Chu Giai Tan c Theo TOB

Theo ban dch cua Linh Muc An Sn V

 

Prepared for internet by Vietnamese Missionaries in Taiwan


 

Moi Trng Tan c

X Paletin b quyen li t tng ngoai lai chi phoi

Kito Giao xuat sinh trong long mot dan toc trai qua mot lch s ay bien ong. Sau thi ky au n lu ay tai Babylon a anh dau quyet liet vao lng tam Do Thai, dan Iraen a tam nh c lai Paletin. Nhng khi a ve at Ha roi, ngi Do Thai phai xac nhan la thi ky a oi thay, va t ay khong con van e song ay y het nh trc na. V hn khi trc, x Paletin a tr nen moi tranh gianh cho nhng quyen li vt qua sc mnh, va cung hn trc, con b le thuoc vao cac anh hng qu quyet va ben b cua nhng luong t tng ngoai lai, tc la ngoai giao, ngay cang xung ot gat gao hn mai vi cac tap truyen Do Thai, ma ho co gang duy tr bat chap moi kho khan tr ngai. Trai qua nhieu thang nam, cuoc cham tran gia ao Do Thai va the gii xung quanh tien hoa ti nhng hnh thc ngay cang bao ong hn.

 

Noi thuoc Hi Lap, roi La Ma

T ngay Vua Alecxan ai e qua i nam 323, x Paletin phai thuoc vao cac vua Hi Lap. Cac vua nay, oi vi ngi Do Thai, co nhng thai o rat khac nhau, t cho khoan dung ai lng ti nhng mu toan ong hoa het sc ien cuong. Ten vua Antioco IV Epiphan (175-164) van con lien ket vi mot trong nhng co gang d tn hn het, e dung vo lc tieu huy oc a phng Do Thai, bat tr lai theo nep song Hi Lap. iem cao nhat la dang hien en th Gierusalem cho than Giupite Olympien. Nhng bien co nay con ghi lai trong cac sach Macabe, a ti hau qua la toan the moi ngi Do Thai ao c (hay la Hatxiim) hoac phai noi len lam loan, hoac phai chong oi thu ong. Cuoc khi ngha quan s, do cac anh em Macabe ch huy, a chinh phuc lai c quyen oc lap tng oi ve chnh tr va ton giao trong khoang mot the ky. V dong vua Hatmonien, do mot to tien cua ong Giua Macabe, a cai tr x Paletin cho ti khi x nay bo buoc phai phuc quyen ngi Roma. Ong Pompe can thiep, e cham dt nhng cuoc tranh gianh noi bo gia cac ai dien chot cua nha vua Hatmonien, va chiem c thanh Gierusalem vao nam 63 trc Cong Nguyen.

 

B dong vua Heroe thong tr

Thi ky Roma cua lch s Paletin ban au b dong vua Heroe thong tr. Vua Heroe Ca (Mt 2,1) lam vua cai tr, thng bang khung bo, t nam 40 en 4 trc Cong Nguyen. V nha vua goc bi dong Eom va do o, khong phai thuoc dong vua avt, lai them tnh d tn, nen b dan Do Thai thu ghet khong oi tri chung. Khi vua qua i, ba ngi con chia nhau nc vua. Heroe Antipa tha ke x Galile (Lc 3,1) va x Pare va lam vua cai tr t nam 4 trc Cong Nguyen ti nam 39 sau Cong Nguyen. Vua noi tieng v sai giet ong Gioan Tay Gia va ong mot vai tro trong vu an c Giesu (Lc 23,6-16). Con ong Akelao (Mt 2,22) a tha ke x Giue va Samari vi ong Philp tha ke vung at pha bac x Pere (Lc 3,1), th Phuc Am ch nhac en ten ma thoi.

 

Do cac quan Tong Tran cai quan

Tuy nhien, quyen chnh tr th do cac quan tong tran hay toan quyen roma thi hanh. Tan c a ghi lai ten nhieu v quan o: Ponxio Philato, la v th nam, a thi hanh nhiem vu cach oc ac t nam 27 en nam 37; Phelch la ngi d tn va xau net (neu tin theo li s gia Taxt) lam toan quyen t nam 52 en 60, a gop phan rong rai vao viec gay noi chien trong vung at ong cai tr. Thanh Phaolo se phai ra trc toa ong tai thanh Xesare (Cv 23,23-24,26); ke v ong la Phetto (Cv 25-26). Trc toa an quan nay, Thanh Phaolo a chong an, nai ti toa Hoang e (Cv 25,11-12).

 

Pha huy Gierusalem vi en Th

Quyen cai tr cac quan tong tran a gian oan, do mot ky phuc hng van, vi quyen lam vua cua dong Heroe, do vua Aghppa I, la chau noi vua Heroe Ca. Theo Tan c, vua Aghppa I noi tieng la mot trong cac ngi au tien bat b Giao Hoi s khai (Cv 12,1-23). Trong thi ky gian oan nay (39-44), tnh canh x Paletin cung chang kha hn g. Nhng roi loan chnh tr cang m rong them di thi cac tong tran sau het, va cuoi cung vao nam 66, a bien thanh cuoc noi loan that s. Ngi Roma an ap manh me, ti nam 70 ket thuc bang viec pha huy thanh Gierusalem vi en Th trong o. en Th b pha roi, ngi Do Thai khong con co the c hanh phung t. The la ca he thong chnh tr ton giao va quoc gia cua ao Do Thai b sup o, trong tai ng tham khoc nhat cua lch s mnh.

Hnh nh trc khi xay ra nhng bien co tham the nay, cong oan nho Kito hu a bo Gierusalem, i an lanh tai Penla mien Thap Tnh.

 

Ngi Do Thai tan c sinh hoat Hoi ng

T nam 70, lch s ao Do Thai, trong thc te, ch con la lch s hang trieu ngi Do Thai, t bao the ky, a tan c rai rac khap lu vc bien a Trung, trong x Mesopotam, va mai cho ti x Ba T, tuy thuoc vao nhng cn bien ong chnh tr a lam rung chuyen ca mien Trung ong. Nhng cong oan ong nhat cua ngi Do Thai tan c nay ong tai cac thanh Alecxani, Antieukia va Roma. Ngi Do Thai tai o c hng mot phap che rieng, cho phep ho duy tr mot hnh thc cai tr ton giao va dan s, can c tren luat Moisen. Mot tinh than baisemt an tang cua dan chung giup vao viec co lap hoa may cong oan nay, oi vi moi trng xa hoi xung quanh, nhng hoa lam mi no bung di hnh thc co y bao ong. i song ton giao va van hoa cua ngi Do Thai tan c tap trung Hoi ng, la the che ong thi ong vai tro trng hoc, trung tam van hoa va ni phung th. Phung t nay cot yeu tai cau Kinh, oc sach Luat va nghe giai thch.

Vao thi c Giesu, ao Do Thai co mot he thong xa hoi ton giao ong nhat, can c tren long tin vao Chua la ang Toan Nang va Duy Nhat, va long ton trong mot tieu chuan tuyet oi la Le Luat. T hai yeu to can ban nay, t tng Do Thai co the bien hoa rat la t do, v c hng, nhat la t pha giao quyen, mot s khoan dung rong rai.

 

Thong giao chu giai Luat: ien che Luat truyen khau

Tat ca i song Do Thai dien tien nh anh sang Thien Chua trong Le Luat soi cho. Luat nay hoan hao v xuat phat t ni Thien Chua. Tuy nhien can phai cat ngha hau co the ap dung vao cac van e cu the va ca nhan. Viec co gang minh nhien hoa nay theo uoi suot bao nhieu the ky, a ti cho lam cho phat trien xung quanh Luat thanh van ca mot Luat truyen khau, ngi ta goi la "tap truyen Co nhan" va c coi la do mot chuoi ton s khong he gian oan chuyen len ti ong Moisen. Tan c dung ch thong giao e goi cac nha van s Do Thai lam thong ngon cho Le Luat o. Vao thi c Giesu, ho co uy tn nhieu trong long dan chung va cach rieng trong nhng tang lp trung lu. ong vai tro than hoc gia va luat s trong xa hoi, nen ho chiem a v ln trong i song ngi Do Thai. T the ky th ba sau Cong Nguyen, cac ton s khi s ghi lai thanh van toan bo tap truyen cac nha thong giao, cho ti bay gi van con theo li khau truyen. Cong trnh v ai nay a ti cho lap thanh cuon Misna (Mishna: nhac lai Le Luat, chu giai), roi chnh cuon nay lai i vao bo Tanmut (Talmud: giao huan).

 

Sinh hoat en Th Gierusalem: giai cap t te, levi

Thai cc th hai trong i song Do Thai, hoi the ky th nhat, chac chan la en Th Gierusalem ma moi tam tnh ton giao va quoc gia cua toan dan eu hng ve o. V en th c coi la trung tam the gii, la ni Thien Chua phai to mnh ra trong ngay sau het. Moi ngi nam Do Thai trng thanh eu coi la mot ngha vu, cho khoi noi la mot niem vui thu, viec nop ung mc mot ong tien thue en Th, e phu cap cho cac nhu cau cung thanh. Vai tro phung t do cac t te chu toan. Cac t te nay thng c chon trong vong con chau dong ho Aaron. Co nhng ngi levi phu ta. Nh the co ca mot giai cap t te xoay quanh cung thanh Gierusalem. Giai cap ay chia thanh pham trat nghiem minh, di quyen toi cao mot thay Thng Te, la v chu toa cho ca Cong Ngh la hoi ong gom 70 hoi vien, t  te va giao dan, quan xuyen van e dan s va ton giao.

 

Be Saoc va Biet Phai chong oi nhau

ong thi s chong oi ngay cang tang, gia cac ngi thong giao va cac ai dien nay cua giai cap t te. S chong oi nay la mot trong nhng kha canh cua s oi lap gia en Th vi Hoi ng hay gia be Saoc va Biet Phai. Hai khuynh hng ln nay tao nen cai ngi ta thng goi la ao Do Thai cong nhien.

Vao thi c Giesu, be Saoc a thay uy tn mnh b chong oi manh liet roi. V, ve moi phng dien, ho la ngi bao thu va benh trat t, du la trat t Roma, la cai bao am cho bong loc cua ho. V the, ho b dan chung tnh nghi la hp tac, tham ch con thong ong vi quyen the dan ngoai ang chiem ong. Du sao, ho a mat het anh hng oi vi dan. Con dan th thch theo oi phng cua ho la hang Biet Phai. V dan coi Biet Phai la nhng nha ai quoc, trung thanh voi Chua va Le Luat, tham ch con la con chau cua dong vua noi tieng, la nha Hatxiim, a hp tac vi cuoc noi len chong vua Antioco Epiphan, vao thi anh em Macabe. Nam 70, khi pha huy en Th a lam sup o luon be Saoc hoan toan le thuoc vao en Th o. T ay ao Do Thai cong nhien ch con co khuynh hng Biet Phai lam ai dien ma thoi.

Ngoai hai be phai ay, vao thi c Giesu, con co nhieu ang phai, ma co may ang ang ta lu tam, v giup hieu moi trng xuat sinh Kito Giao.

 

ang Ai Quoc: phe cc oan trong Biet Phai

Ve ang Ai Quoc, ta ch co may ch dan le te va kho giai thch. Hnh nh o la phe cc oan trong hang Biet Phai. Cac ang vien nhat quyet bat ton trong cac ieu trong Le Luat, bang moi phng the, gom ca vo lc. oi khi ngi ta gii thieu ho la bon cp ng tho tuc, nhng ung hn, o la nhng ngi cuong tn ton giao, khang khang oi lap vi moi quyen bnh khong trc tiep do Le Luat phat sinh. V the, ho khong ngan ngai x t cac ngi ho coi la a loi pham nang ne oi vi Le Luat, va cach rieng la nhng ngi hp tac vi quyen the dan ngoai ang chiem ong. Co the la mot so mon o cua c Giesu hay ca Thanh Phaolo, trc khi tr nen Kito hu, a co lien lac vi ang Ai Quoc nay.

 

Nhom Exenien tai Qumran

ng ngoai le hn ca nhom Ai Quoc ay, va t ngay tm ra cac thu ban Bien Chet tai Qumran, th ta c biet ro hn, o la nhom Exenien. Phan nhieu ho la nhng an sinh, nhng mot so t ngi co the ngoai an vien trung tam tai Qumran va gay anh hng ln tren dan chung tai Paletin. Nhom Exenien rat nghch vi Giao Quyen Do Thai ng thi va nhat la oi vi chc Thng Te. Nhom Exenien la ngi Do Thai rat nghiem nhat. Nhng ho cung on nhan cac t tng ngoai lai va em thch nghi vao vi than hoc cua ho. Han la v the, ma do anh hng cac ngi iran, ho a phat trien mot giao ly rat ro rang nh nguyen, can c tren s oi lap triet e gia hai nang lc, la Lanh va D, ang chien au vi nhau khong he thng xot, mai cho ti ngay canh chung, th se thay Vua Anh Sang toan thang tron ven tren Than Tam Toi.

 

Nhom Exenien anh hng tren Kito Giao s khai

Tan c khong khi nao nhac ti nhom Exenien. Cung khong bao ham dau hieu nao ve anh hng trc tiep cua phai Exenien tren Kito Giao. Tuy nhien, phai nhan la cac nhan vat nh ong Gioan Tay Gia, c Giesu, cac mon o tien khi, eu tuy thuoc vao moi trng nhng "phe phai" Do Thai cua the ky th nhat, hn la tuy thuoc vao ao Do Thai cong nhien. Ma tuy theo ta co the biet c, het thay cac moi trng nay eu co thien cam t nhieu vi cac t tng nhom Exenien. Nen rat co the la Kito Giao thu au a danh mot cho nao o cho cac t tng ay, va mot nao trang, mot cach an giong nh nhom Exenien a co the thnh hanh ngay trong long cong ong Kito hu tien khi tai Gierusalem, t na trong mot thi gian nao o.

 

Niem tin khai huyen: i Chua sap can thiep

Nhom Exenien a phai gop phan tch cc vao cuoc khi ngha chong lai ngi Roma. Ho bien khoi san khau lch s trong cn bien ong nam 70.

Cac bien co a ti viec pha huy thanh Gierusalem lam chng la khoi quan chung Do Thai b phuc quyen cac tong tran oc tai roma, a noi gian len ti cc o. S noi gian nay a c cac thanh phan Ai Quoc khai thac that la rong rai, va cung c dng nuoi tai nguon cua moi niem tin khai huyen a phat trien rat nhieu tai x Paletin t the ky th 2 trc Cong Nguyen. V cang ngay moi y thc Do Thai cang tham tn rang: Thien Chua khong tr hoan viec chap s thach o cua dan ngoai co mat tren at Thanh, va Ngai sap tai lap s cong bnh cua Ngai, ong thi vi cac ac an cua cac ngi Ngai a chon, bang cach lap Nc Ngai di the gian mot cach lay lng.

 

Quan niem canh chung Do Thai

Viec Thien Chua can thiep ay, phai anh dau s cham dt cac gian nan khon kho hien thi, mot trat vi viec m ra mot ky nguyen mi, trong o s ac va ieu vo ao se b loai tr. Sau cung, cai loan bao bien co nay, la s tang gia nhng tai ng hoan nan, i theo viec sup o hoan toan cua cac ke thu Thien Chua. Toan bo cac tin tng ay lam thanh cai goi la nhng quan niem canh chung cua ao Do Thai le dan.

 

Mong v Thu Han thien cung en giai phong

Vao the ky th nhat sau Cong Nguyen, nhng hy vong canh chung cau thanh mot toan the mach lac han hoi. Nhng ung hn, o la nhieu t tng kha ho o, moc len nh nam, khien ngi ta kho lam chu c. Tuy nhien co the xac nh rang: gan ti ky nguyen Kito Giao, th nhng quan niem ay cang tr nen triet e cach ro rang hn, t ra trong mot so moi trng. Cac tai hoa Iraen t nay qua sau xa, nen khong con ly le nao hi vong la mot v Cu Tinh nhan loai va lch s ngay kia se co the lam cho dan u tuyen phuc hoi pham cach nguyen s cua mnh. T nay, moi ngay ngi ta cang ch cay vao mot mnh Thien Chua oi thay tnh the, va s bien hoa ngi ta trong i bay lau ch co the thanh hnh trai qua cuoc ao lon hoan vu, nhng cho mot the gii hoan toan mi xam nhap. Trong canh tr khai huyen nay, v tr cua ang Thu Han khong phai bao gi cung quan trong lam au. Khi e cap ti Ngi, cac tac gia hnh nh khong con coi Ngi nh xa, cot yeu la V Thu Han tran gian, v c c Giave xc dau. Noi khac i, Ngi khong con la mot ong vua bi dong vua avt, am nhan cac vai tro cot yeu la chnh tr va quan s, hau nh Thien Chua giup, bao am cho viec gai phong va cho s phon vinh cua toan dan. ang Thu Han t ay, ngay cang hng ti hnh anh mot nhan vat sieu nhien, c ket lien cung Thien Chua hn la vi loai ngi. Trong mot so sach khai huyen, Ngi c xng la Con Ngi. Nhng van con la mot chan dung cot yeu thuoc ve thien cung, khong giao tiep thc s vi loai ngi va khong the chu au kho. Toan the cac quan niem khai huyen ve ang Thu Han ay, se cung cap mot so chat lieu, ngi ta se can c vao o e soan thao Kito hoc cho ngi Kito hu. Tuy nhien, viec lu tam en so menh au thng cua c Giesu a bat Kito hu at mot noi dung hoan toan mi cho cai khung canh tao nen do chu ngha thu han va quan niem khai huyen cua ngi thi ay.

 


Back to Home Page