Kinh Thanh Cu c

Old Testament

Ban dch Viet Ng cua Linh Muc Nguyen The Thuan, CSsR.

Prepared for Internet by Vietnamese Missionaries in Asia


 

Tieu Dan vao Cu c

 

Quy ien

 

Trong Israel, roi trong Hoi thanh thi cac tong o, co nhng th tch a c su tap lai thanh mot Quy ien, tc la nhng van th c lay lam qui luat cho c tin va i song, bi a gi lai li mac khai cua Thien Chua;

o la nhng sach c goi la:

Cc c: Ngha la nhng sach thuoc giao c cu.

Tan c: Ngha la nhng sach thuoc giao c mi. (xem phan tieu dan vao Tan c).

Nhng ve Cu c chung ta phai noi en hai quy ien:

Quy ien Hipri (cac sach viet bang tieng Hipri).

Quy ien Hilap (cac sach hoac dch, hoac viet bang tieng Hilap).

 

1- Cc c Theo Tieng Hipri

Van kien th nhat cho chung ta mot so lc ke cac sach bang tieng Hipri la Li ta cua sach Huan ca, do tay dch gia (viet vao nam -132 trc ky nguyen): "Le luat, cac tien tri va cac th truc khac ke theo, a chuyen lai cho ta biet bao ieu ln lao". Kieu ke Sach thanh nh vay van con hien hanh gia ngi Dothai. Va Tan c cung dung mot kieu ke so nh the (Lc 24 44, nhng thay v "cac th trc khac" th noi en sach tieu bieu la Thanh vnh).

- Le Luat hay Ngu Kinh

Kinh Khi nguyen (Kn) (Genesis)

Kinh Xuat hanh (Xh) (Exodus)

Kinh Levi (Lv) (Leviticus)

Kinh Dan so (Ds) (Numeri)

Kinh Th luat (Tl) (Deuteronomium)

- Cac tien tri

Tien tri trong Quy ien tieng Hipri co ngha rong va c chia ra:

Cac tien tri tien gom co:

Sach Yosua (Yos) noi en viec Israel chiem at Ha di quyen lanh ao cua Yosua.

Sach Tham phan (Thp) (Judices), noi en thi Israel Canaan, t Yosua cho en khi lap vng quyen.

Hai sach Samuel (1-2S) (Samuel) noi en vai tro cua Samuel khi lap vng quyen, va truyen Saul va avt.

Hai sach Cac Vua (1-2V) (Reges), thuat lai chuyen Salomon, truyen cac vua dong ho avt Yua, va cac vua Israel (tieng nay gii han trong nc pha Bac gom 10 chi toc).

Trong loat sach nay, loai van lch s cang ngay cang ung ngha hn. Sach Cac Vua uc to chc theo trnh t nien bieu, va oi chieu nhan vat va bien co cua hai nc Yua va Israel.

Roi en nhng nhan vat ma ta thng danh cho biet hieu Tien tri. Con ngi Dothai lai goi la:

- Cac tien tri hau

Ysaya (Ys), Yeremya (Yr), Ezekiel (Ez).

12 tien tri nho: Hose (Hs), Yoel (Yo), Amos (Am), Abya (Ab), Yona (Yon), Mica (Mi), Nahum (Na), Habacuc (Ha), Sophonya (So), Haggai (Hag), Zacarya (Za), Malaki (Ma).

Loai sach nay cu trao, phan nhieu a da tren nhng ky c ong thi cua nhan vat chnh, nhng nhieu khi phai nhan la co tay ngi thi sau soan them hay nhuan chnh. Co nhng su tap sam ngon con bo ngo mai lau sau thi cac tien tri.

Loai sach Tien tri tien va hau oi vi ao Dothai cung co tnh cach Quy ien, lam qui luat cho ao, nhng khong cot thiet bang Torah (Ngu kinh). Vao thi Chua Yesu, nhng nhom nh be Saoc va ngi Samari van khong cong nhan cac sach ay lam qui luat cho ao Yave. Con Tan c lai rat nang noi en: "Le luat va tien tri" (Mt 5 12 11 13 Lc 16 16 Yn 1 45 Cv 13 15...) va nhan la co uy tn nh nhau.

- Cac th trc

Loai sach nay muon thi hn va phc tap hn Kinh thanh bang tieng Hipri ke th t nh sau:

Thanh Vnh (Tv) (Psalmi), nhng ban kinh hat en th.

Yob (Yb), suy ve phuc hoa va lanh d.

Cach ngon (Cn) (Proverbia), nhng cham ngon cua cac hien nhan Israel.

Rut, mot truyen ao c (long hieu thao cua Rut, mot nang dau) a lam cho nang tr nen ba to cua hoang toc Yua. (Truyen nay thng c at sau sach Tham phan theo Kinh thanh Hipri).

Dieu ca (Dc) (Cantica canticorum), nhng bai th tnh c chuyen ngha e hat len noi han hoan cua Israel va Thien Chua Israel th a c tai ngo.

Giang vien, hay Qohelet (Gv): Suy t tren s i.

Aicao (Ai) (Lamentationes) (thng sap sau sach Yeremya, theo Kinh thanh Hilap).

Esther (Eth), truyen ien hnh ve viec Israel thoat nan.

aniel (n), co nhng e tai nay: Suy t ve lch s, khch le nhng ngi phai chu kho v ao Dothai nam 165 trc ky nguyen, li tien tri ve Nc Thien Chua en.

(Kinh thanh Hipri at aniel vao loat "Th trc, v xuat hien muon. Con Kinh thanh Hilap at aniel vao loat cac Tien tri v noi dung. Qua that sach nay co giao huan quan trong ve Mesia (Con Ngi) va ve s ke chet song lai).

Ezra va Nehemya (Er, Ne), ban ieu tran cua hai nha cai cach ao Dothai vao the ky th 5 ve s vu cua ho, cung nhng ho s lien he.

Sach Ky s (1-2 Ks) (Paralipomena), toat lc lch s t khi thuy nhan loai cho en cuoi thi Cac Vua. (Ky thuy, ba sach Ky s, Ezra va Nehemya la mot toan th duy nhat, co le do cung mot soan gia).

Loat sach nay lau ngay khong c xac nh minh bach. Loi nam 90 sau Ky nguyen, Hoi ong Dothai tai Jamnia, gom nhng luat s Biet phai, co thai o chong oi vi be Esseni va Kito-giao, a an nh Quy ien Hipri: Mot so cong khai gom co 24 sach (hay 22 neu liet sach Rut chung vi sach Tham phan, va Ai ca vi sach Yeremya).

 

2- Cu c Theo Tieng Hilap

T the ky th 3 trc Ky nguyen a co mot bang Do-kieu ong ao Alexanria (Alexanro ai e a thanh lap thanh nay, nam -331). Do-kieu ay chuyen qua tieng Hilap tc la tieng cua cac vua Ptoleme a chiem ong toan coi Aicap t Alexanro tr i. Va nh the chang bao lau phai can en mot ban dch Kinh thanh. Cung nhng sach co trong Quy ien Hipri, ngi Dothai ay a em theo t sach khac, va tao nen mot Quy ien mi menh danh la Ban Bay Mi (mot tng truyen cho rang chnh vua Ptoleme II (-285-246) a mi 70 (hay 72) cu rabbi chuyen Torah qua tieng Hilap). Kito-giao lan rong trong the gii Hilap a nhan ban dch nay. Va t cuoi the ky th I ban Bay Mi ch con lu ton trong Kito-giao.

Ta gap thay so ghi ay u nhng sach nay trong Hoi thanh Latinh trc het. So cu trao nhat len en the ky th 3, va so co tnh cach cong khai a c thiet lap trong Cong ong thanh Hippona, Phi chau nam 393. So nay ngi ta con gap thay trong cac th tch cua cac c Giao Hoang Innocente I (401-417) va Gelasius (492-496).

Kinh thanh Hilap gom co tat ca Kinh thanh Hipri. Ngoai ra con them nhng sach nay trong loai "th trc":

- 2 truyen ao c: Tobya (Tb); Yuita (Yt)

- 2 sach lch s: I-II Macabe (1-2 M)

- 2 sach Khon ngoan: Sach Khon ngoan (cua Salomon) (Kng); Huan ca (Hc)

- Mot sach soan theo tinh than Yeremya va gan cho th ky cua Yeremya la: Baruk,

- nhng bo tuc cho cac sach Esther va aniel.

Ngoai ra cac thu ban va so xa e lai con kem theo nhng sach khac na (nh sach Henoc). Nhng sach nay sau a b loai ra. Nh the, ta thay c la gii han Kinh thanh Hilap co mot thi con bat nh.

Cac sach Kinh thanh Hilap khong co trong Kinh thanh Hipri, c goi la Quy ien th. Nhng ngoai tr nhng phan bo tuc cua sach Esther, Baruk 4 5-5 9, va sach Khon ngoan, th tat ca cac sach Quy ien th khac eu co nguyen van Hipri hay Aram. Sach th 2 Macabe ch la mot ban toat yeu, thch nghi sach cua Yason ngi Kyrene (2M 2 19-30) ra tieng Hilap. Thnh thoang ngi ta con tm ra c nhng di tch cua nguyen van, hoac trong cac van kien Qumran (Tobya, Huan ca) hay la Masaa (Huan ca), hoac Gheniza tai Cairo (Huan ca).

Trong Hoi thanh cung co mot thi nay ra khuynh hng muon han che Quy ien vao Kinh thanh Hipri. Thanh Hieronymo chuong "veritas hebraica" (s xac thc ni ban Hipri) cung ong y nh the trong cong viec nghien cu khoa hoc cua ngai. Khuynh hng nay a giup loai ra khoi Quy ien nhng sach mao nhap muon thi, hay nhng quyen trung vi nhng sach a co trong Quy ien, hay la gia tr chang co bao nhieu. Tuy vay, khong phai tat ca Hoi thanh eu a chap nhan khuynh hng nay. Hoi thanh van gi Quy ien Hilap. Va ngay ca thanh Hieronymo cung dch nhng sach khong co trong Kinh thanh bang tieng Hipri. Nhan luc dch sach Tobya, ngai noi: "Toi anh long khong ong y vi Biet phai e phuc vu cac Giam muc".

Bi truyen thong Hoi thanh xa, ke tha cach x s cua cac thanh Tong o, a tm trong ban Bay Mi kieu dien at than hoc can ban, y nhan trong o co s tien trien ve ao ly so vi nguyen van Hipri, va dung tat ca cac sach Kinh thanh Hilap, coi nh van ban c than hng, co gia tr lam qui luat ve mac khai, nen hien nay nhieu tac gia nhan ban dch Bay Mi cung la sach c than hng, tuy Hoi thanh cha tuyen bo cong khai va nhieu ngi khac van con coi nh mot van e tranh luan.

 

Nhan Gii Lch S

 

Nien bieu cac sach Cu c

Sau ay la nien bieu cac sach Cu c, mot nien bieu ma bnh luan ve Kinh thanh ngay nay thng nhan, sap theo cac the ky trc Cong nguyen:

XIII Xuat hanh khoi Aicap

XII nh c Phaletin

XI Chinh chien vi cac dan Canaan

Thanh lap quan chu. (avit: -1000)

(Truyen khau (luat le, truyen ky, thi ca) con lu lai trong cac sach thi sau).

X Ky s cua trieu vua (sau a sat nhap vao cac sach)

IX Luat le va truyen tung xa c san nh thanh nhng su tap: Su tap cua Yua (Yavt), va su tap cua Israel (Elohit), sau nay a c sat nhap vao Ngu kinh.

VIII Amos, Hose, Mica, Ysaya (Samari that thu -721)

VII Cai cach ton giao cua Yosya (-621)

Kinh Th luat, Yeremya, Sophonya Nahum.

VI Habacuc. (Yerusalem that thu -587)

San nh cac sach: Tham phan, Samuel, Cac Vua.

Ezekiel, Ysaya-Th, Haggai, Zacarya.

V Luat le va s quan t te (Van kien P) soan thao cac truyen thong co trc.

Yoel. Malaki. Abya? Yob? Cach ngon? Dieu ca? Rut? Nhieu Thanh vnh.

IV Nhuan chnh Ngu kinh (Y.E.P. va Th luat).

III Ky s. Ezra-Nehemya. Zacarya 9-14.

Yona. Tobya. Giang vien (Qohelet). Esther. Ban dch LXX.

II Huan ca. aniel. 1-2 Macabe. (Nguy th: Henoc)

I Khon ngoan.

 

Thoang coi qua nien bieu, ta thay la khong co sach Cu c nao theo hnh thc cuoi cung con lu lai trong Quy ien ma lai co trc the ky 9 trc Ky nguyen. Trc o, a co nhng truyen thong khau truyen va nhng bien nien ky cung nhng ho s. Neu co lu lai c la nh cac tac gia thi sau thau lm. Con cac sach Cu c trong Quy ien eu c viet t thi cac tien tri ln ve sau, tc la t gia the ky th 8, vi Amos, Hose, Mica, Ysaya. Vay chnh s nghiep cua cac tien tri ay a nh oat, trc tiep hay gian tiep, cho tnh cach cua Quy ien Kinh thanh. Ho a in dau cua ho, cach nay hay cach khac tren toan bo Kinh thanh Cu c.

Mot phan ln nhng tai lieu co trc cac tien tri a do t nhng thi xa xa e lai. Gia tr cua cac truyen tung ay cho ta thay cai tnh cach thc la nhan loai cua thanh s. Lch s mac khai khong can c tren mot nhan loai ly tng, Nhng tren nhng tnh cam, nhng phan ng nhan loai c ban, co khi man r la ang khac, nhng ieu ma sinh hoat thi nay, dau co phien phc va van minh may, van con b chi phoi. Bi tnh cach nhan loai muon thu, va nen mong ay ma nhng truyen xa cua Kinh thanh van con hap dan. o la noi ve cac tai lieu s dung. Ch cac sach trong o truyen tung con lu lai eu chu anh hng sau am cua cac tien tri. Nhng truyen ay neu co c y ngha cho ton giao, th eu do giao huan cua cac tien tri hng ao ma co.

Lc s thi cac tien tri

V vai tro cua cac tien tri quan trong nh the oi vi mac khai Cu c, nen chung ta khi s vi cac tien tri, nhng v a giang giai va trc thuat trong vong hai the ky i t gia the ky th 8 en gia the ky th 6, sm muon hn vai chuc nam.

Vao gia the ky th 8, dan cua Cu c chia lam hai tieu quoc, chung toc va ngon ng tng ong, chiem khoang gia giai at ngay nay goi la Phaletin: Nc pha Nam la Yua, co kinh o la Yerusalem. Nc pha Bac c goi la Israel (cung goi la Ephraim) co kinh o la Samari. Hai nc nho be, rat be ma lai b cai so phan lam trai on cho hai cng quoc thi bay gi la Assur va Aicap. Chnh viec tranh hung cua hai cng quoc nay a lam boi canh cho tat ca bao tham kch ma hai nc Israel va Yua phai hng chu.

Vao gia the ky th 8, tnh the Phaletin noi c la kha quan. Dan chung con c an c lac nghiep. Nc Israel pha Bac, luc bay gi, di trieu vua Yroboam II, c hng mot thi thnh vng xa hoa hiem co, nh vao u the binh b va giao dch thng mai. Nc nha tam goi c la phu cng va van kien. Nhng giau sang th lai thng sinh ra: Lung cung va chenh lech ben trong, ieu nay se dan ti canh cot nhuc tng tan, va quoc gia en ngay khanh tan. ang khac moi e doa t Lng-ha-a a ngay mot nen cap bach "Long xa v ai" (mot kieu t xng cua vua Assur) a thanh toan tat ca nhng can ngan xung quanh, va sap thc hien d nh ba chu thien ha. Khi chnh quyen Israel cam thay moi e doa, th nh thng tnh, ho tm cach chan an, lat at va vu bang lien minh, roi to chc khang c mot cach tuyet vong, e roi b cha ap. Israel mat dan at ai, roi kinh thanh that thu va b pha bnh a, mot phan ln dan chung b phat lu va dan t chieng khac en chiem c at ai, theo chnh sach o ho di dan phong loan cua Assur. The la Israel khanh tan.

Cuoc xam lang tran qua ca nc Yua. Sennakerib cho lnh phong toa Yerusalem, sau khi a ha 46 thanh cua Yua va nh Sennakerib thuat tren bia cua ong "Ezekya, ngi Yua, ta a nhot no lai nh chim trong long". Ezekya a phai nop cong hien nang ne va b xen at ai. Nhng trong mot lan vien chinh khac, Sennakerib cung a cho quan bua vay Yerusalem. Lan nay tnh canh nguy kch hn trc. V mot khi nc nao a hang ma lai day loan, th Assur khong bao gi dung th. Moi s hau nh tuyet vong. Th chnh bay gi mot ieu bat ng xay en. Nhat an binh oi Assur cuon goi ve nc! Tai sao? Sach thanh dung hnh anh thong thng la than s Yave en tru diet ch thu Israel. Theo s a Hilap la Heroot, th chuot a ra gam bao ten day no cua nhng binh ban cung cua Assur. On dch? Cac s gia ra c thuyet. Xet en tnh hnh Assur theo van kien, th co le Assur gan co giac noi. Du sao, Yua cung b mot tran hu hon.

Sau mot thi gian tao loan, th en thi Yosya. Mot vua len ngoi khi mi tam tuoi! Khi trng thanh Yosya to ra la mot ong vua minh man, manh bao. Quyen bnh cua ong c cung co, va ong muon thc hien cai hoai bao cua ca dan la thong nhat tat ca Israel mi hai ho. Trc het ong ng au mot cuoc cai cach sau rong ve ton giao, tap trung te t ni en th duy nhat Yerusalem. Nhng thc ra, mot nc be nho nh Yua lam sao co the ng mot mnh, khong b loi keo vao chnh cuoc gia nhng nc ln manh canh tranh nhau thi ay. Va Yosya a dung cam mot cach noi c la dai dot, em binh ra ham chan ao binh Aicap, va b t thng, e lai mot nc lam ch hau cho Aicap.

Assur khanh tan. Nhng lai mot nc Lng-ha-a a lau nam lam le thay cho roi: Babylon vi Nabukoonosor. Vua nay la mot vua co tai nang, sang suot, co tai thao lc, a kien truc. Cho mnh nh ngi ke tha e quoc Assur, ong lanh tay oat lai at ai cua Assur va khong ay 5 nam sau, Yua b git khoi tay Aicap, e lam ch hau cho Babylon. Con va chau cua Yosya eu bat tai (Yoakhaz, Yoyayim, Yoyakin, Seeqya): Chnh tr lan quan khi xieu qua pha Aicap, khi hang Babylon, trong nc nam be bay moi. Nhng ngay tan cua trieu ai avit a en, Seeqya nhu nhc bo kinh o chay tron, trong khi thanh b vay va b oi, nhng a ri vao tay quan ch. Yerusalem b ha, en th b pha, thanh luy eu b triet ha, va nhng hang kha gia trong dan eu b bat i ay. Trong x, ch con lai am dan que dot nat, ngheo kho. Nhng ngi nay co song qua ngay tren giai at b tan pha gm ghe. Nc Yua cung a khanh tan.

Ve nhng ngi b bat i ay. Thc s nhom ngi b ay khong b hanh ha lam. Babylon a co van minh, lai quen nghe giao thng. Nhng ngi thong minh va can cu nh ngi Dothai chang bao lau cung lap c mot sinh hoat bnh thng, be the la ang khac. Vao mot hoan canh nh the, s ong hoa la le tat nhien. Nhng ngi thuoc cac nc xung quanh Israel chang bao lau a hoa lan vi nhau lam dan e quoc. Nhng ngi Dothai a khong b ong hoa. Ngay sau khi vong quoc, mot nhom ngi ai quoc, nhng nhat la sung tn a ra tay chuan b cuoc phuc hng. Dau tng lai khong co g sang sua, ho a tin dan ho con mot vien tng, ho a kien tr trong no lc.

Na the ky sau, Babylon b Bat thon tnh. Kyro cam van mang thien ha. Chnh sach Bat ci m ve ton giao: Moi dan b phat lu eu c phep hoi hng va gi ao to tien cua mnh. Ngi Dothai cung c hng phep ay. Mot nhom ngi Dothai a len ng ve nc, roi dan da nhieu nhom khac theo sau: Trong vong mot the ky ri. ieu ay cho ta thay, hoi hng cung a la moi e ngai cho nhieu ngi. Va thc, tnh canh cua ngi hoi hng chang co g la khch le. Nhng cong oan Dothai hoi hng a kien cng kien tao tren canh the lng mot che o, noi c la mot che o than quyen, nh o dan Dothai gi vng va phat trien them nhng truyen thong cua dan toc ho, di quyen o ho kha nhan ao cua e quoc Bat.

Cac tien tri trong thi nay

Trnh t lch s trong vong hai the ky 8 en 6 toat yeu la the. Mot lch s co can c tren van kien ben trong Israel cung nh ben ngoai (cac van kien Assur va Babylon). Lch s ay khong co g la ac biet. Nhieu nc nho xung quanh cung suy tan tng t nh vay. oi vi chung ta, t no lch s ay cung khong co g quan trong bat phai e y, neu khong co mot cai g ac biet cung dien ra mot trat vi va nhan vi bien co ben ngoai. Chung ta lai se duyet qua thi nay ma chiem nghiem cac s kien nh the trong hon cua chung, nh cac th tch tien tri ong thi, tc la nh nhng bnh luan thi cuoc theo mot phng dien oc ao. Cac bien co xay ra t no cung ch la nhng s viec hien ang xay ra ma chung ta nghe phat thanh hay ang tai tren bao ch. Nhng oi vi cac tien tri, lch s co cai g hn la nhng s kien ke tiep theo nhau, mot cai g nh cai hng, cai y ngha. ieu chung ta co the so sanh nh kinh nghiem cac nha khao co hien cho thay: Di bc chan i, co mo at nht nhat, co lum cay, khi xanh ti, khi vang ua, nhng chup bong t tren phi c xuong nhieu khi nhan ra c ca mot lang mac co thi con lo m m. Tien tri mot nhan gii xa a oc thay mot hng, cai hng ay la ieu rat quan trong, v ch g cho chung ta, viec Seeqya bo kinh thanh chay tron, hay viec Goolya b mot nhom cuong tn giet hai.

Amos

Tien tri chung ta gap trc tien trong thi nay la Amos, mot ngi chan cu trong vung sa mac Yua ( Teqoa), mot mien ngheo kho va que mua. Ong len Nc Israel pha Bac ngay vao thi cc thnh nc ay, di trieu Yroboam II. Ong nhn thay nhng hau qua cua giau sang va canh xa hoa ang tien. Nhng ngang qua cai ve hao nhoang ay, ong nhan ra can bnh suy oi cua xa hoi. Xa hoi Israel a ra thoi nat v khoai cam, v nhng bat cong va ap bc tren hang le dan ngheo kho. oi vi long tin vao Giao c cua ong, o la mot s lang nhuc en chnh Thien Chua. ao quoc gia be ngoai c u ai, va nguon li tc doi dao. Tren co nha vua bao ve, di th co hang giau co, nhng menh phu Samari, vc . Le nghi rat mc trang trong, phung vu c hanh oai nghiem. Ngi Israel trung lu bnh thng co the cam thay hanh dien v ac an thuoc ve mot dan toc sung tn, va nh vay thnh vng kinh te kia c ho coi la phan thng ch ang cho long ao c. Nhng Amos lai phan oan theo nhng tieu chuan khac. Nhng phe phan minh bach va cng cap cua ong tren s trang, chieu theo mot quan niem cao sieu ve ton giao, cho thay vai tro sieu bat cua ong trong lch s mac khai.

Tren het Amos cung chung vi ai a so ong bao cua ong ve nhng xac tn can ban truyen thong ton giao a chuyen lai. Ong tin ve lien lac mat thiet a co gia Thien Chua va Israel: o la Giao c, ket lai trong cham ngon: Israel la dan cua Yave, va Yave la Than cua Israel. Amos tin Thien Chua cua Israel la mot "Than song", hoat ong mot cach quyen nang tren lch s. Ong cam chac rang, khong chong th chay, quyen nang phep tac cua Thien Chua se to mnh ra trong mot bien co lch s kinh hoang. Vao Ngai cua Yave, Thien Chua cua Israel se thi tho uy quyen cua Ngi tren moi dan thien ha.

Nhng ieu Amos tin o, Amos nam gi nh can ban chung vi moi ngi Israel. Nhng nhng ieu tin ay khong ru ngu ong e y th vao cai ma ben ngoai. Thien Chua yeu men Israel, d nhien roi. Nhng Ngi con chuong s chnh trc hn. Ngi khong lo en quyen li cua dan Ngi, cho bang s thien muon thu. Israel ma re rung s thien, th an Thien Chua se en tren ho.

Trong loat sam ngon m au (Amos 1 3 2 16), Amos hach toi cac dan lang gieng. Dan Aram se b phat v a da man giet ngi. Dan Philitin, dan Phenikia mac toi ban ngi la no le cho Eom, v chem giet mot dan anh em. Dan Ammon, v muon khuech trng b coi ma gieo chien tranh tan khoc, giet ca an ba tre con. Dan Moab, v a hanh ha da man thay chet mot vua Eom bai tran. Mot lu pham nhan chien tranh ang toi theo qua bao viec chung lam. Nhng toi nhan c danh cho an phat nang nhat, mot cach bat ng lai la Israel (Am 2 6-7).

Nh vay, c lam dan cua Thien Chua co ngha la mang mot trach nhiem ac biet, ch au co phai la e hng ac an (coi Am 3 2).

Le nghi, te t dau co tang them may i na cung khong the thay oi c s that nay la: Thien Chua hang song ch cong quan cai vu tru, au co toi, o co va, dan co toi, dan se chu lay hoa. Nhng ke coi nh tn ieu la Ngay cua Yave en, Israel v la dan cua Thien Chua, se toan thang moi ch thu: nhng ke o ch om ap mot ao tng. ch Thien Chua nham en trong y nh cua Ngi khong phai la cai thang tran cua Israel, nhng la s toan thang cua s thien.

Hien bay gi, moi s dng nh xuoi thuan yen han. Nhng tien tri co linh cam la thi the nguy ngap. Cuoc xam lc cua Assur coi nh xa xoi, nhng chang bao lau na cn giong se en, va an Thien Chua se trut xuong dan phan boi. Ch con mot ieu co the ngan c ai hoa la ghet s d va men ieu lanh, chuong cong ly (Am 5 15).

o la tn th cot yeu cua cac sam ngon Amos, vao gia the ky th 8. Mot qua quyet: Lch s c dien ra trong mot trat t luan ly. Theo giong lch s, lanh hay cham, tng quan qua bao toi va va se khong phai la s ngau nhien, o la phan xet cua Thien Chua hang song va ch cong, v chnh Ngi la Chua tren lch s. Mac khai se con tien, va v the cai nhn cua Amos co khi con kha gian lc. Nhng qua quyet cua ong: Lch s khong phai do ngau nhien mu quang hng dan, nhng c at tren bnh dien ly tr phan oan va t do la chon va co trach nhiem di s quan cai cua Thien Chua - qua quyet ay rat can ban, o la khi iem cho t tng tien tri, cung nh cho s am hieu lch s va thc te neu khong muon ha gia vu tru nhan loai xuong di luat da thu rng hoang vo t vo hai.

Hose

Tien tri th hai xuat hien, hau nh ong thi vi Amos. Ong la ngi chnh quan mien Bac. Co le ong thuoc hang nong gia trung bnh, song gia nhng ngi trung tn vi Giao c, ma ly tng la bnh ang gia ngi vi ngi (mot di san thi du muc e lai), Hose khong the khong len tieng a kch nhng s sa oa, boc lot trong dan, va lap lai an phat cua Thien Chua tren dan phan nguy, cung nh Amos. Nhng ong khong ch dng lai o. Ong c xac tn sau xa rang co mot cai g trong lien lac gia Thien Chua va Israel, ben vng, khong g lay chuyen c, ngay ca nhng that trung cua Israel, o la "khesed" (cai tnh, cai ngha) ni long Thien Chua (coi Hs 11 1-9).

Thien Chua khong the e mac dan cua Ngi. Nhom ngi a tng co lien lac vi Ngi, du ch mot lan thoi, Thien Chua khong ngi canh phong coi soc. Dan co toi, dan se chu lay hau qua. Mot hau qua hau nh tat nhien. Cai hau qua ay, noi c rang Thien Chua hang tm cach giam i, dng nh gi tay can ngan ngi ta t huy hoai chnh mnh. V ly do nen tang cho s la chon va dan a Israel la chnh long men cua Thien Chua. Long Men ay khong phai la mot cam tnh tach ri c vi Thien Chua, nhng la chnh cai ban lnh tuyet oi va thanh thien cua Thien Chua. Yave khong the ri bo long men cua Ngi, cung nh ngi khong the ri khoi than tnh cua Ngi. Do o, Hose nhan thay la tai bien e doa qua i, hi vong se co giang hoa va mot i song mi cho Israel.

Nh the, quan niem Thien Chua hoat ong trong lch s nh Amos a rao giang lai c ao sau hn ve mot kha canh na. Thien Chua la Than lan man, cung nh la Than cong ly. Cha han Hose a co phng giang hoa hai nguyen ly ay. Nhng t nay, t tng Cu c se i qua i ve gia hai mut cung ay: Thien Chua hang song hoat ong trong phan xet, va cung Thien Chua ay hoat ong trong long thng xot.

Ysaya

S vu cua Hose cha cham dt, th mien Nam a choi day mot v tien tri khac con ln hn na: Ysaya, ngi Yerusalem, thuoc hang thng lu, co le thuoc hoang toc na. Mot phan ln i ngai, ngai a sat canh vi nhng nhan vat chnh tr ni kinh o, ngai lch duyet ve cac van e chnh tr, xa hoi va quoc te thi ay lien can en x s cua ngai. Va giao huan ton giao cua ngai, chnh nhan cac bien co ma ngai a dien giai.

Cung vi nhng tien tri i trc, Ysaya noi len quan niem can ban ve Thien Chua hang song va cong minh, chng tr lch s nhan loai, hoat ong trong phan xet va thng xot. Vao thi au s nghiep, ngai a chng kien s thc hien cac tien cam ve phan xet: An Thien Chua a ra, nc Bac a khanh tan. Va roi ay ngay x s cua ngai cung se chu ong mot so phan. Trc s cong bnh cua Thien Chua, Yua nao co hn g Israel. Li rao giang cua Ysaya cung nghiem khac nh li cua Amos, nhng ngai cung xac tn ve long thng xot cua Thien Chua nh Hose.

T nhng nguyen tac hau nh trai nghch nhau o cua s quan phong cua Thien Chua, Ysaya to thuat mot th triet ly con s sai ve lch s. Nc nh mot khoi se chu lay an cua phep cong minh Thien Chua ra va the nao cung b tieu diet, khi khong co mot s thay oi triet e. Nhng du sao, Thien Chua khong the bo dan cua Ngi. Tai hoa tan pha the nao i na, Thien Chua se cha lai mot so nao o, dau la t oi, gia mot nc nguy tac, nhom ngi ay se quay au ve vi Yave, trong thong hoi va vang phuc, chnh nhom ngi ay se la mam giong cho dan mi cua Thien Chua: "So sot se tr lai" (Ys 10 16-23): o la khau hieu, noi len s trong cay cua tien tri vao tng lai cua dan Chua, va tng trng cho ieu ay, tien tri a at ten cho con mnh: Shoar yashub.

Va khi cai hoa Assur nen tram trong, Yua cung nh Israel trc kia ch loay hoay tm phng ke bao toan mang song, bang nhng mu mo ngi i, Ysaya a anh phai rut lui mot thi, va ghi tac giao huan vao long mon e c tin bat chuyen vao s trung tn cua Yave. Va Ysaya lai lay long tin bat khuat can gian khong c au hang. Va, nh ta a thay tren kia, binh oi Assur nhat an a triet thoai. Yerusalem a thoat nan! Tai sao tien tri khong co ly ma coi o la mot dau ch cua long lan man cua Thien Chua oi vi dan cua Ngi. Bien co ay so vi hau qua en sau thc co mot tam quan trong nh tien tri ngh, nh o, ma co mot thi chan chnh trc khi khanh tan. Va cung nh o ma Yua co so phan khac Israel pha Bac: Nc tuy mat, nhng dan Dothai song sot e chuyen i mac khai ho a chu lay. Bien co khong anh dau cho phuc hng ton giao trc tiep, nhng t la tien tri a co the thu hop mot nhom mon e trung kien, e niem ky di chuc giao huan cua ngai, bat au gay tao so sot cua Israel, cai coi se am choi nay len c mot dan thanh mai sau (Ys 8 16-17 6 13).

Viec cai cach ton giao theo phong trao Th luat

o e cac tien tri lam nguy kch di trieu Manasse. Ezeqya day len chong Assur, va c thoat nan cach la thng vi s chong cua Ysaya nh noi tren. Nhng chang bao lau, sau khi Sennakerib chet, Assur lai tr lai. Manasse v nnh ton chu, th a e ao Assur xam nhap sau rong trong dan, va i cam cach bat b ca nhng ngi trung tn vi ao Yave. o e cac tien tri phai an nup. Va chang bao lau ho lai xuat hien: Di trieu Yosya. Mot cuoc cai cach ton giao c tuyen bo. Quyen o ho cua Assur suy giam, Yosya dan dan ru ach, cai ach phai ru trc tien la ach ton giao ngoai lai. Ngi ta nhuan chnh lai tat ca luat le Israel chieu theo nhng nguyen tac luan ly va ton giao cac tien tri a giang day t trc en nay hn mot the ky, t Amos, Hose, Ysaya. Bo luat mi nay c thanh hnh trong phan chnh yeu cua Th-luat-kinh. Th-luat-kinh noi c la cong viec san nh luat le Israel theo cac tien tri. o la mot co gang ang c tham khao nh mot gng mau cho thay nhng nguyen tac ton giao c ap dung lam sao cho nhng nhu cau xa hoi thc tien, ly tng cong bang va nhan ao thanh hnh the nao trong mot trat t xa hoi con tho s.

Yeremya

Nhng cuoc cai cach cua Yosya khong keo dai c qua 13 nam (621-609). Yua b loi cuon vao cuoc chien a lam o sup e quoc Assur. Yosya chet khong ay 40 tuoi, khong e lai mot ngi ke tha nao tai can. Nhng ngay bi at cho Yua bat au. e quoc Babylon dan dan thu lai vao tay mnh c nghiep Assur. Cac tieu quoc lai b o ho. Chnh trong thi nay, mot tien tri ln khac xuat hien: Yeremya, thuoc dong doi t te vung que, Anatot, mot thon nho cua Yua, giap gii Benyamin. Ong la mot v tien tri ma chung ta biet ro hn cac v khac, noi c la hn moi nhan vat noi en trong Cu c. Trong cac chng sach Yeremya, co nhng chng t thuat cho ta biet c tam ly cua mot v tien tri, bay to cho ta thay mot dung mao co quanh, bi tham gia mot xa hoi gan tan.

Ong tiep tuc truyen thong tien tri, lap lai nhng giao huan can ban thch ng vi mot tnh the en toi. Trong tnh canh bi at ay, ong a nhan nh mot cach sang suot ve so phan nc ong. Do o, ong ket luan la cuoc hoi toi cuoi cung, cac tien tri a bao trc, bay gi a en ni roi, khong sao tranh khoi. Ong chng kien viec tan pha x s ong, ong bao ong top nay top khac le the len ng ay ai, nam be bay moi xau xe nhau, luan thng ao ngha suy sup: An kinh khung cua Thien Chua ang dien ra trc mat ong.

Bao nhieu linh cam au thng eu a ng nghiem. Nhng chnh khi quoc gia ong sap sa tan hoang, ong lai co g phai em en cho dan. Thien Chua a thi hanh an cong minh. Ngi con phai hoat ong theo long lan man xot thng, v mot khi Thien Chua a yeu thng dan Ngi, Ngi khong the dt han tnh thng cua Ngi. Dan a vi pham moi khoan cua trach nhiem lam dan cua Thien Chua, a n phng bai bo "Giao c", va a t mnh xoa bo moi ac an dan c co trc mat Ngi. The th sao?

Nay se en nhng ngay - Sam cua Yave,

Ta ket vi Nha Israel, cung vi Nha Yua,

mot Giao c mi,

khong phai nh Giao c

Ta a ket vi cha ong chung,

ngay Ta cam tay chung,

e em chung ra khoi at Aicap,

chung a huy bo Giao c cua Ta,

mac du Ta la ton chu cua chung - Sam cua Yave.

Qua vay nay ay Giao c

Ta se ket vi Nha Israel,

sau nhng ngay ay - Sam cua Yave,

Ta se at luat cua Ta ni tam tang chung,

va trong long chung, Ta se viet vao,

Ta se la Thien Chua cua chung,

con chung, chung se la than dan cua Ta.

Chung se khong con phai moi ngi day bao nhau,

hay anh em (giao huan) nau, nhng rang:

Hay biet Yave!

V chung het thay eu se biet Ta,

t ke be en ngi ln - Sam cua Yave,

v Ta se tha toi ac chung lam,

va loi lam cua chung, Ta se khong con nh en. (Yr 31 31-34)

o la mot trong nhng sam ngon cam chang lch s ton giao.

Vao luc thi nien trang, Yeremya a chng kien cuoc cai cach ton giao cua Yosya. Ong a tham d lam sao vao cong viec ay? Co tac gia hoai nghi. Nhng co le nham vi s thc, khi ta ngh rang ong a tham gia tch cc, va nong nhiet. Cung nh nhieu mon o cac tien tri xa, ong nhn thay o cai ch ma gan mot the ky ri roi, cac tam hon u ai vi dan cua Thien Chua a nham en. Ca nc a hoi au tr lai vi Yave, Than cua ho, va a chng thc long hoan cai la long trong the nguyen gi mot bo luat hoan hao hn, va ve luan ly xa hoi, th cung ng ap phan nao vi rao giang cua cac tien tri. Nhng lam sao biet mot nc thanh dan lng thien bang mot ngh nh c! Nh Yeremya noi: Ha dan A (dan da en) lai thay da? Beo hum oi lot? Cac ngi, lam sao cac ngi co the lam lanh, cac ngi, phng a quen vi s d! (Yr 13 23). Viet ieu lng thien thanh luat khong u, co ghi khac trong long ngi ta mi mong cai hoa. Noi cach khac, can c oc nhat xng hp vi ngha tam giao vi Thien Chua, phai la mot s am hieu t ben trong, t chnh mnh ngi ta, va cung vi s am hieu, phai co mot s ng ap ben trong, t chnh mnh ngi ta na. Cac tien tri trc khong phai la khong biet vai tro cua nhan ban trong ton giao. Giao huan cua cac tien tri bao gi cung oi hoi co thai o ch than trc nhng yeu sach cua Thien Chua. Nhng trong khi tat ca c cau cua ao a thanh qui che eu tan ra, ieu Yeremya tien bao, s canh tan oi mi sau tham do t Thien Chua en cho con ngi e thc hien Giao c mi, ieu ay co tam quan trong ac biet cho tat ca trnh t dien tien cua mac khai sau nay.

Ezekiel

Bay gi la thi lu ay. Nam -598, -586, roi -582, ngi Dothai lt nay lt khac b bat i lu ay, mai tan vung Babylon. Co mot tien tri song gia ho, Ezekiel. Cung nh Yeremya, ong thuoc hang t te, va lai la t te kinh o, t te ho Saoc, chu tr tai en th Yerusalem t thi Salomon. Ngi ta menh danh ong la "tien tri ve s tai thiet". Qua thc, trong sach cua ong co lam ieu nham en viec cai to cong oan, co ca nhng o an ve viec xay lai en th, va phan chia at Ha. Ngang qua nhng chng khong may t hap dan ay, loe len xac tn sau tham: Israel du the nao cung co mot tng lai. C theo thc trang ma xet, th khong co t g bao am cho hi vong ay. The ma thc s, cac hoai vong ay a c thc hien (tuy co khac vi d tng cua Ezekiel). Ly do lam ong trong cay, khong phai v ong a bien nhn thi the ma so o hn thiet, nhng chnh la long tin vao s trung thanh bat bien cua Thien Chua Giao c. Du trai nghch vi nhng ieu thay c, ong cung nh cac tien tri trc eu tin vao long thng xot cua Thien Chua vi dan Israel ma Ngi a chon.

Ezekiel a tham nhuan ao ly cua Yeremya ve phan ca nhan trong Giao c mi. Ong nhan mot cach, hau noi c la qua ang vao trach nhiem cua moi ngi trc mat Thien Chua. Co khi ong quen can nhac phan nao ve anh hng cua di truyen, cua xa hoi tren tnh tnh va van mang cua ca nhan. Nhng c xet mot cach tong quat, th Ezekiel khong co chu trng chu ngha ca nhan. ieu ong muon cho thay, la khong the co canh tan oan the, neu tng ngi mot ma khong hoi cai. Va nguyen nhan cuoi cung cua viec oi mi lai chnh la long thng xot cua Thien Chua, nhng long thng xot ay keu goi tng ngi ng ap lai.

Mot chng ac sac cua ong, la oan 37: Trong o Ezekiel lay tng tng ma hoa cuoc phuc sinh cua dan toc. Ong thay mnh ng gia chien trng nam xa, xng t s phi bay trang xoa khap canh ong. Li Thien Chua ho len, va cac xng rai rac moi ni mot cai en chap noi, au lai vi nhau, mac lay da tht. Mot luong kh thieng thoi en, va cac thay ma khong hon hoi dng ng len (Coi Ez 37 1-14).

Va thc s, cuoc phuc hng cua Israel noi c la mot s phuc sinh t coi chet. Nhng y ngha ham an la khong co mot tnh canh nao that vong en noi n Thien Chua khong the tai tao trung hng. Ngi la ang dan a lch s theo nhng con ng huyen b khon lng. en thi Ngi a nh, se khong co manh lc nao can ngan c Ngi. o la long tin khac sau trong tam hon nhng ke lu ay khi ho phai cham tran vi tng lai mt mu cua dan ho.

Ysaya th hai

Yerusalem a b triet ha gan mot na the ky. Mot the he mi a ln len trong chon lu ay. Mot quyen ba chu khac a thay chan Babylon. Vua Kyro, ngi sang lap e quoc Bat, thi hanh mot chnh sach khoan hong, va cho moi ke lu ay c phep hoi hng. Nhng at khach que ngi a nen que that cho nhieu ngi. t ngi sot sang hng ng tieng goi que hng, mot cai que hng hoang tan, a ra ngheo x xac. Ch co mot nhom nho nhn thay ni sac ch nha vua mot dau hieu ho ngong ch. Ho mi nhan ra o la viec cua Thien Chua: Thi phuc hng Israel a en. Cac ngi ay a c chuan b tam hon nh li giang day cua mot tien tri ln vao bac nhat, nhng lai vo danh oi vi ta. Cac li sam cua ong c di lu trong sach sam ngon cua Ysaya, tien tri the ky th 8 Yerusalem. o la cac oan 40 en 55. e tien be noi nang, ngi ta menh danh ong la Ysaya th hai.

V tien tri nay a e lai nhng bai th tuyet cu vao hang nhat trong Kinh thanh - th a thoat nhng cai khuc mac toi tam cua t nhieu v tien boi, hnh anh long lay va kh khai, ngon ng phong phu, t tng cao sieu, cham en tuyet nh. Cac ieu ban en la nhng chu e cung tot cua t tng ton giao: Vng quyen, vinh quang cua Thien Chua oi vi nhan loai. Nhan danh Thien Chua, tien tri loan bao thi phuc hng cua Israel, va keu goi dan Lu ay hoi hng, lap lai c nghiep:

ep thay tren cac nui non

chan ngi s gia

ke bao cao bnh an,

ke loan bao tin mng,

ke bao cao n cu o,

ke noi vi Sion:

"Ngi a lam vua, Thien Chua ngi th!"

Quan canh cua ngi giong tieng,

tat ca mot trat chung ho reo,

v moi mat o don, chung se thay

Yave tr lai Sion.

Hay han hoan, hay reo ho ca len,

hi canh hoang tan Salem,

v Yave an ui dan Ngi,

Ngi a chuoc lai Salem.

Yave a xan canh tay than thanh cua Ngi,

trc mat muon dan,

va cung coc a hoan het thay

se thay n cu o cua Thien Chua ta th.

Lui i! Lui i, ra khoi ay!

ng r en nhng g o ue.

Ra khoi no i, thanh tay ngay i,

hi nhng ngi khieng kieu o th Yave!

Cac ngi se khong phai voi va ra i,

khong phai len ng nh quan tau thoat,

v Yave cam au i trc cac ngi,

va binh boc hau se la Thien Chua Israel th. (Ys 52 7-12)

o la tam trang cua nhng ngi hoi hng khi tra tay vao viec tai thiet. oan the cua nhng ngi ay: Ve chnh tr, noi c la mot con so khong, ve at ai, khong tay mot tnh nho cua ta, ve binh b va tai nguyen, rat han che. Nhng cong oan cua ho a nen trung tam mot ao lan rong khap ni, theo mot to chc khong he thay au co nh the, con ve anh hng noi c la khon lng. Xet ca lch s sau nay, ta se khong noi qua, khi bao rang neu nhom ngi ay khong tra tay vao viec, th the gii se khong bao gi biet en 3 yeu to quan he bac nhat cho tat ca lch s v lai: Tc la ao Dothai-giao, Kito-giao, va Hoi-giao. Viec hoi hng cua nhng ngi Dothai i ay ve la mot bien co, cho du xet ve kch thc a d th hau nh so khong, nhng xet ve moi mat khac, thc la mot luc quyet nh, ma mot s gia phai e y.

Giai thch lch s theo tien tri

Bien co va noi khong phai la ieu thng xay ra. Lam sao dan Dothai lai song sot, trong khi biet bao dan toc thi xa khac khong chong th chay a mat tat ca cai ban nga, va danh tnh cua ho mai mot khi phai tra tron lam dan cac e quoc Tieu A co thi? Khong may dan b tan pha nh the: Bai tran lien tiep, von ven con mot nhom sot lai, b phat lu tha phng, di mot ach o ho lau nam cua nhng quyen bnh xa la va lai van minh! The ma ngi Dothai van con song, a tai thiet cong oan cua ho va chuyen lai mot truyen thong luon phat trien them, mot truyen thong chng to co anh hng kien tao tren tat ca lch s ve sau. Tai sao nh vay? Cau tra li ch co the la: Cac tien tri trong vong hai the ky a to thuat c mot giai thch ac biet ve trnh t lch s va a gay c ngi hng ng, mot so ngi va u e lam cho lch s en sau phai quay hng mi.

Thc ra chnh cac tien tri, th ho khong ngh the. Ho khong phai la triet gia lap thuyet mot cach tru tng, sau khi a quan sat s i. Ho t gii thieu bang kieu noi cua s gia: Yave phan the nay! Ho tin chac rang chnh Thien Chua a phan vi ho (cach nao, mot van e thuoc hien tng than b). Thien Chua phan vi ho qua cac bien co ho song. Cach ho giai thch lch s khong phai do hoat ong cua tr khon ho. o la y ngha ho thay chnh trong bien co, khi long tr ho m ra cho Thien Chua, cung nh giac quan ho m ra cho s kien ben ngoai. V the cho nen viec giai thch lch s do cac tien tri, cung nh hng va anh hng tren lch s, c ong hoa vi Li Thien Chua ngo vi loai ngi.

Trong cac chng tien tri, khong co chng nao to cho ta thay minh bach va song ong nhng nguon hng cua tien tri cho bang trnh thuat cua Ysaya ve thien trieu cua ong. Ong c keu goi trong mot th kien. Mot th kien ta vi tat ca nhng hnh anh ton nghiem ve ton giao trong moi trng cua ong. Muon hoi c y ngha, phai tng tng khung canh, va cho moi hnh anh cai sc nang cua no tren tnh cam cua ngi xa. Mot ngi qu phai u thi man the, kinh lch ve nhng van e chnh tr xa hoi cua nc nha, vao thi chuyen ngoi trong luc eo le tren chnh trng quoc te, trang thieu nien nay cung se co phan trong cac van e ay, nhng tren mot bnh dien khac xa cai bnh dien cua viec am luan chnh tr thng tnh. Ong va tham d le bai trong en th va con ng o tram ngam suy ngh, mat am am nhn te an khoi hi sinh nghi ngut va nhap nho trong lan khoi nhng hnh thu cham tro nhng linh vat dieu ky. Vi canh tr ay ta hay oc:

Nam vua Ozya chet, toi a c thay c Chua ng tren ngai cao tham tham, ta cam bao lap ay en th. Co nhng Seraphim ng chau ben tren, moi v co sau canh, lay hai canh phu mat, hai canh che than, va hai canh e bay. V nay ho, v khac ap, rang:

"Thanh, Thanh, Thanh, Yave cac c binh!

vinh quang Ngi man ay can khon".

Tru ca ben them rung chuyen ca len v tieng cac v ho ra, con en trong nghi ngut khoi

Bay gi toi noi: "Khon cho toi! Toi b tieu diet mat, v toi moi pham o ue, toi lai ngu gia mot dan moi pham o ue, ma chnh mat toi a thay c Vua, Yave cac c binh!" Nhng mot v trong hang Seraphim bay lai ben toi, ni tay ngai mot cuc than hong, ngai a lay kep gap te an. Ngai e than hong cham mieng toi va noi: "ay, cai nay a cham mieng ngi, th toi ac ngi tan, loi lam cua ngi c khoa". oan toi a nghe tieng c Chua phan: "Ta se sai ai? Ai se i thay chung ta?" Va toi a tha: "Nay toi ay, xin Ngi sai toi". (Ysaya 6 1-8)

o la mot kinh nghiem can ban, cam sau vao ban nga cua mot con ngi. Ni kinh nghiem ay, a gom tom tat ca nhng g la cot thiet cho viec giai thch lch s cua cac tien tri: Co trong kinh nghiem ay cai y thc ve uy quyen va thanh thien cua Thien Chua Yave nh ieu can ban cua tat ca moi s. a co con ngi trc nhan Thien Chua, va b len an va c th tha. a co li keu goi cua Thien Chua va tieng ng ap cua ngi ta. Ysaya cung nh tat ca cac ban tien tri, het thay eu noi: Y ngha lch s la g? Ay la chnh Thien Chua ng trc mat loai ngi, trong s phan xet va trong long thng xot cua Ngi, ra mot li hieu trieu oi phai ng ap. Ho a giai thch lch s nh the, va ho a loi keo c mot nhom ngi san sang on nhan phong dien cua ho. Chnh v the ma lch s a mac lay cai chieu lch s a co. Nh lc toat cong viec cac tien tri tren nay a cho ta thay, t Ysaya c th kien va c keu goi lam tien tri cho en viec tai tao cong oan Dothai vao the ky th 6, a co mot chuoi bien co lien tiep va cung vi bien co co kem theo s am hieu chung. Chnh chuoi bien co cung vi s am hieu theo nhn gii tien tri ay a co nhng hau qua v ai cho lch s ve nhng the ky sau.

Ta phai lay s am hieu lch s theo cac tien tri o lam ch nam e i vao y ngha cua tat ca Cu c. Nh tren kia a noi, cac sach Cu c, trong hnh thc con lai, eu a c viet sau thi cac tien tri, va mang dau tch cua anh hng tien tri. Cac sach lch s a c soan lai, theo nhng bien nien s, va ho s xa e lai, nhng do tay cac o e cua cac tien tri. Va Ngu kinh cung c san nh di anh hng cac tien tri. n keu goi cua Abraham, n keu goi cua Mose eu a c ta lai bang nhng t ng cac tien tri a dung e noi ve thien trieu cua ho. Cac mon o tien tri a tra tay viet lai lch s Israel la co y cho thay y ngha chap cha trong o, chieu theo giao huan cua cac tien tri. Sau khi a biet qua lch s nhng the ky quyet nh ve y ngha ton giao cua lch s, chung ta xet qua nhng phan khac cua Quy ien Cu c, trong trnh t lch s.

Thi Xuat hanh khoi Aicap

Cac tien tri khong xuat hien nh nhng ngi sang lap ton giao. ieu ho noi khong phai la mi la. Trc ho, Israel a biet en nhng mac khai cua Thien Chua trong lch s. Chang nen tang ma cac tien tri a da vao la viec Thien Chua a a Israel ra khoi Aicap. Xuat hanh khoi Aicap oi vi cac tien tri la mot viec can thiep quyet liet cua Thien Chua hang song trong lch s a qua va cai moc vng chai hng dan moi ban luan ve ng loi cua Thien Chua oi vi dan cua Ngi.

Ve cac bien co xay ra thi Xuat hanh, chung ta khong co trnh thuat nao xap x ong thi. Truyen c lu lai bang nhng truyen tung co tnh cach truyen ky. Nhng oi vi nhan chung hoc ngay nay, truyen ky cung la nguon tham khao lch s rat ang ke. V truyen ky la the van nhng ky c ve thi khai sang cac dan toc thng mac lay. Nhng thi ky trong o mot van minh, hay mot trat t xa hoi mi khai dien, bat au t nhng giao ong kho xac nh tiep theo sau nhng cuoc di dan ln. Trong nhng thi ay, lch s vao the ong. Nhng oi hoi cua thi the lam xuat the nhng bac anh tai, nhng thu lnh loi lac, lam nen nhng huan cong noi c la sieu pham. Cac s gia thng so sanh nhng ngay au cua Israel va Mose vi nhng nam au cua Hoi giao va Mohamet. Trong nhng trng hp ay, ngi ta khong ngh en viet s, nhng cac viec xay ra in sau vao ky c dan toc va chuyen lai hau the bang truyen tung. Thi au cua Israel ay keo dai t Xuat hanh cho en het thi cac Tham phan: Thi oanh liet cua Israel i vao lch s. Thi nay dung mao noi bat la Mose.

Nhng s kien ben ngoai co the noi s lc the nay: Hnh nh co t bo lac, sau nay se lam thanh Israel, a en ngu c ben ra Aicap, nh nhieu dan du muc van kien Aicap con thuat lai, e song o nh, nhan nhng thi kho sinh song trong sa mac. Dan du muc chuong t do, ho a quen vay vung trong sa mac. Vay nhng ngi Hipri nay vao mot thi co chinh chien, a b quyen bnh Aicap bien thuy s dung lam no dch. Tnh tnh phong khoang cua ho khong the chu c ap bc, va ho a ru bo ach no le, ma rong vao sa mac, song lai i du muc. Ho a co qua cam lam the bi c mot ngi cam au tai can hng dan va em ho vao sa mac. Trong sa mac, ngi ay a lam cho ho chap nhan mot to chc s lc ve luat le va ton giao, nh o ho a co c mot sinh hoat chung tam tam, dan ho dan dan en y thc oan ket chnh tr, manh nha cho viec ket thanh dan toc sau nay. c cac kinh nghiem ay ao luyen va xiet chat noi bo hn, ho a vao at Canaan, tc la Phaletin ngay nay va choan lay at ai t nhng vung t dan c, roi lan dan cac nhom dan trong x.

Tat ca lch s thi nay quay quan xung quanh mot dung mao, Mose. Lay cac tien tri chung ta biet ro thi sau ma so sanh, ta co the nhan ra c ni ong, mot v tien tri ln, theo mot mau cu trao. Cung nh Ysaya va cac v khac, ong a c Thien Chua keu goi. Trong khi ong con ang chan cu, ong a c nghe tieng goi gia mot ngon la boc chay:

"Ci dep khoi chan i! V cho ngi ng la thanh a o!" Va Mose che mat i, v ong s khong dam nhn en Than Linh. Yave phan: "Ta thay ro canh khon on cua dan Ta Aicap, va Ta a nghe tieng chung keu len trc mat bon oc cong, qua Ta a biet cac noi au n cua chung... Vay bay gi, ngi hay i! Ta sai ngi en vi Pharao. Ngi hay em dan Ta, con cai Israel, ra khoi Aicap" (Xh 3 1-10).

Mose a muon cng lai, nhng sau cung ong a chu lay s mang va lch s bat au dien theo mot hng mi.

Ngang qua trnh thuat co ve truyen ky ay, ta oc ra c mot kinh nghiem tham sau cua con ngi, cung nh trong oan trch luc tren kia ve Ysaya: Y thc la lung ve b nhiem va uy quyen cua Thien Chua, con ngi rut re kinh s bi s tao phung ky dieu ay va s tung phuc cuoi cung trc lnh truyen cua Thien Chua. Thien trieu, mot kinh nghiem oc ao cua mot ca nhan, nhng lien lac trc tiep vi nhng nhu cau va so mang mot dan toc. Chnh do Li Thien Chua, ban xuong cho mot ngi, ma toan dan c hng khi lan xa vao cuoc phieu lu. Chnh nh bi Thien Chua quan phong ma ho a ngang qua khuc bien vo s, thoat khoi binh oi bien thuy Aicap. Luat le Mose a lam cho dan chu lay nhng khoan cua Giao c, do o Israel tr thanh dan cua Than Linh ho th. Tat ca s viec c doan lai nh mot hanh ong cua Thien Chua trong lch s. Bi cac bien co a c hieu nh the, va cac nc Israel va Yua sau nay phat xuat t viec cac bo lac Israel chiem c Phaletin a song trong Giao c Mose, co Yave lam nh ton chu, nen cac nc ay a co the lam moi trng cho giao huan cua cac tien tri ve Mac khai cua Thien Chua trong lch s.

Thi cac To phu

Nhng Xuat hanh la ket thuc cho mot qua kh dan da em Israel xuong Aicap. Va ieu Israel tin trc tien la ang a a Israel ra khoi Aicap van la Than linh cha ong cac ngi th, Than cua Abraham, Than cua Isaac, Than cua Yacob (Xh 3 6-15). Cac dan toc eu co nhng truyen ky ve to tien xa xa cua ho. Nhng to tien Israel nhan la cua ho khong co g la ac sac. Mot net son ang ghi ve tnh cach lch s. Trong li tuyen xng c tin Giao c vao dp le au mua: Cha toi la mot ngi Aram phieu lac, ngai xuong Aicap va a ngu nh o, vi t mang ngi (Tl 26 5). Israel nhan rang v to cua dong giong thuoc nhom du muc, goc Aram, mien Bac Syri roi lan dan xuong Nam, mai cho en Aicap. Ten goi cac ngi nay ay mai o tren "vanh trang khuyet ph nhieu" (giai at cong vong cung, ep gia a-trung-hai va sa mac Arap, chay t Lng-ha-a qua Aicap) la Abraham, Ysaac va Yacob. Truyen tch ve ho, mieng truyen mieng qua hang may the ai, sau cung a c ghi lai trong kinh Khi Nguyen. Nhng s tch bnh dan, khong moc noi vi lch s mot thi ro ret.

Nhng ang sau, co lch s. Bc hoa ve lai sinh hoat du muc ngang doc trong giai at i t Nilo en Phrat xac ang cach la. ang khac dan Aram du muc khong phai la hang ngi man r. Ho a ung cham vi van minh Lng-ha-a. Vao thi chung ta co the phong oan e at Abraham, Lng-ha-a a co mot d vang van hien gan hai ngan nam. Gia ca phong trao di dan thi ay, bo lac Abraham noi c ch la gn nc trong bien ca. Nhng xet chung vi nhng g v lai em en, viec Abraham ra i la mot khuc ngoat trong lch s.

Trong hoan canh nao, chnh tr, kinh te, hay chien tranh, a khien bo lac Abraham bc chan ra i? Van kien ong thi khong hong co c. Thanh s ch tuyen ngon rang: Abraham a c keu goi:

Yave phan vi Abraham:

"Hay i khoi x s ngi, khoi sinh quan ngi,

khoi nha cha ngi, ma en at Ta se tro cho ngi". (Kn 12 1)

Va th Hipri chu thch: Bi tin, Abraham vang theo li keu goi, ra i en x ong se c hng lam gia nghiep, ong ra i ma khong biet mnh en ni nao. Li ng ap vi tieng goi ben trong c bay to ra mot cach ac biet trong s t bo, san sang cat c moi lien lac cot nhuc e lieu mang i vao phieu lu vo nh. Tr lai tn th cua cac tien tri, ta nh lai cach thc Thien Chua can thiep. Li Thien Chua nhoi nan lch s lam sao khi en cho mot ngi, va khi ngi ay nhn thay o y ngha cua s nghiep i mnh va ng ap, th Li Thien Chua a chuyen hng lch s lam sao. ay cung vay, tuy con la mi khai mao, thc co mot s mang tien tri.

Thanh s la the, bien co c soi doi bi li tien tri. Va nhng chop nh la cac bien co chung ta va lc toat: Thien trieu cua Abraham, Xuat hanh khoi Aicap, cuoc tranh au lau dai ket thuc ni viec phat lu Babylon va cuoc phuc hng sau o. o la nhng iem quyet liet cho trnh t thanh s ngang qua o Kinh Thanh muon cho ta nhan thay Mac khai cua Thien Chua hoat ong va cung phac ra cai mau ma toan the lch s cung hoa lai cach nay hay cach khac.

Thi sau Lu ay

Chung ta a noi tren kia en thi Israel phuc hng, tc la cuoi the ky th 6. Trong nam the ky con lai cho en thi Tan c, cac th tch Cu c c thanh hnh nh ta co ngay nay. Nhng ve bien co ben ngoai, van chng thi nay khong con e lai cho ta may t, khac vi nhng ho s phong phu cua nam the ky trc.

ieu cung la. V trong the gii xung quanh biet bao la bien ong: Nhng e quoc bao la don dap thang tram, e quoc Bat sup o, Alexandro ai e chinh ong kch Tay, em quan cho mai en Ano, nhng e quoc cua ong tan ra ngay khi ong chet, roi cac tng lanh cua ong tranh hung tranh ba, mai cho en khi Roma vao cuoc va chiem lay ca gia tai thien ha. Nc Yua t teo dat ben nay, dat ben kia, khong con lam chu van mang cua mnh. Va tr nao dan Dothai cung dng dng vi thi cuoc ay. Thi cuoc ay khong lam cho long tin cua ho phai at lai van e: Hieu sao ve ng loi cua Thien Chua oi vi loai ngi.

Duy ch co mot lan, ma bien co a kch ong tham sau en long tin cua Israel: Ay la vao the ky th hai, ong vua Hilap ba chu Syri, hieu la Antiokho Epiphane, nay ra mu o thong nhat giang sn bang van hoa Hilap, e lam cho xong cong viec ong hoa nhng dan khac biet trong e quoc. Ong nhat nh ap dung chng trnh ay cho ca ngi Dothai. Ho cung phai tuan theo luat le cua nha nc ve ton giao, mot ton giao hon hp. Ngi Dothai t trc en gi khong he co thai o cau ne oi vi van hoa Hilap, ho noi tieng Hilap, ho cung hoc oi nhieu tuc le Hilap nh nhng thanh phan khac cua e quoc Syri. Nhng bay gi ho a khang c, v lnh nha vua bay gi a ong ti chnh s trung tn cua ho oi vi ao. Chnh quyen an ap, va xui len day loan: Mot cuoc khi ngha va la ton giao, va thuoc quoc gia, di s lanh ao cua mot gia nh, vi s ieu khien cua v anh hung Yua Macabe. Nh tai can cua ong va s khon kheo cua nhng ke ke tiep ong, ngi Dothai a danh c quyen oc lap chnh tr. Giao oan lch s nay a c thuat lai trong cac sach Macabe, va a in dau sau am tren cac trc tac viet vao thi nay. o la bien co co le la oc nhat thi sau Lu ay a gi len c y ngha thieng lieng cao ca sanh c vi lch s thi cac tien tri.

Nhng tam quan trong cua thi sau Lu ay khong cot la ni cac bien co ben ngoai, ma chnh la ni no lc gay dng sinh hoat ben trong cua cong oan Dothai. ay la thi Giao huan cua cac tien tri c ba cap den dan chung, ch khong con ong kn trong mot nhom mon e. Cong oan Dothai luon luon co gang at tat ca trat t xa hoi tren nen tang la Luat cua Thien Chua, lam sao cho Luat ay c an sau vao long ngi ta, theo ly tng cac tien tri Yeremya va Ezekiel.

Cac luat le cua Israel, thuoc nhieu thi ai, co khi len rat xa trong qua kh, a c su tap va ket thanh bo, kem theo nhng chu thch nay khac. Cong viec c lam thanh sach chung ta goi la Ngu Kinh. Ngu kinh c thanh hnh nh co hien tai vao loi the ky th 4 trc Ky nguyen. Cung vay but tch cua cac tien tri cung c su tam, sap at lai va viet thanh sach e truyen lai cho hau the. Cac bien nien s cua cac thi xa c san nh vi muc ch la lam noi bat giao huan cua cac tien tri, cai quan tam en s nh s hoc ngay nay la mot hien tng kha muon thi trong lch s nhan loai. Con te t ni en th cung c chnh on mot cach ngan nap, va t m, e duy tr tat ca nhng truyen thong co thi cua phung vu Israel, va thch nghi sao e co the dien ta nhng quan niem cao sieu theo ao ly cac tien tri ve viec phung th Thien Chua. Sach Thanh Vnh c soan ra gom cac bai hat tung, xa co (co ban len en avt), nay co, e lam thanh sach ca ngi dung trong phung vu cua en th.

Cung vi Le luat va phung vu, con co viec ao tao ve ton giao, giao duc con ngi song trong Giao c. Khu vc van chng nay c tieu bieu ni cac sach menh danh la cac "sach Khon ngoan": Nh sach Cach ngon, sach Huan ca, tang tr lai nhng cham ngon cua hien nhan va nhng li ran khuyen ao ngha. Li le muon noi vi hang bnh dan, ma cung la bai hoc cho nhng thanh nien thu giao vi hien nhan. Thuoc mot suy t cao hn, sach Yob la cuoc am thoai bang th, nhng cau th bat hu, long lay ve hnh anh, rat keu ve am thanh, noi len van e au kho va vai tro au kho trong trat t quan phong cua Thien Chua. Con muon hn ca la Sach Khon ngoan co tnh cach mot thien luan triet ly vi ao th ai cac, cong hien cua Dothai noi tieng Hilap Alexandria.

Cong oan a c tai thiet vi tinh than cua cac tien tri. Nhng cang lau, vi kinh nghiem ton giao va s i, ngi ta cam thay co g con thieu sot. Giai thch lch s ve nen tang cho xa hoi ao Dothai, van cha at thau cai toi hau. Cac tien tri tuyen bo lch s dien ra trong mot trat t luan ly, xac nh bi thanh y Thien Chua. Noi tong quat, th toi va hoa i lien vi nhau, va hoan toan trung tn vi luat cua Thien Chua th the nao cung c chuc lanh.

Khong co ai len tieng phu nhan lap trng can ban ay. Nhng lam sao lay kinh nghiem thc te ma chng minh ieu ay? Khi ngo en so mang moi ngi e ap dung nguyen tac, "thien ac ao au chung hu bao", hoa tai tren i danh cho ke d, thnh vng la phan ke lanh, th thc te khac han: Chang nhng mot ngi hoai nghi nh Qohelet cho the la sai, ma nha th tham thuy nh Yob cung a kch. Roi ngay viec ap dung cho oan the, nguyen tac cung kho nghiem thay sau bao the ky troi qua. Dan Dothai sau Lu ay mai miet vi Le luat cua Thien Chua, ma suot ca thi gian ay bao gi cung van la dan b tr, b ap bc va luon trong tnh canh ban cung.

T tng Dothai dan dan i en mot lap trng uyen chuyen hn, hay ung hn, en mot te nhan ay u hn. Lch s ng trong mot trat t luan ly, ieu ay co thc, mot trat t di s phan xet cua Thien Chua hang song. Nhng ieu ay khong the chng nghiem c ni bnh dien lch s nh chung ta biet c. Lch s nhan loai co tnh cach bi kch, ma ly le khong giai noi. ieu ay ch co the nhan c tren mot bnh dien sieu lch s, sieu thi gian, khac vi bnh dien ma loai ngi kinh nghiem c. Phai, lch s theo bnh dien ay mi chac chan co thanh tu, co hoan tat. Mot cach nao o, vao mot thi Thien Chua nh, lch s se at thau chop nh. Y nh cua Thien Chua, to bay phan nao o suot lch s, se c dan en chung cuc, mac khai ra toan dien. ao ly ay (ao ly Canh chung, v noi en s cung sau het) c the hien trong mot loai van chng mi, a phat sinh mot phan nao o vi Ezekiel, nhng ch banh trng vao nhng thi kho khan kha muon, o la loai van chng thng goi la "khai huyen" (to bay ra s huyen b trong y nh cua Thien Chua).

Sach tieu bieu nhat cho loai van nay con lu ton trong Cu c la Sach aniel. Sach nay phat xuat trong thi Antiokho Epiphane cam ao. Bao nhieu au kho ngi Dothai phai chu vao thi nay lam cho nhng nghi van ve s Thien Chua quan phong trong lch s bay gi at en mc gay can. Cac au kho ay khong ch xay en cho mot dan a no lc song theo luat cua Thien Chua, ma hn na, lai giang xuong nhng thanh phan u tu nhat cua dan Chua. Vay th con noi lam sao c la lch s thi hanh s phan xet cua Thien Chua?

e tra li cho nghi van, tac gia sach aniel vien en mot th triet ly ve lch s: trong thi hien tai, v nhng ly do rieng ch co Ngi biet, Thien Chua e cho cac manh lc the gian nay c t y hoat ong. Chung c t do en noi co the khang c c ca y nh cua Ngi. Va bi o, nhng ai men chuong thanh y Ngi, anh long gi luat cua Ngi se phai chu ng nhieu s au n. Nhng cho du the, ang Toi Cao tr v tren vng quyen nhan loai (aniel 4 14-22). S au kho ngi lanh phai chu chang nhng th luyen long trung kien va tang them can am cho ho, ma con don mot cach b nhiem lch s ket thuc mot ngay kia nh y Thien Chua muon. Khi Thi ay en, Thien Chua se thi tho quyen nang cua Ngi ra ma lap mot Nc cong chnh vo cung vo tan.

ao ly ay c dien at bang nhng hnh anh tng trng, nhng canh th kien. Cach rieng co hai th kien song song oi chieu va bo tuc cho nhau. Th kien th nhat cho thay mot pho tng khong lo, the hien cho tat ca cac e quoc ngoai ao. Tng lam bang nhng chat lieu khac nhau, tc la nhng bao quyen thong tr nhan loai, khac nhau, nhng cung ch la mot quyen bnh, quyen bnh cua s d. Nhng bong au co vien a t nui tach ra, khong do tay pham nao ca, ma ap vao chan tng lam no tan tanh thanh manh.

Bay gi tan tanh ca mot trat, sat vi at, ong vi bac vang. Chung ra nh trau lep ni san lua mua he va gio cuon chung bay i het, khong con mot dau vet nao na. Con vien a ap pha pho tng a tr thanh nui ln va lap ay can khon tat ca (aniel 22 31-45).

Khong co tay nhan loai nao a tao nen kh gii huy diet manh lc s d tren tran gian: o la cong viec cua mot mnh Thien Chua. en bay gi, Nc Thien Chua mi nen mot s thc tren ca tao thanh.

Th kien th hai dan en ca mot bay quai vat: S t co canh, gau, bao co canh va mot vat h hm hnh thu khong the ta c va d dan khung khiep. Mot lan na, cac quai vat am ch en cac manh lc xau xa ni tran gian, nhap the suot giong lch s ni nhng e quoc ke tuc theo nhau. Cac quai vat ay vn len, hung bao. Nhng tren chung, ng tren ngai co Lao ai tham nien (Thien Chua hang co), va cac tham phan an toa, so sach a m ra. Cac manh thu lanh an phat va bien mat: Cac manh lc s d b bai, khong phai nh sc lc ngi pham, nhng la chnh bi s hien dien va quyen nang cua Thien Chua hang song. Nhng khi ay mot nhan vat mi xuat hien: Th nay vi may tri i en, co v giong t Con Ngi (mot dung mao ngi ta, khong con la thu vat), ngai tien en gan ni Lao ai tham nien va ngi ta e ngai en gan. Va ngai c ban cho quyen thong tr, vinh hien, vng quyen, va moi dan, moi nc, moi tieng noi a lam toi ngai. Quyen thong tr cua ngai, quyen thong tr muon thu, khong he qua i, va vng quyen cua ngai se khong tieu diet (aniel 7 1-14).

Li giai thch en sau noi: Con ngi the hien cho dan cua ch thanh cua ang Toi cao. The ngha la quyen quan cai cung tan cua Thien Chua se c thc hien trong va nh cong oan hoan toan suy phuc thanh y Thien Chua, tc la dan trung thanh cua Thien Chua.

Noi c la tat ca Cu c ket thuc bang s bo ngo: Chnh th kien ve Con Ngi en vi may tri: Trong can cu vang gi Li Thien Chua, trong au kho v trung tn vi Li cua Ngi, Cu c nham mot ieu se en, nhng ang c don trong hien tai: Vng quyen cua Thien Chua ang tien lai.

Con Tan c bat au vi Li rao giang cua Chua Kito: Thi buoi a man va Nc Thien Chua a gan ben! Hay hoi cai va tin vao Tin Mng (Mc 1 15).

Va v the ma Hoi thanh cua Chua Kito, ang a xng mnh la Con Ngi (Mt 26 64), hang xac tn rang:

"Nhiem cuc Cu c co c, ay cot la e don ang ch cuoc quang lam cua Chua Kito, ang cu chuoc muon loai va Nc Canh chung cua Ngi, bang li tien tri loan bao va bang cac hnh bong nhieu kieu". (Hien che Li Thien Chua, so 15).

 

Tr ve Muc Luc Kinh Thanh Cu c

 


Back to Vietnamese Missionaries in Asia Home Page