26/02/1670, ngai a viet mot Bc Tam Th gi lai cho hai ngi con tinh than cua ngai la Ane va Paula, e nhan nhu cac ch oi ieu ve bac song cua mnh va bay to tnh yeu thng cua ngai qua nhng li trong Bc Tam Th ay.

3. Thanh lap Dong Men Thanh Gia tai ang Trong nam 1671

Cung nh tai ang Ngoai, c Cha Lambert c biet ang Trong co nhng phu n c hanh muon song i tan hien cho Chua. Chac han khi en ang Trong, c Cha rat vui mng gap c cac phu n o, vi y nh tot lanh cua ho, mot y nh hoan toan trung hp vi y nh cua c Cha la thanh lap Dong Men Thanh Gia khi co c hoi[17].

Trong chuyen kinh ly ang Trong lan th nhat, tren ng t Nha Trang en Hoi An, c Cha Lambert dng chan An Ch va lu lai nam tuan trong nha ba Lucia Ky[18], mot goa phu va ao c va khon ngoan, va kha gia va quang ai. Sau khi biet y nh cua c Cha, ba Lucia a dang cung c s vat chat lam ni c tru cho cac thanh vien Men Thanh Gia au tien ang Trong. Chnh tai nha ba, c Cha a cho goi en mot so phu n a co c nguyen tan hien cho Thien Chua mot cach tron hao nhat, e ch than ngai tm hieu y hng tu tr cua ho va trao oi ve i song thieng lieng. Sau o, e nh en phng the sieu nhien, c Cha truyen cho cac ch lam tuan cu nhat trc khi ngai quyet nh mot viec quan trong[19].

Vao thang 12/1671, c Cha Pierre Lambert chnh thc thanh lap Dong Men Thanh Gia ang Trong, tai An Ch vi cong oan au tien gom 10 ch. Ch Be Tren la em cua cha Giuse Trang, 30 tuoi, mot thieu n thanh thien nen c ch em yeu men, knh trong[20]. Cac ch song theo cung mot Ban Luat ma c Cha a trao cho cac ch Men Thanh Gia tai ang Ngoai. Tuy nhien, cac ch cha c khan ngay, ma phai chuan b them mot thi gian na.

Nam 1675, vao dp kinh ly ang Trong lan th hai, c Cha Lambert en tham cac ch Men Thanh Gia la nhng ngi kien trung gi Ban Luat a nhan c t ang Sang Lap. Trong dp nay, c Cha tuyen chon nhng ch ky cu va thanh thien nhat e cho tuyen khan. Ngay 13/12/1675, c Cha Lambert a nhan li khan cua bon ch tai Bau Tay, va ngay 18/12/1675, ngai nhan li khan cua mot ch tai An Ch. Cac ch tuyen ba li khan n, cong khai mot cach rat sot sang trc s hien dien cua ang Sang Lap, khi cac tn hu hoi hop lai tham d Thanh Le do c Giam Muc c hanh[21].

4. Thanh lap Dong Men Thanh Gia tai Thai Lan nam 1672

Viec thanh lap Dong Men Thanh Gia la mot trong ba d an cua c Cha Lambert vao nam 1667[22]. Theo d tnh, d an nay se thc hien au tien tai Thai Lan, nhng trong thc te Dong Men Thanh Gia Thai Lan ch c thanh lap sau chuyen kinh ly ang Trong lan th nhat cua c Cha.

Vao thang 04/1672, khi t ang Trong tr lai Ayutthaya, c Cha Lambert a thanh lap Dong Men Thanh Gia Thai Lan, khi gap c mot so phu n san sang i vao con ng o. Co mot ieu ac biet la tat ca cac phu n nay eu la ngi goc ang Trong[23]. Khi au, co bon hoac nam ch c gia nhap Dong thanh thien nay vi niem vui tan hien va long nhiet thanh trong cac ngha vu. Cac ch bat au i tu bang thi gian th, va vao cuoi nam o, c tuyen khan trong tay ang Sang Lap. Ngai cung trao cho cac ch Ban Luat Dong Men Thanh Gia nh ang Ngoai va ang Trong[24].

Mac du c chnh c Cha Pierre Lambert thanh lap va quan tam, nhng cong oan Men Thanh Gia au tien Thai Lan hau nh "bien mat" trong mot thi gian dai. Co le Dong khong phat trien c v ngoai cac kho khan ma cac ch phai chu, con mot ly do khac la cac trieu vua lien tiep Thai Lan eu ra lenh nghiem cam cac tha sai giang ao cho ngi Thai va cam ngi Thai gia nhap Cong Giao. Mai en thi c Cha Garnault (1786-1811), hnh anh n tu Men Thanh Gia mi xuat hien tr lai tren at nc Thai Lan[25].

III. Dong Men Thanh Gia Trong Ba Thap Nien Tiep Theo

Ke t ngay thanh lap cho en het the ky XVII (1670-1700), Dong Men Thanh Gia tuy gap nhieu kho khan nhng a co nhng bc phat trien ang ke, nhat la ve mat nhan s va c s; t hai nha ban au tang len 20 nha, t hai ch khan au tien tang len 150 ch[26].

Ve phng dien phap ly, ngay 28/08/1678, Thanh Bo Truyen Ba c Tin e trnh c Thanh Cha Ngh nh xin ban an xa cho hai Hiep Hoi Men Thanh Gia ma c Cha Pierre Lambert a thanh lap tai ang Ngoai. Ngay 02/01/1679, c Thanh Cha Innocente XI ky Tong th Cum Sicut ban an xa cho cac Hiep Hoi Men Thanh Gia. ay la mot s nhn nhan co tnh cach phap ly ve s hien dien cua Dong Men Thanh Gia trong Giao Hoi. Chnh c Cha Francois Pallu a gop mot phan khong nho, trong viec lien he vi Toa Thanh, e thnh nguyen th xin an xa cua c Cha Lambert nhan c ket qua tot ep[27].

e co c nhng thanh qua nh tren, ngoai n Chua va mot linh ao phu hp vi tam thc ngi phu n Viet Nam, nhat la cac Kito hu, cung nh mot loi song hoa ong vi xa hoi; con co mot nguyen nhan rat quan trong khac, o la s quan tam u ai cua chnh ang Sang Lap va cac v ke nhiem ngai danh cho Dong Men Thanh Gia.

oi vi Dong Men Thanh Gia tai ang Trong, ay la Dong c c Cha Lambert thanh lap nam 1671 va may man c ngai tham vieng lan th hai vao nam 1675. The nhng, s hien dien cua ch em Men Thanh Gia t o cho en nhng nam cuoi cua the ky XVII xem ra kha m nhat, v ay la thi ky cam ao, them na la tnh trang thieu vang Giam Muc, hoac neu co th cac ngai cung t quan tam en Dong Men Thanh Gia.

Khi oc lai qua trnh thanh lap va nhng nam khi au cua Dong Men Thanh Gia, ngi ta de lien tng ti hnh anh hat cai trong Phuc Am. Dong Men Thanh Gia c v nh hat cai nho be c gieo vao long Giao Hoi va xa hoi, a am tham nay mam roi am choi nay loc. Tuy cha the la cay cao bong ca, nhng Dong cung u manh e co the ng vng gia phong ba bao to, vt qua bao kho khan th thach keo dai hang tram nam.

- - - - - - - - - -

[1] X. Tran Trong Kim, Viet Nam S Lc, nxb Van Hoa Thong Tin, 2008, tr.275- 284.

[2] X. Kham nh Viet S Thong Giam Cng Muc, tap II, ban dch Vien S Hoc, Ha Noi, Giao Duc, 1998, tr.300-301.

[3] Danh sach cac tha sai Dong Ten truyen giao ang Trong t 1615-1663, theo Montezon, La mission de Cochinchine et du Tonkin, tr.390-393.

[4] X. o Quang Chnh, Hai Giam Muc au Tien Tai Viet Nam, lu hanh noi bo, 2005, tr.26-30.

[5] X. nt., tr.17.

[6] Cf. J. Guennou, Missions Etrangeres de Paris, Fayard, 1986, p.35.

[7] X. o Quang Chnh, Hai Giam Muc au Tien Tai Viet Nam, sd., tr.92-93.

[8] X. nt., tr.98.

[9] Cf. A. Launay, Histoire de la mission de Cochinchine, tome I, Paris, Tequi, 1923, pp.9-10.

[10] Cf. H. Chappoulie, Aux Origines d'une Eglise: Rome et les Missions d'Indochine au XVIIe siecle, tome I, Paris, Bloud et Gay, 1943, pp.392- 402.

[11] Nhom NCLMTG, "Bai Nguyen Ngam, 03/11/1663" (Nguyen Ngam 3) , trong Tuyen Tap But Tch (Di Cao) c Cha Pierre Lambert de la Motte..., sd., sd., 5-6, tr.51.

[12] Cf. AMEP, vol. 677, p.53.

[13] X. Nhom NCLMTG, "Th Gi c Cha Francois Pallu: D An Tong Quat, 1667" (D An) , trong Tuyen Tap But Tch (Di Cao) c Cha Pierre Lambert de la Motte..., sd., 3, tr.93.

[14] Cf. AMEP, vol. 677, p.15.

[15] X. Nhom NCLMTG, "Th Gi Ba Ane va Ba Paula" (Bc Tam Th) , trong Tuyen Tap But Tch (Di Cao) c Cha Pierre Lambert de la Motte..., sd., 2, tr.40.

[16] X. Phi Khanh Vng nh Khi, "Me Giao Hoi Viet Nam Co Hai Chiec

Thuyen", trong bao Hiep Thong so 42, thang 07-08/2007, tr.163-181.

[17] Cf. A. Launay, Histoire de la mission de cochinchine, tome I, op.cit., p.95.

[18] X. ao Quang Toan, Men Thanh Gia The Ky XVII, sd., tr. 33, chu thch so 10.

[19] Cf. A. Launay, Histoire de la mission de Cochinchine, tome I, op.cit.,pp.95-96.

[20] X. o Quang Chnh, Dong Men Thanh Gia Nhng Nam au, sd., tr.91-93.

[21] Cf. AMEP, vol. 877, p.574.

[22] Cf. AMEP, vol. 857, pp.224-225.

[23] Cf. A. Launay, Histoire de la mission de Siam, tome I, op.cit.,p.18.

[24] Cf. AMEP, vol. 131, p.266.

[25] Cf. A. Launay, Histoire de la mission de Siam, tome I, op.cit.,p.173.

[26] X. o Quang Chinh, Dong Men Thanh Gia Nhng Nam au, sd., tr.132.

[27] X. ao Quang Toan, c Cha Francois Pallu va Dong Men Thanh Gia, 2010, tr.48.57.

(Trch Tap san Hiep Thong / HGM VN so 116 - Thang 1 & 2, nam 2020)

 


Back to Vietnamese Missionaries in Asia Home Page