350 Nam Dong Men Thanh Gia:

Cuoc i c cha Pierre Lambert De La Motte

 

350 Nam Dong Men Thanh Gia: Cuoc i c cha Pierre Lambert De La Motte.

Nhom Nghien Cu Linh ao Men Thanh Gia thc hien

Saigon (WH 09-05-2020) - Nam Thanh Mng 350 nam Thanh Lap Dong Men Thanh Gia.

350 Nam Dong Men Thanh Gia

Dong Men Thanh Gia la Dong n au tien mang ban sac A ong, do c Cha Pierre Lambert de la Motte thanh lap tai ang Ngoai nam 1670, tai ang Trong nam 1671, va tai Thai Lan nam 1672. Ngc dong lch s cua Giao Hoi Viet Nam t nhng thi ky au, chung ta co the thay rang, Dong Men Thanh Gia c khai sinh va ln len cung song hanh vi Giao Hoi. Khi i t "mot so phu n ao c ang Ngoai, t lau a t nguyen khan gi c khiet tnh. [...] Chua Quan Phong a dung e at nen tang cho i song tu tr tai ang Ngoai, va thanh lap nen mot Tu Hoi ac biet, mang danh hieu Dong N Men Thanh Gia c Giesu Kito Chua chung ta"[1].

M au trang s va la moc iem anh dau cho s thanh lap Dong Men Thanh Gia Viet Nam la s kien hai n tu au tien c tuyen khan cong khai vao ngay 19/02/1670 tai Pho Hien, ang Ngoai, trc s hien dien cua c Cha Pierre Lambert de la Motte, v ai Dien Tong Toa tien khi mien truyen giao ang Trong, ang Sang Lap Dong Men Thanh Gia. T thi iem lch s ay cho en hom nay, Dong Men Thanh Gia a tron 350 nam.

350 nam hien dien va ton tai tren que hng at Viet la mot hanh trnh ay thach o cua niem tin, cua hy sinh va dang hien, e ngi n tu Men Thanh Gia co the minh chng tnh yeu phi thng danh cho c Giesu-Kito Chu-ong-inh.

350 nam ong hanh vi Giao Hoi Viet Nam di bong Thanh Gia Chua Giesu Kito. Dong Men Thanh Gia that s la qua tang cua Thien Chua ban cho Giao Hoi Viet Nam va la mot trong ba nhan to chnh cua Giao Hoi, ben canh Hang Giao S va Hoi Thay Giang. Trong bai giang Thanh Le Khai mac Nam Thanh mng 350 nam thanh lap Dong Men Thanh Gia, c Tong Giam muc Giuse Nguyen Ch Linh, Chu tch Hoi ong Giam muc Viet Nam, sau khi trng dan s phat trien cua Dong cung nhng hoat ong tong o hu hieu cua n tu Men Thanh Gia tren toan quoc, a nhn nhan: "Dong Men Thanh Gia qua la kiet tac cua Chua Quan Phong e cac n tu hoat ong va ap ng thiet thc cho nhng nhu cau muc vu cua thi ai. i song chng ta cua cac n tu e lai nhieu dau an tot ep trong long Giao Hoi Viet Nam va trong long tng ngi con cua at Viet. [...] Khong nhng the, ch em Dong Men Thanh Gia con co mat trong moi ngo ngach, moi moi trng, tan tuy phuc vu trong moi lanh vc [...].That vay, trai qua bao nhieu thang tram cua lch s va thi the, ch em Men Thanh Gia a ong hanh vi Hang Giao pham, a cung vi moi thanh phan dan Chua xay dng Nc Chua va Giao Hoi khap ni, vt qua bao cuong phong bao tap, co khi phai tra bang gia mau, cac ch van kien tr bc theo anh sang soi ng cua Chua Thanh Linh, qua ang Sang Lap va ac sung cua Dong. Khong the co mot dong lch s uy hung nh the neu khong co s ho tr cua Chua!"

Hom nay nhn lai Lch S Dong Men Thanh Gia, ch em han hoan trong niem vui trong ai mng ky niem 350 nam thanh lap Dong. Du khiem ton en may ch em cung khong the che giau c niem t hao ve nhng bc chan sang ngi cua cac the he tien nhan. ay la c hoi giup ngi n tu Men Thanh Gia canh tan chnh mnh va truyen ba gia san tinh than quy gia cua c Cha Lambert a e lai. Va ay cung la dp thuan li e ch em cat cao li cam ta, ngi khen Thien Chua Ba Ngoi a thng quy tu ch em di bong Thanh Gia cua ang Chu-ong-inh; cung tri an ang Sang Lap, biet n cac ang Ban Quyen va ghi n cac v tien boi, cac an nhan a quang ai nang , vun trong cho cay ai thu Men Thanh Gia ngay cang vng manh, nham phuc vu tot va hu hieu hn na tren canh ong truyen giao cua Me Giao Hoi.

e tm hieu Dong Men Thanh Gia, trc tien chung ta phai biet ve c Cha Pierre Lambert de la Motte, V ai Dien Tong Toa Tien Khi ang Trong, Giam Quan Tong Toa ang Ngoai va la ang Sang Lap Dong Men Thanh Gia. Qua cuoc i vi nhng kinh nghiem thieng lieng sau sac va song het mnh v s mang cua c Cha Lambert, chung ta kham pha ra ac sung, linh ao Men Thanh Gia ma ang Sang Lap a song va chuyen trao cho con cai cua ngai.

Cuoc i c Cha PIERRE LAMBERT DE LA MOTTE

c Cha Pierre Lambert de la Motte sinh ra va ln len trong the ky XVII, the ky ma mot so s gia goi la "v ai" hay con c goi la the ky cua tam linh. That vay, nc Phap thi ky nay a san sinh nhieu v nhan trong pham vi van hoc va triet hoc, ac biet, a cong hien cho Giao Hoi 27 v Chan Phc va Hien Thanh. c Cha Pierre Lambert la ngi con cua Giao Hoi Phap, chac han ngai a on nhan nhieu va cung gop phan trong gia san v ai va thanh thien ay.

I. Giai oan Tai Phap (1624-1660)

1. Gia nh

Pierre Lambert de la Motte chao i ngay 28/01/1624 tai Lisieux, trong mot gia nh quy toc giau sang, thuoc gii t phap, a nh c lau i tai vung Normandie, pha Tay Bac nc Phap. Song than la ong Pierre Lambert de la Motte, tng la T Tc thanh pho Evreux, va ba Catherine Heudey de Pommainville, ai n cua mot v Co Van Toa An Rouen. Tuy nhien, Pierre Lambert sm chu canh t biet: cau mat i ba ngi em khi cha c chn tuoi, mo coi cha luc hn 11 tuoi, chu tang ba noi khi 14 tuoi, va mo coi me vao tuoi 16. Nhng bien co au thng nay a anh hng khong nho trong viec hnh thanh nen mot cau thanh nien tram lang, nhay ben, va ac biet, tren nhng cam nghiem thieng lieng sau sac sm c he m va vun ap trong tam hon cau.

2. Giao duc

Pierre Lambert c hng nen giao duc chu ao cua mot a tre thuoc gii quy toc, di s hng dan t m cua ngi cha va s day do cua giao s Zacharie de Lisieux. Ngoai nhng mon hoc t nhien, cau con c hoc giao ly e chuan b Rc Le lan au.

Khoang nam 1634, Pierre Lambert theo hoc trung hoc tai Trng College du Mont thanh pho Caen, do cac tu s Dong Ten ieu hanh. Phng phap giao duc cua Dong Ten nhan manh tam quan trong cua y ch va hanh ong sang suot trong y thc trach nhiem, a gop phan cho Pierre Lambert hnh thanh mot nhan cach manh me, co kha nang ng au vi nghch canh va th thach trong cuoc song.

Sau giai oan trung hoc, Pierre Lambert theo hoc Luat tai ai hoc thanh pho Caen nh truyen thong lau i cua dong ho Lambert.

3. S nghiep

Nam 1646, sau khi tot nghiep ai hoc Luat, ngai Pierre Lambert bat au con ng s nghiep, lam tham phan tai Toa An Thue Vu thanh pho Rouen luc mi 22 tuoi. Tai ay, v tham phan tre hang ngay en nha th cac cha Dong Ten e nguyen ngam va oc kinh nhat tung trc khi ti toa an lam viec. Khi i ngang qua nha th Chnh Toa, ngai ghe vao e dang cho c Me nhng vu xet x phai thc hien theo chc vu cua mnh. Roi sau ngay lam viec, ngai lai vao nha th e ta n c Me ve nhng vu an ngai va x kien. Nh the, v tham phan a noi ket c long ao c vao cong viec, y hng ngay lanh vao cac tranh luan cua nghe nghiep, en o chang bao lau ngai noi tieng la mot quan toa rat co nang lc va liem chnh.

4. Hanh trnh n goi linh muc va tha sai

n goi linh muc va tha sai ni Pierre Lambert c Thien Chua Quan Phong chuan b chu ao t lau. That the, ngay t luc chn tuoi, mot tieng goi huyen nhiem a vang len trong tam hon Pierre Lambert. T o, Thien Chua a dung nhng con ngi va nhng bien co ngang qua cuoc i ngai e lam sang to tieng goi o.

Trc tien, phai noi en cha Julien Hayneuve, Dong Ten, vi i song khiem nhng tham sau, nguyen ngam cao sieu, ket hiep mat thiet vi Thien Chua, ngai a anh hng khong nho tren i song tam linh cua Pierre Lambert, qua viec gap g va trao oi moi ngay.

Tiep en, ngi anh hng en khuc ngoat quan trong cua v tham phan Lambert la ong Jean de Bernieres de Louvigny, mot giao dan ao c, a lap ra An Vien Caen. Cuoi nam 1654, Thien Chua a thuc ay ngai Pierre Lambert en tnh tam nam thang tai An Vien e tm hng i cho cuoc i mnh. Qua s hng dan cua ong Jean de Bernieres, Pierre Lambert a tien xa tren ng thieng lieng, yeu thch s t huy.

Sau cuoc tnh tam, Pierre Lambert quyet nh ba viec quan trong: Bo chc tham phan, theo n goi linh muc va tham gia chng trnh truyen giao tai Canada. Tuy nhien, viec th ba khong thanh, v Thien Chua a chuan b mot chng trnh khac cho ngai.

4.1. Chu chc Linh Muc

e chuan b cho ngay lanh nhan cac chc thanh, Pierre Lambert bat au cuoc tnh tam 30 ngay. Sau o, ngai thc hien cuoc hanh hng kho nhuc, i bo t Caen ti Rennes, khoang 150 cay so.

Sau khi chu cac chc nho, thay Pierre Lambert chon Chung Vien Coutances cua cha Jean Eudes, tnh tam 40 ngay e chuan b tam hon cho ngay trong ai sap en. Ngay 27/12/1655, thay Pierre Lambert lanh Chc Linh Muc tai nha th Chanh Toa Bayeux.

Ngay 08/02/1656, Tan Linh Muc dang Thanh Le m tay tai Chung Vien Coutances. Chnh ngai a ghi lai cam nghiem thieng lieng sau Thanh Le nay: "Tnh yeu ma Thien Chua a khang ban cho toi hom nay ang chay bng len trong long khi toi c hanh Thanh Le va sau Thanh Le, nh muon loi keo toi en vi cac dan toc cha he biet Chua hn la en vi cac dan toc a biet Ngai. Co le toi can phai tm kiem ben kia b ai dng nhng ngi mu loa ang thng ma Thien Chua muon keo ra khoi ni toi tam, nh cong nghiep Mau Thanh Chua Kito a o ra cho moi ngi". Linh cam tren co y ngha nh the nao trong cuoc i cua linh muc Pierre Lambert th cha c to hien ngay, nhng phai ch i them mot thi gian na.

4.2. Hoat ong xa hoi - muc vu

Sau Thanh Le m tay, cha Pierre Lambert bat ng nhan c li e ngh lam Giam oc Trung Tam Xa Hoi Rouen. Ngai lng l, nhng sau hai lan hanh hng cau nguyen en c Ba Giai Cu va lam tuan cu nhat e xin n soi sang, ngai nhan li. Ngay 28/03/1656, ngai len ng en thanh pho Rouen nhan nhiem s.

Tai Trung Tam Xa Hoi Rouen, v Tan Giam oc dan than het mnh cho cong viec bac ai mang tnh chat va xa hoi va muc vu: cham soc nhng ngi vo gia c, ngi that nghiep va cac thieu nien ng pho hoac mo coi; quan tam ti viec giao duc cac tre em: cho hoc van hoa, nghe nghiep, giao ly, cau nguyen va cho lanh nhan cac b tch; xay nha tru an cho cac thieu n hoan lng co cho nng than, xay nha tnh tam cho nhng ngi muon t bo Tin Lanh tr ve vi Giao Hoi Cong Giao.

Ngoai cong viec Trung Tam Xa Hoi, cha Lambert con chu tam ti Hang Giao S bang cach to chc nhng buoi giang thuyet, huan c tai Cambremer. Ngai giup tai chanh cho Chung Vien Coutances va thao thc tm cach thanh lap mot chung vien tai Rouen.

Mac du cong viec hang ngay cua Trung Tam Xa Hoi chiem rat nhieu thi gian, nhng cha Pierre Lambert van quan tam en i song tam linh mot cach ac biet. Ngai thng bt gi ngu e danh bon hoac nam tieng cho viec nguyen ngam. Ngai c hanh Thanh Le nh viec khi au cho mot ngay mi, va chau Thanh The e ket thuc cuoi ngay.

Khi co the, vao nhng buoi toi, ngai hoc than hoc vi mot linh muc khon ngoan va thanh thien ngi Ai Nh Lan, a tng la giao s ai Hoc Sorbonne - Paris en Rouen giup ngai.

e thang tien hn na trong i song tam linh, cha Pierre Lambert gia nhap cac hoi oan ao c, ac biet la Hiep Hoi Thanh Mau cua Dong Ten, va Dong Ba Be Mon. Thi gian nay, cha Lambert chon cha Simon Halle, tu s Dong Be Mon, lam linh hng, va tng bc ngai i sau vao linh ao kho hanh cua Dong nay.

4.3. n goi tha sai

Vao mua he nam 1657, cha Pierre Lambert i Paris e tm nguon tr cap cho Trung Tam Xa Hoi. Tai ay, ngai co dp tiep xuc vi Nhom Ban Hien khi en tham bao e la chung sinh Nicolas Lambert, mot thanh vien cua Nhom. T o, cha Lambert c biet ve chng trnh truyen giao tai Viet Nam ma cha ac Lo (Alexandre de Rhodes) a van ong Roma va Phap t nam 1649 en nam 1654, nhng khong thanh.

Nam 1655, c Tan Giao Hoang Alexander VII cho xem xet lai ke hoach cua cha ac Lo. Ke hoach nay c s cong tac nhiet thanh cua Nhom Ban Hien, s hau thuan manh me cua ba cong tc d'Aiguillon va s hang say cua Hiep Hoi Thanh The. Tuy nhien, cong viec van con nhng vng mac cha the giai g. Luc nay, co nam linh muc trong Nhom Ban Hien sang Roma e thnh cau c Giao Hoang xuc tien chng trnh truyen giao cua cha ac Lo trc ay.

Ve phan cha Pierre Lambert, sau li khuyen khch cua cha Simon Halle, ngai ngo y vi ban to chc xin c gia nhap oan tha sai i truyen giao Vien ong. Va khi tham d Hoi Ngh ve Truyen Giao, cha Lambert rat ngac nhien thay ten cua ngai c Hoi Ngh nhac ti v tr th hai trong danh sach ba ngi c e c vi Thanh Bo vao chc vu ai Dien Tong Toa Chau A.

Sau o, cha Pierre Lambert len ng sang Roma theo li khuyen cua cha Simon Halle. Ngai ti Roma ngay 18/11/1657, gap nhom nam linh muc ngi Phap, trong o co cha Vincent de Meur va cha Franeois Pallu, ang van ong cho chng trnh truyen giao tren. Tuy nhien, cac ngai gap nhieu kho khan trong viec van ong Toa Thanh bo nhiem cac ai Dien Tong Toa cho ong A. Vi kinh nghiem cua mot tham phan, cha Lambert a nhn thay van e, nen quyet nh dang tai san cua mnh cho cong cuoc truyen giao, nh o vng mac c thao g va chng trnh tien trien tot ep.

Cuoi nam 1657, ch con cha Francois Pallu va cha Pierre Lambert lai Roma. Cac ngai soan thao d an e thanh lap mot chung vien chuyen lo viec truyen giao hai ngoai. Trong thi gian lam viec vi nhau tai Giao o, cac ngai a tr thanh oi ban than va gan bo vi nhau suot i trong tinh than lien i trach nhiem.

Nam 1658, cha Francois Pallu lai Roma tiep tuc cong viec, cha Pierre Lambert tr ve Phap. Ngai i vong qua Nancy e vieng mo phan cua than phu a qua i 23 nam trc, ay la lan th nhat va cung la lan duy nhat. Th Bay Tuan Thanh, ngay 20/04/1658, ngai ve en Paris. Lien sau o, ngai b nhng cn au cap tnh hanh ha suot bon, nam ngay, en noi khong ai khac co the lam g giup ngai c. Qua cn benh, ngai tr ve Rouen tiep tuc cong viec cua Trung Tam Xa Hoi. Ngai con tien hanh viec xay dng mot chung vien cho Tong Giao Phan Rouen, va sau khi hoan thanh ngai trao chung vien cho Dong Thanh Jean Eudes ieu hanh.

5. ai Dien Tong Toa

Trong luc cha Pierre Lambert ban ron vi muon ngan cong viec tai vung Normandie, th Roma, vao ngay 13/05/1658, Thanh Bo Truyen Ba c Tin kien ngh bo nhiem hai Giam Muc ai Dien Tong Toa ngi Phap. Kien ngh c c Giao Hoang Alexander VII phe chuan ngay 08/06/1658. Ngay 29/07 cung nam, qua oan sac Apostolatus Officium, c Giao Hoang bo nhiem cha Pierre Lambert lam Giam Muc hieu toa Berythe va cha Francois Pallu lam Giam Muc hieu toa Heliopolis. Ngay 17/08/1658, Thanh Bo ch nh mien truyen giao cho hai Tan ai Dien Tong Toa: c Cha Pierre Lambert chu trach nhiem a Phan ang Trong, bon tnh Trung Hoa va ao Hai Nam; c Cha Francois Pallu cai quan a Phan ang Ngoai, nam tnh Trung Hoa va vng quoc Lao. S ch nh nay c c Giao Hoang Alexander VII phe chuan ngay 09/09/1659 qua oan sac Super Cathedram. Thanh Bo con gi cho cac V ai Dien Tong Toa ban Huan Th nam 1659, c ky vao ngay 10/11/1659, trong o xac nh ro s vu cua cac tha sai, cong tac phai lam, lo trnh nen theo va cach thc can gi ni truyen giao...

Du a nhan c sac ch bo nhiem cua Toa Thanh, c Cha Lambert van con miet mai vi cong viec Trung tam Xa Hoi cho en phut cuoi. Ngay 02/06/1660, ngai ri Rouen i Paris mot cach kn ao. Tai Paris, sau tam ngay tnh tam, ngai c c Cha Lebouthiller, Tong Giam Muc Giao Phan Tours, truyen chc Giam Muc trong nha nguyen cua Dong c Ba i Vieng vao ngay 11/06/1660.[36] Sau o, c Tan Giam Muc Pierre Lambert tnh tam ngan ngay e chuan b cho mot s vu mi.

II. Giai oan Tai Chau A (1660-1679)

1. Hanh trnh sang Chau A

Ngay 18/06/1660, c Cha Pierre Lambert am tham ri Paris len ng sang Chau A, co cha Jacques de Bourges thap tung. Khi va ti Lyon, c Cha nga benh nang, phai nam liet 52 ngay lien. Nhng roi ngai a lanh benh ot ngot, khien thay thuoc ieu tr coi o nh mot phep la. c Cha tiep tuc len ng. Khi ti Marseille, ngai nhan them cha Francois Deydier vao oan tha sai, va len tau vt bien a Trung Hai ngay 27/11/1660. Hanh trnh that kn ao, en noi ca ngi em ruot cua c Cha Lambert cung ch c biet sau vai ngay. Cac ngai i theo lo trnh ma Thanh Bo a e ngh.

Sau khi vt a Trung Hai, oan tha sai bat au con ng bo xuyen qua cac mien Hoi Giao vung Can ong en Ispahan, kinh o x Ba T; t Surate i bo xuyen qua ban ao An o en Masulipatan; t Masulipatan, xuong tau va en Mergui, thuoc Thai Lan ngay 28/04/1662. Ngay 19/05, cac ngai ti Tenasserim, va en Ayutthaya, kinh o Siam (Thai Lan) vao ngay 22/08/1662[38].

Cuoc hanh trnh ay gian kho va hiem nguy keo dai tren hai nam. o la mot c hoi e c Cha Pierre Lambert song kinh nghiem cua Thanh Phaolo: "Gap bao nguy hiem tren song, nguy hiem do trom cp, nguy hiem do ong bao, nguy hiem v dan ngoai, nguy hiem thanh pho, trong sa mac, ngoai bien khi, nguy hiem do nhng ke gia danh la anh em. [...] Phai thc em, b oi khat, nhn an uong va chu ret mt [...], nhat la b day vo bi moi ban tam lo cho Hoi Thanh" (2Cr 11, 26-28). Hn na, oi vi c Cha Lambert, ay la mot cuoc hanh hng ac biet, giup ngai nhan thc c nhu cau phai hoan cai khong ngng va vun trong i song noi tam cho hoan hao va thanh thien hn. Moi chang dng chan la mot dp ngai tnh tam e lang nghe Thanh Than ch day.

Hanh trnh sang vung truyen giao cua c Cha Pierre Lambert, t luc khi hanh cho en luc nay, a gap biet bao song gio, nhng ieu noi bat nhat la cang gap th thach, gian nan th c tin cua ngai cang manh me hn. T ay, tnh yeu ngai danh cho Chua Giesu-Kito Chu-ong-inh c trien n va at en nh cao, bi v ngai a on nhan thap gia i thng vi mot tnh yeu phi thng. c Cha Lambert khong nhng a song triet e tnh yeu vi Chua Giesu-Kito Chu-ong-inh, ma con c ao cho co that nhieu ngi hieu biet va song linh ao nay.

2. c Cha Pierre Lambert tai Chau A

Ngay sau khi ti Ayutthaya, c Cha Lambert a thc hien mot cuoc tnh tam 40 ngay. ay la dp cho phep ngai tr ve nguon mach thieng lieng, lng gia nhng g a kham pha c trong cuoc hanh trnh va xin n soi sang can thiet e tiep tuc s mang.

2.1. Cong viec khi au tai Thai Lan

e co the thi hanh s vu cach hu hieu nhat, c Cha Lambert bat au ngay vao viec hoc tieng a phng va tm hieu phong tuc, van hoa dan ban x. Khi c biet trai ngi ang Trong tai Ayutthaya co khoang 40 ngi Cong Giao, c Cha Lambert rat vui mng. Ngai va cac ong s bat au day giao ly va ban cac b tch cho ho. c Cha a c hanh Le Giang Sinh au tien trai cua ngi ang Trong.

c Cha Lambert va cac tha sai Tong Toa co gang thc hien ung tinh than cua mot tha sai, e co the ieu chnh lai cach song buong tha cua so ong tha sai thuoc che o Bao Tr Bo ao Nha. V the, cac ngai gap nhieu kho khan Ayutthaya: nhng phan ng khong than thien t cac tha sai thuoc che o Bao Tr, thai o ac cam cua ngi Bo ao Nha tai Siam, cung nh s chong oi cua chnh quyen Bo ao Nha vi cac tha sai Tong Toa.

Nhan thay tnh mang cua cac tha sai Tong Toa b e doa, ngi ang Trong a on oan tha sai ve trai cua ho. Tai ay, ho bao ve cac ngai, giup lam mot nha th e c hanh phung vu va mot can nha n s lam ni c tru cho cac ngai. c Cha dang nha th nay cho Thanh Giuse. Va cung t trai ang Trong, cac ngai on nhan nhng tn hu au tien, m au cho s vu tha sai cua cac ngai tai Chau A.

2.2. Sang Trung Hoa bat thanh

c Cha Pierre Lambert mong c sm en c nhiem s cua ngai ang Trong, nhng ao Cong Giao ang b bach hai ni o nen ngai cha the en c. V the, ngay 12/07/1663, c Cha quyet nh xuong tau i Trung Hoa cung vi cha Francois Deydier, nhng tau gap bao ngoai khi Campuchia nen cac ngai phai tr ve bang ng bo va en Ayutthaya ngay 15/09/1663.

Ngay 14/10/1663, c Cha sai cha Jacques de Bourges len ng ve Chau Au e tng trnh cho Thanh Bo tnh hnh cu the tai vung truyen giao Chau A. Con ngai va cha Francois Deydier tnh tam 40 ngay e chuan b cho s vu cua mnh.

2.3. Cong ngh Ayutthaya

Ngay 27/01/1664, c Cha Pierre Lambert rat vui mng on tiep c Cha Francois Pallu cung bon linh muc tha sai va mot giao dan en Ayutthaya. Mac du rat nong long trao oi tin tc cho nhau, nhng cac ngai quyet nh gi thinh lang ba ngay e ta n Chua Quan Phong a cho cac ngai c oan tu sau biet bao gian nan th thach. Tiep en, cac ngai dang Le Cau Hon cho c Cha Cotolendi, bon linh muc va mot giao dan trong oan tha sai a t tran tren ng sang ong A.

Sau khi trao oi tin tc, c Cha Lambert e ngh to chc mot Cong Ngh a phng, goi la Cong Ngh Ayutthaya. Cong Ngh khai mac vao th sau ngay 29/02/1664 va be mac khoang cuoi thang nam. Tham d Cong Ngh gom tam ngi: hai Giam Muc, nam linh muc va mot giao dan. Trong Cong Ngh, cac ngai a quyet nh ba viec quan trong: Lap Hoi Tong o, xay dng mot Chung Vien, va soan thao Huan Du gi cac tha sai.

- Ngay 06/01/1665, hai c Cha Pierre Lambert va Francois Pallu cung hai tha sai la cha Francois Deydier va cha Louis Laneau a tuyen khan trong Hoi Tong o. Tuy nhien, Hoi nay khong c Toa Thanh phe chuan.

- Theo sat hng dan cua Thanh Bo, cac ngai a hoach nh d an xay mot Chung Vien chung cho mien ong A nham ao tao cac ng sinh linh muc ban x tng lai, d an nay c c Cha Lambert thc hien nam 1665.

- Huan Du gi cac tha sai la ket qua quan trong nhat cua Cong Ngh Ayutthaya. Nhn chung, Huan Du lay cam hng t Huan Th nam 1659 cua Thanh Bo gi cho cac ai Dien Tong Toa; noi dung gom ba muc chnh: s thanh hoa ngi tong o nham phan roi cua cac tn hu, giang ao cho lng dan, va to chc giao x. Huan Du Ayutthaya c Toa Thanh phe chuan nam 1669.

Sau khi khan vao Hoi Tong o, ngay 20/01/1665, c Cha Francois Pallu tnh nguyen tr ve Chau Au e tng trnh cho Toa Thanh va nhng v hu trach mot so viec quan trong tai vung truyen giao Vien ong. Sau o, cac tha sai lan lt c sai en cac vung truyen giao cua cac ngai. Con c Cha Pierre Lambert va cha Louis Laneau lai Ayutthaya ieu hanh cong viec.

2.4. Nhng tng quan kho khan gia c Cha Lambert vi che o Bao Tr

c Cha Lambert gap rat nhieu kho khan vi che o Bao Tr Bo ao Nha, nh vu viec oi vi cac tha sai Dong a Minh. Chua Nhat ngay 02/05/1666, sau le Phuc Sinh, cha Fragoso, a mot ong giau co, goc Macao, en xin chu Phep Them Sc va cha se la ngi au. ay la ieu trai vi Giao Luat, nhng c Cha a ban phep chuan e tranh nhng hau qua ang tiec co the xay ra. Sau o, tha sai Francois Deydier, tien s than hoc, lu y la cha khong co quyen au. Cha Fragoso khong hai long, nen a tm cach chong lai bang viec yeu cau c Cha xuat trnh sac ch bo nhiem Giam Muc cua ngai. c Cha t choi, v ngai cho rang, cha Fragoso khong co quyen tren Giam Muc.

Cau chuyen qua lai vi nhng tnh tiet kha gay go. Cuoi cung, vi t cach la uy vien Toa An Ton Giao, cha Fragoso viet thong cao ra va tuyet thong c Cha Pierre Lambert va cac tha sai Phap. Thong cao nay c niem yet tai nha th Thanh Phanxico, Dong Ten, vao th nam ngay 02/12/1666, va tai nha th Dong a Minh vao Chua Nhat ngay 05/12/1666. c Cha khong phan hoi, ch lam ban phuc trnh gi ve Toa Thanh va yeu cau cha Fragoso cung hay lam nh vay.

Ngoai viec lien quan en cha Fragoso neu tren, ngay 01/11/1667, cha Valguarnera, Dong Ten, con lam mot ban bao cao gi ve Toa Thanh to cao c Cha Pierre Lambert nhieu ieu. Khoang gia thang 04/1669, c Cha Lambert va cac tha sai Phap b cac tu s Dong Ten tai Ayutthaya gi mot tuyen cao chong oi. c Cha quyet nh khong tra li. Sau nay khi i kinh ly ang Ngoai va ang Trong, c Cha con gap nhng chong oi khac t cac tha sai Dong Ten tai a phng.

Ngay 05/11/1670, c Cha Lambert nhan c sac lenh t Toa Tong Giam Muc Goa yeu cau phai xuat trnh moi giay t ma Toa Thanh ch nh ngai trong nhiem vu Giam Muc, neu khong, c Cha se b va tuyet thong va b phat 200 ong bac. e tranh nhng hau qua toi te co the xay ra, c Cha a trnh giay t ay u, nhng ho cho rang cac giay t nay khong hp le v cha c thong qua trieu nh Bo ao Nha.

2.5. Hiep Hoi Nam N Tn Hu Men Thanh Gia c Giesu Kito Chua Chung Ta

c Cha Pierre Lambert sm nhan ra vai tro chng ta cua ngi giao dan trong moi lanh vc, nen a viet ra ban luat "Hiep Hoi Nam N Tn Hu Men Thanh Gia c Giesu Kito Chua Chung Ta", co the vao nam 1668 tai Thai Lan, va thanh lap Hiep hoi nay khoang nam 1669 tai ang Ngoai. Muc ch chnh yeu cua Hiep Hoi la thoi thuc cac tn hu khap ni hng ti tnh yeu thc tien oi vi Thanh Gia Con Thien Chua, qua viec hang ngay suy gam s Thng Kho c Giesu Kito, roi the hien s suy gam ay ra ben ngoai bang viec ham mnh hy sinh lien l cua ho.

T nhng yeu to can ban cua Hiep Hoi tren, c Cha Lambert se thanh lap Dong N Men Thanh Gia sau nay.

3. c Cha Pierre Lambert vi Giao Hoi Viet Nam

Theo sat ch dan cua Thanh Bo, c Cha Pierre Lambert lu tam ac biet en viec thanh lap Hang Giao S a phng. V the, tai Ayutthaya ngay 31/03/1668, c Cha truyen chc linh muc au tien cho thay Giuse Trang la ngi ang Trong cung vi thay Francois Perez, ngi Siam, goc Bo ao Nha. Vao thang Sau cung nam, c cha truyen chc linh muc cho hai thay giang ngi ang Ngoai la Beneicto Hien va Gioan Hue. Khoang thang 01/1669, c Cha truyen chc linh muc cho thay Luca Ben, ngi ang Trong tai Piply, Siam.

4. c Cha Pierre Lambert Kinh ly ang Ngoai

Mac du a Phan ang Ngoai khong trc tiep thuoc quyen c Cha Pierre Lambert, nhng v c Cha Francois Pallu phai tr ve Chau Au, nen ngai tm ng sang ang Ngoai vi t cach la Giam Quan Tong Toa.

Ngay 16/07/1669, c Cha Pierre Lambert cung hai cha Jacques de Bourges va Gabriel Bouchard len tau cua ong Junet i x ang Ngoai, cac ngai en ca bien ang Ngoai vao ngay 30/08. Chuyen kinh ly muc vu nay keo dai en ngay 14/03/1670. Tai ang Ngoai, cac tha sai Tong Toa a thc hien c nhng viec quan trong:

- Trc tien, c Cha ch th cho cha Francois Deydier trieu tap mot cuoc hop cong khai tai Kinh o e cong bo cac sac lenh cua Toa Thanh ve tham quyen cua ai Dien Tong Toa cho cac tn hu, co s hien dien cua cac cha Dong Ten.

- Tiep en, c Cha thanh lap Hiep Hoi Nam N Tn Hu Men Thanh Gia ma ngai a soan thao quy luat t thang 08/1668, tai Ayutthaya.

- Sau o, c Cha truyen chc linh muc cho bay thay giang u tu a c cha Tong ai Dien Francois Deydier tuyen chon va ao tao chu ao.

- Ngay 14/02/1670, c Cha Lambert trieu tap Cong Ngh tai ang Ngoai, con goi la Cong Ngh Pho Hien; thanh vien tham d gom co c Cha, ba tha sai Phap va chn linh muc ban x. ay la mot Cong Ngh nham xac lap quyen bnh cua cac ai Dien Tong Toa, c uc ket trong mot van kien gom 34 ieu khoan.

- Cuoi cung, ngay 19/02/1670, c Cha Lambert thanh lap Dong N Men Thanh Gia qua viec nhan li khan cua hai n tu tien khi la Ane va Paula. Ngay ngay hom o, c Cha voi va len tau tr ve Siam, nhng v khong thuan gio nen mai en ngay 14/03, con tau mi ra khi c. Ngai ve en Ayutthaya khoang trung tuan thang 04/1670. c biet c Cha Lambert t ang Ngoai tr ve, Vua Siam la Phra-Narai rat vui mng, nhng ong cung buon phien khi nghe tin c Cha len cn sot nang vao au nam sau o. V quy men c Cha, nen vua sai lng y tai gioi nhat cua hoang gia en cha tr cho ngai. Khi khoi benh, c Cha nhan ra rang, Chua cha muon keo ngai ra khoi chon lu ay nay.

5. c Cha Pierre Lambert kinh ly ang Trong lan I

Khoang cuoi thang 02/1671, tai Ayutthaya, c Cha Lambert nhan c tin hai tha sai Phap ang hoat ong tai ang Trong t tran: cha Antoine Hainques qua i thang 12/1670 va cha Pierre Brindeau ra i thang 01/1671. Ngai au buon va lo lang, con giao dan tai o bang hoang va bat an. V the, ho c mot oan ngi ai dien gom cha Giuse Trang, cha Luca Ben vi hai thay giang va vai giao dan len mot con thuyen nho sang cau cu c Cha Lambert. Phai oan en Ayutthaya ngay 08/05/1671.

Lo lang cho oan chien khong ngi chan dat, ngay 20/07/1671, c Cha quyet nh sang ang Trong bang chnh con thuyen nho ay, cung i co bon tha sai Phap. Qua nhieu gian nan, thoat c bao to va cp bien, cuoi cung con thuyen cung cap ben vung bien Nha Trang. c Cha Lambert vao lang Lam Tuyen toi ngay 01/09/1671. Ngai lu lai Lam Tuyen vai ngay e tham vieng cac giao iem trong vung Khanh Hoa va Ninh Hoa, roi ra Phu Yen. Tai ay, c Cha b mot ong quan a phng au oc khien cho ngai b benh liet ging va phai lu lai mot thi gian kha lau. Khi tam bnh phuc, ngai tiep tuc hanh trnh ti Nc Man va c hanh le Cac Thanh Nam N tai o roi len ng en Quang Ngai. Trong thi gian An Ch, c Cha tam tru tai nha mot qua phu ten la Lucia Ky, ngai i tham mot vai a iem va thanh lap Dong Men Thanh Gia ang Trong vao trc Le Giang Sinh nam 1671.

Ngay 19/01/1672, c Cha trieu tap Cong Ngh Hoi An tren mot hon ao ten la Chiem Bong. Tham d Cong Ngh gom co cac tha sai cua c Cha, hai linh muc ngi ang Trong va mot so thay giang. Ket qua cua Cong Ngh la mot van kien gom 10 ieu khoan nham ti viec to chc Giao Hoi a phng theo y Toa Thanh va biet lap khoi quyen bao tr truyen giao Bo ao Nha.

Sau Cong Ngh, c Cha lu lai Hoi An khoang mot thang roi len thuyen tr ve Bnh nh, Khanh Hoa. Ngai ch en c Nc Man tham cac nha th trong vung ma khong the vao Ninh Hoa, Nha Trang v thuyen gap giong bao.

Sau khi bo nhiem nhan s cho ang Trong, ngay 29/03/1672, c Cha quyet nh tr ve Ayutthaya, ngai con mang theo 10 thieu nien ngi ang Trong. Khong may, khi oan ve ti Ayutthaya vao ngay 21/04/1672, th gap s than ang Trong ang o. Ong ta rat gian v c Cha a vao ang Trong cach len lut, lai con a ve Siam 10 than dan cua ong. e xoa du tnh hnh bat li tren, c Cha ha vi ong se cho ngi sang ang Trong e trnh bay vi trieu nh ro rang s viec.

6. Tai Ayutthaya

Trc khi sang ang Trong, c Cha Pierre Lambert a nhan c sac lenh Speculatores cua c Giao Hoang Clemente IX. Sac lenh yeu cau tat ca cac tha sai, khi lam viec tai ni nao a c Toa Thanh trao cho cac ai Dien Tong Toa, eu phai tuyen the vang li cac ngai, tha sai nao khong vang li se b va tuyet thong. Nen biet, t nam 1669, Toa Thanh a at Siam di quyen cai quan cua v ai Dien Tong Toa ngi Phap, nhng cac tha sai Dong Ten va Dong a Minh ang hien dien Ayutthaya eu t choi vang phuc v cha thong qua trieu nh Bo ao Nha. Du luon b cac tha sai thuoc che o Bao Tr chong oi, c Cha Lambert van kien tr thc thi s vu a nhan t Toa Thanh.

Trong nam 1672, c Cha Pierre Lambert xay dng mot nha thng va thanh lap Dong Men Thanh Gia Thai Lan, vi bon hay nam n tu au tien la ngi goc ang Trong.

Ngay 27/05/1673, c Cha Francois Pallu tr lai Ayutthaya lan th hai mang theo th cua c Giao Hoang Clemente IX va Vua Louis XIV gi cho Vua Siam. Nha Vua a long trong to chc mot buoi tiep on cac Giam Muc ngi Phap, cung vi viec tiep nhan hai la th tren. T ay, moi giao hao gia Nha Vua va cac Giam Muc ngay cang them than thien va gan gui.

7. c Cha Lambert kinh ly ang Trong lan II

Theo li a ha vi s than ang Trong tai Ayutthaya, c Cha Pierre Lambert sai hai cha Benigne Vachet va Guillaume Mahot mang th va qua cua ngai sang dang cho Chua Nguyen tai Hue. Nhan c th, Chua Nguyen rat hai long, mi c Cha Lambert sang ang Trong va con cho phep ngai t do giang ao.

Ngay 30/07/1675, c Cha Lambert va cha Mahot ri Ayutthaya len con tau cua Chua Nguyen gi ti, va cac ngai en Hoi An ngay 06/09. Mot tuan sau, c Cha Pierre Lambert cung vi cac cha tha sai Benigne Vachet, Jean de Courtaulin va Manuel Bon en trieu nh Hue. c Cha lu lai Hue mot thang, nhng Chua Nguyen khong tiep on cac ngai c v ngi con trai cua ong va qua i.

Sau mot thang Hue, c Cha tr lai Hoi An. Tai ay, ngai tiep on giao dan, ban cac b tch cho ho mot cach cong khai. Ngai lam viec ngay em, hau nh khong co gi ngh ngi.

Vao gia thang 12, c Cha en Quang Ngai va cho nam n tu au tien Dong Men Thanh Gia ang Trong c tuyen khan trong Thanh Le do ngai c hanh tai An Ch va Bau Tay.

Trong chuyen vieng tham lan nay c Cha lai phai ng au vi hai cha Dong Ten la Joseph Candone va Barthelemy d'Acosta. c Cha sai cha Vachet em sac lenh Speculatores en cho hai cha tai Hoi An, nhng ho t choi vang phuc. V vay, theo ch th cua Toa Thanh, hai cha nay b c Cha ra va tuyet thong. e phan khang lai, cha Candone, vi t cach Tong ai Dien cua v tong quan Toa Giam Muc Malacca, gi mot thong cao cho bon ao biet rang, cha a cach chc c Cha va tuyen bo c Cha b dt phep thong cong, cac Giam Muc Phap khong co quyen tai phan nao tren x nay, va dt phep thong cong nhng ai lanh nhan cac b tch do cac tha sai Phap c hanh.

e tran an cac bon ao, c Cha gi mot th chung thong bao cho ho biet hai ieu quan trong: mot la trieu nh Hue ban phep cho c Cha c t do i lai lam nhiem vu ton giao va c gi tha sai vao vng quoc nay bat c luc nao; hai la v vang li Toa Thanh, ngai buoc phai ra va tuyet thong cho nhng ai khong tuan phuc, theo nh chnh sac lenh Speculatores. c Cha con gi mot s iep keu goi s hiep nhat va phuc quyen chu chan hp phap. La th chung cua c Cha Lambert mang lai ket qua bat ng: ai a so cac thay giang nop cho c Cha chng th bo nhiem do cac cha Dong Ten cap va xin ngai ban chng th mi.

Ben canh nhng viec khong vang phuc Toa Thanh va chong oi cac tha sai, nhng ngi theo che o Bao Tr Bo ao Nha con to cao c Cha vi trieu nh Chua Nguyen ba toi rat nang: Nam 1669,

c Cha i ang Ngoai la ni thu ch vi Chua ang Trong; nam 1671, ngai en ang Trong cach len lut nh mot gian iep; khi ra i, ngai con bat coc mot so thieu nien em sang Ayutthaya. ay la nhng toi phai chu hnh phat nang ne nhat ang Trong. Hn na, tai Hoi An, ngay 27/12/1675, c Cha con phai chng kien canh cac giao dan b bach hai rat thng tam, do cha Barthelemy d'Acosta ut lot e lnh trang lam viec nay.

V nhng li to cao va v s kien tren, c Cha Lambert quyet nh tr lai Hue. Ngay 16/01/1676, ngai c quan pho ma tiep on, roi sau o, c am ao rieng vi con trai ca cua Chua Nguyen. c Cha khong nhng tao c uy tn vi Chua Nguyen ma con ca vi cac quan trong trieu nh, nen ngai thoat c nhng nguy hiem ma chnh ngi Cong Giao thuoc che o Bao Tr Bo ao Nha nh gay ra cho ngai.

Trong thi gian Hue, c Cha a tr quy cho mot phu n va cha benh cho mot em be mi sinh c bon thang qua viec cau nguyen. Hai viec nay a tang them uy tn cho c Cha oi vi cac tn hu Cong Giao cung nh lng dan tai a phng.

Trc khi ri ang Trong, ngay 21/03/1676, c Cha truyen chc linh muc cho thay Louis oan. Mot thang sau, ngai len thuyen ra khi va ve en Ayutthaya ngay 12/05/1676, ni ay bao cong viec ang ch i ngai, bao kho khan ngai se phai oi pho.

8. Nhng nam thang cuoi i

Trc khi i ang Trong lan th hai, c Cha Lambert a lap chuc th e ngay 22/07/1675 e lai toan bo tai san cua ngai cho cong cuoc truyen giao.

Khi t ang Trong tr ve Siam, sc khoe cua ngai yeu dan. Tuy nhien, c Cha van con phai ieu hanh cong viec cua vung truyen giao c Toa Thanh giao cho ngai va c Cha Francois Pallu cho en cuoi i.

Du rat ban ron vi bao cong viec, nhng cuoi nam 1676, c Cha van danh thi gian e thc hien mot cuoc tnh tam 40 ngay tai Bangkok. ay la cuoc tnh tam dai cuoi cung cua ngai tren dng the. Ngay 18/07/1677, hai thay giang cuoi cung, goc ang Ngoai, la Philipphe Tra va a Minh Hao, c nhan Chc Thanh t tay c Cha Lambert tai Ayutthaya.

Tong cong lai, c Cha Pierre Lambert a truyen chc linh muc cho 15 thay ngi Viet Nam: 11 thay ngi ang Ngoai va 4 thay ngi ang Trong.

9. S ra i lanh thanh

Chng benh ng ruot va san than lam cho c Cha Pierre Lambert rat au n, khien sc khoe cua ngai ngay cang xau i. Ngai cam thay can c yen tnh e cau nguyen va ket hp mat thiet vi Chua Kito Chu-ong-inh. Trong cn benh, ngai thng t nhu: "Can am len, gi gan en, ta hay chu kho v Chua muon nh vay" va ngai khong ngng dang li ta n: "en muon i con ca ngi long t bi Chua".

Vao nhng gi phut cuoi i, c Cha luon song trong tam tnh cau nguyen. Cha Claude Gayme ke lai: "Trc o, luc na em, ngai con xin rc Mnh Thanh Chua va bao toi oc cho nghe li nguyen tuyen tn. Phai thu that toi va oc va a le". S kien nay chng to ngai luon ket hiep mat thiet vi Chua Giesu Thanh The va tuyet oi trung thanh vi Giao Hoi cho en hi th cuoi cung. Trong nhng cn au khung khiep luc hap hoi, c Cha Lambert khong ngt keu len: "Lay Chua, xin gia tang s au n, xin ban them sc chu ng cho con".

Ngay 15/06/1679, khoang bon gi sang, c Cha Pierre Lambert de la Motte, ai Dien Tong Toa tien khi a Phan Tong Toa ang Trong, Giam Quan a Phan Tong Toa ang Ngoai, ang Sang Lap Dong Men Thanh Gia, a an ngh lanh thanh trong Chua tai Ayutthaya.

e nhan nh ve cuoc i va s nghiep cua c Cha Pierre Lambert, khong co g chnh xac va co gia tr bang li cua nhng ngi can ke vi ngai trong cuoc song va trong s vu.

Sau ay la li cua c Cha Louis Laneau, mot ngi song gan gui va lam viec vi c Cha Lambert nhieu nam tai Ayutthaya: "Mac du than xac b day vo, nhng trong tham sau cua tam hon, ngai van hoan toan bnh an thanh than. Ngai pho linh hon nh mot ngi toi t au kho ch thc cua Thien Chua, ung nh ngai a song trong suot cuoc i gia muon van thap gia va gian truan, khong phai ch ben ngoai ma ngay trong tam hon... Chnh Chua Kito e cho c Cha Pierre Lambert cam nem tot o sc nang cua Thanh Gia Chua ma ngai a say men suot i".

c Cha Francois Pallu nhan nh ve ngi ban ong hanh va ong ch hng cua mnh nh sau: "Cong trnh ma c Giam Muc hieu toa Berythe a thc hien, khong ai khac co the lam noi. [...] Sau Thien Chua, chnh nh c Cha Lambert, chung ta co c nhng cong trnh hien nay tai Siam, ang Ngoai va ang Trong, la nhng ni ngai a vt qua vo van kho khan va ng au vi bao cn bao to... Thien Chua ban cho ngai mot tinh than vng manh, khong bao gi lui bc hoac mem yeu khi biet mnh co ly. Nhng ngai cung biet nhng bo ung luc va hy sinh mot ieu g neu can e at cai chnh yeu, ngai co nhieu sang kien tuyet vi e giai quyet moi van e va thc hien en cung ieu a d tnh".

Sau nay, cha Louis Louvet, thanh vien Hoi Tha Sai Hai Ngoai Paris, a nhan nh: "Ngi ta co the noi khong qua ang, c Cha Lambert la v thanh, va co nhieu s kien ngoai thng do cac tha sai cung song vi ngai chng nhan, theo o hnh nh Chua a ban cho ngai c n lam phep la. c Cha co mot c tin rat song ong va hoan toan pho thac cho Thien Chua Quan Phong. Dau ban ron muon ngan cong viec, nhng moi ngay ngai cau nguyen nhieu gi, va khi dang Thanh Le, ch mot y ngh en ngi ngoai giao va ke toi loi, cung u lam ngai ri le. c Cha rat hy sinh ham mnh, ay nhiet tnh va cng ngh v li ch cua Giao Hoi. Bat ky ngan tr nao, vu viec nao, nguy hiem nao cung khong ngan can c ngai chu toan ngha vu". Tat ca la e Ton Vinh Thien Chua va v n Cu o cho con ngi.

(Trch Tap san Hiep Thong / HGMVN so 116 - Thang 1 & 2, nam 2020)

- - - - - - - - - - - -

[01] Nhom Nghien Cu Linh ao Men Thanh Gia (Nhom NCLMTG), "Luat Tu Hoi Cac Trinh N va Phu N ao c" (Luat Tien Khi), trong Tuyen Tap But Tch (Di Cao) c Cha Pierre Lambert de la Motte..., 2017, I, 5-7, tr.27-28.

[02] Thanh Le Khai Mac Nam Thanh Mng 350 Nam Thanh Lap Dong Men Thanh Gia, tai Trung Tam Muc Vu Tong Giao Phan Sai Gon, ngay 05/08/2019.

[03] Cf. Daniel-Rops, Histoire de l'Eglise du Christ, tome VII, Le Grand siecles des ames, Paris, Fayard, pp.55-56.

[04] X. F. F. Buzelin, Ngi Cha B Lang Quen Cua Cong Cuoc Truyen Giao Hien ai. Pierre Lambert de la Motte- ai Dien Tong Toa Tien Khi ang Trong (1624-1679), ban dch cua Lucien Hoang Gia Quang, nxb Phng ong, 2014, tr.48.

[05] X. H. Frondeville, c Cha Pierre Lambert de la Motte (1624-1679), Nguyen Xuan Hung dch, Saigon, 2007, lu hanh noi bo, tr.9.

[6] X. F. F. Buzelin, Ngi Cha B Lang Quen..., sd., tr.61.

[7] X. nt., tr.49.

[8] X. H. Frondeville, sd., tr.10.

[09] X.F. F. Buzelin, Tm Ve Nguon Goc Hoi Tha Sai Hai Ngoai, c Cha Pierre Lambert de la Motte, 1624-1679, ban dch cua Lucien Hoang Gia Quang, nxb Phng ong, 2015, tr.26-27.

[10] X. F. F. Buzelin, Ngi Cha B Lang Quen..., sd., tr.71.

[11] X. J. Ch. Brisacier, Cuoc i c Cha Lambert de la Motte, Giam Muc Hieu Toa Beryte, lu hanh noi bo, 2006, so 14.

[12] X. nt., so 16.

[13] X. nt., so 26.

[14] X. nt., so 43.

[15] X. nt., so 65.

[16] F. F. Buzelin, Ngi Cha B Lang Quen..., sd., tr.132.

[17] J. Ch. Brisacier, sd., so 76.

[18] X. nt., so 87.

[19] X. F. F. Buzelin, Ngi Cha B Lang Quen..., sd., tr.138-141.

[20] X. J. Ch. Brisacier, sd., so 90.

[21] X. F. F. Buzelin, Ngi Cha B Lang Quen..., sd., tr.155.

[22] X. nt, tr.142.

[23] X. J. Ch. Brisacier, sd., so 104.

[24] X. Nhom NCLMTG, Lch S Dong Men Thanh Gia, 2018, tr.82.

[25] X. F. F. Buzelin, Ngi Cha B Lang Quen..., sd., tr.180.

[26] X. nt., tr.180.

[27] X. J. Ch. Brisacier, sd., so 150.

[28] X. F. F. Buzelin, Ngi Cha B Lang Quen..., sd., tr.152.

[29] X. nt., tr.152.

[30] X. J. Ch. Brisacier, sd., so 148.

[31] X. Nhom NCLMTG, Lch S Dong Men Thanh Gia, sd., tr.94.

[32] X. F. F. Buzelin, Ngi Cha B Lang Quen..., sd., tr.153-154.

[33] Cf. A. Launay, Histoire Generale de la societe des Missions Etrangeres, Paris, Tequi, 1874, p.34.

[34] Cf. A. Launay, Histoire de la Mission du Tonkin. Documents Historiques: 1657 -1717, Paris, Maisonneuve, 1927, reedite en 2000, pp.3-4.

[35] Cf. Ibib., A. Launay, Documents Historiques relatives a la Societe des Missions Etrangeres, Paris, 1904, pp.27-35.

[36] X. F. F. Buzelin, Ngi Cha B Lang Quen..., sd., tr.224.

[37] X. nt.

[38] X. nt., tr.281.

[39] X. Nhom NCLMTG, "ong Lc Thuc ay Mot Tha Sai Tong Toa..." (ong Lc), trong Tuyen Tap But Tch (Di Cao) c Cha Pierre Lambert de la Motte..., sd., 24, tr.127.

[40] X. F. F. Buzelin, Ngi Cha B Lang Quen..., sd., tr.282.

[41] X. J. Ch. Brisacier, sd., so 223.

[42] X. o Quang Chnh, Hai Giam Muc au Tien Tai Viet Nam, Saigon, lu hanh noi bo, 2005, tr.146-150.

[43] X. J. Bourges, Ky S Cuoc Hanh Trnh Cua c Cha Berythe, lu hanh noi bo, 1996, tr.202-203.

[44] X. nt., tr.215.

[45] X. J. Ch. Brisacier, sd., so 233.

[46] X. F. F. Buzelin, Ngi Cha B Lang Quen..., sd., tr.370.

[47] X. Nhom NCLMTG, Lch S Dong Men Thanh Gia, sd., tr.113.

[48] Cf. AMEP, vol. 169, pp.21-22.

[49] X. F. F. Buzelin, Ngi Cha B Lang Quen..., sd., tr.440.

[50] X. ao Quang Toan, Giao Hoi Viet Nam nam 1659, Saigon, nxb Phng ong, 2009, tr.129.

[51] F. F. Buzelin, Ngi Cha B Lang Quen..., sd., tr.512.

[52] Cf. J. Guennou, Missions Etrangeres de Paris, Fayard, 1986, p.164. Nhom NCLMTG goi tat Hiep Hoi nay la Hiep Hoi Men Thanh Gia Tai The.

[53] Nhom Nghien Cu Linh ao Men Thanh Gia (Nhom NCLMTG), "Luat Tu Hoi Cac Trinh N va Phu N ao c" (Luat Tien Khi), trong Tuyen Tap But Tch (Di Cao) c Cha Pierre Lambert la Motte..., sd., II,1-2, tr.88.

[54] Cf. A. Launay, Histoire de la Mission de Cochinchine, tome I, Paris, Tequi, 1923, p.62.

[55] X. ao Quang Toan, c Cha Lambert de la Motte, 2016, tr.28.

[56] X. Nhom NCLMTG, Tieu S - But Tch c Cha Phero-Maria Lambert de la Motte, 1998, so 15, tr.26.

[57] Cf. AMEP, vol. 677, p.196.

[58] Cf. Ibib., vol. 121, p.757.

[59] X. Bui c Sinh, Giao Hoi Cong Giao Viet Nam, quyen I, Calgary, Canada, 2002, tr.260.

[60] X. J. Ch. Brisacier, sd., so 253.

[61] Cf. A. Launay, Histoire de la Mission du Tonkin, tome I, op.cit., pp.104-105.

[62] X. F. F. Buzelin, Ngi Cha B Lang Quen..., sd., tr.510.

[63] X. nt., sd., tr.513.

[64] Cf. Journal de la Mission, p.132.

[65] X. J. Ch. Brisacier, sd., so 260.

[66] X. F. F. Buzelin, Ngi Cha B Lang Quen..., sd., tr.514-515.

[67] X. nt., tr.523.

[68] X. B. Vachet, Chuyen c Cha Lambert, Cao Ky Hng dch, 2005, tr.48-50.

[69] Cf. A. Launay, Histoire de la Mission de Cochinchine, tome I, op.cit., p.96.

[70] X. ao Quang Toan, c Cha Lambert de la Motte, sd., tr.32.

[71] X. J. Ch. Brisacier, sd., so 269.

[72] Cf. Relation des Missions et des Voyages des Evesques Vicaires Apostoliques, et de leurs Ecclesiastiques des annees 1672, 1673, 1674 et 1675, Paris, Charles Angot, 1680, pp.33-34.

[73] X. Bui c Sinh, Giao Hoi Cong Giao Viet Nam, sd., tr.289.

[74] X. J. Ch. Brisacier, sd., so 270.

[75] X. nt., so 271.

[76] X. nt., so 289.

[77] X. ao Quang Toan, Tm Hieu Lch S Dong Men Thanh Gia, lu hanh noi bo, 2013, tr.254.

[78] Cf. H.Chappoulie, Aux Origines d'Une Eglise: Rome et les Missions d'Indochine, Paris, 1943, pp.276-341.

[79] X. F. F. Buzelin, Ngi Cha B Lang Quen..., sd., tr.610.

[80] X. Nguyen Van Trinh, Lch S Giao Hoi Viet Nam, tap III, 1994, tr.258.

[81] Cf. AMEP, Vol 877, pp.575-576.

[82] X. J. Ch. Brisacier, sd., so 294-295.

[83] f. AMEP, vol 877, pp.581-582.

[84] Nhom NCLMTG, "Di Chuc Cua c Cha Pierre Lambert de la Motte..., 1675" (Di Chuc), trong Tuyen Tap But Tch (Di Cao) c Cha Pierre Lambert de la Motte..., sd., tr.192-195.

[85] X. ao Quang Toan, c Cha Lambert de la Motte, sd., tr.42.

[86] Cf. Launay, Histoire de la Mission de Cochinchine, op.cit., pp.87-88.

[87] Ibib., p.237.

[88] A. Launay, Histoire de la Mission de Siam: Documents historiques: 1662-1696, Paris, Tequi, 1920, p.36.

[89] Lettre de Laneau aux Directeurs du Seminaire, Siam, 02/11/1679, AMEP, vol. 860, p.25.

[90] A. Launay, Histoire generale de la societe des Missions Etrangeres, op.cit., pp.253-254.

[91] L. E. Louvet, La Cochinchine religieuse, tome I, Paris, Ernest Leroux, 1883, pp.305-307.

 


Back to Vietnamese Missionaries in Asia Home Page