Chu Giai Tan c Theo TOB

Theo ban dch cua Linh Muc An Sn V

 

Prepared for internet by Vietnamese Missionaries in Taiwan


 

Tieu Dan Th Gi Tn Hu E-phe-so

Thu Lanh, Huyen Phu Hoi Thanh

 

oi tng va noi dung Th

e tai trung tam cua th E-phe-so la y nh Thien Chua (huyen nhiem) an bai t muon thu, giau kn trai qua bao i, thi hanh trong c Gie-su Ki-to, mac khai cho T. Tong o va khai trien ra trong Giao Hoi. Tac gia tan dng Giao Hoi la thc tai pho the, va tran gian va Thien quoc, hay ung hn, la cai hien thi the hien cong trnh Thien Chua, tc la viec tao thanh mi. Giao Hoi xuat phat t Thu Lanh la c Ki-to va m rong ti nhng kch thc hoan toan vien man theo nh Thien Chua an nh: o la vien anh bao la tac gia muon cho tn o hng nhn vao. Ngai dien ta sc m rong ay bang hai hnh anh xen treo vao nhau: o la s than the ln len va viec xay dng ngoi nha Thien Chua. Ki-to hu nh phep thanh tay c thap nhap vao Than The ay la ni qui tu ca ngi Do-thai ca ngi dan ngoai, nen chnh ho cung tr nen tao vat mi, nh viec tan dng, hieu biet va vang li. Ho xuat hien nh la cai nhan, cai nong cot, e nhat thong toan the vu tru bao la.

 

Th chia lam hai phan bang nhau va de phan biet:

1. Phan nhat (ch. 1-3) gi nh Giao Hoi la cai thanh tu cua cong trnh Thien Chua. Tac gia dung the van va phung t, va giao huan. M au la li chuc tung theo kieu ac biet cua phung t Do-thai (co ngi coi oan nay an ti ch. 3). Li ca tung hong an lng vo bien cua Thien Chua (1,3-14) thanh mot khuc xac nh ro rang hn het. Tiep en li xin n soi sang m rong ti li tan dng c Ki-to la Thu Lanh vu tru va au Giao Hoi (1,15-23). Ch. 2 gi nh khuc ngoat ln hien ni Ban Than c Ki-to: cai a chet th nay lai song (1-10), cai b phan chia va xa cach, th nay c giao hoa (11-22); n cu o nh thanh sung ma at ti moi ngi, ong thi lai hiep nhat het moi ngi trong c Ki-to: t ay khong con ngan cach gia dan I-ra-en va dan ngoai va viec giao hoa ay bao tin viec giao hoa toan the vu tru. Ke thi hanh viec giao hoa ay chnh la T. Tong o: chng 3 to ra a v cua T. Phao-lo trong y nh Thien Chua (c. 2-13) va tat ca phan th nhat ket thuc trong li kinh ton th chuc tung tnh yeu vo lng vo bien cua c Ki-to (3,14-19) va cham dt bang mot tan ca (3,20-21).

2. Phan th hai (ch. 4 en 6) co the at nhan e la: khuyen ngi thu tay, li khuyen xuat phat t viec c hanh b tch T. Tong o keu goi cong ong song trong hiep nhat va muon c nh vay, ngai noi kha dai ve viec xay dng va ln len cua Than The c Ki-to, nh cac tha tac vien Chua ban cho Giao Hoi (4,1-16). Cac li giao huan tiep theo nhac lai cac e tai co truyen trong noi dung cac bai day giao ly nguyen s: nao khuyen bo nep song cu theo nep song mi nh mac lay c Ki-to (4,17-21), nh noi gng Thien Chua (4,32-5,2), nh chuyen t toi tam sang anh sang (5,3-20). Bc phac hoa nhng moi tng quan mi a phuc hoi trong c Ki-to (5,21-6,9) bao ham phan quang dien ta a biet ve cuoc linh phoi gia c ki-to va Hoi Thanh (5,25-32). Sau het la li keu goi mac lay vu trang ki-to hu, e ng au vi cuoc linh chien chong lai cac quyen nang tren tri (6,10-17). o la hnh anh va e tai mn trong Cu c va oi khi cam hng theo Qum-ran hay ca theo triet ly bnh dan na, nhng c Th nay oi mi theo anh sang c Ki-to.

Th E-phe-so ket thuc bang li khuyen cau nguyen (6,18-20) va may li dan van tat (6,21-22) dan ti li chao tham cuoi cung (6,23-24).

 

Hoan canh va ac tnh Th

a) Th E-phe-so vao so cac Th goi la viet khi b tu. Khung canh lch s giong nh cua Th Co-lo-xe va Phi-le-mon. T. Phao-lo ang b tu (Ep 3,1; 4,1; 6,20; x. Plm 9,10.13.27; Co 4,3.10.18), chung quanh ngai co cung nhng ngi ong lieu, ngai sai o. Ty-kch i thi hanh cung mot s mang (Co 4,7-8; Ep 6,21-22).

b) Tuy nhien nhng so sanh nay cung gay thac mac. Ta nhan thay rang: moi chi tiet ve lch s, Th E-phe-so eu mun gan nh tng ch ni Th Co-lo-xe (Ep 6,21-22). Hn na T. ong o khong ch than quen biet vi ngi nhan Th (1,15): nen khong the la Giao oan E-phe-so, ni T. Phao-lo a lu tru lau ngay. Cac thu ban cung bao ong cho ta ngay t cau th nhat, v co nhieu thu ban khong ghi ch E-phe-so (x. Ep 1,1). T xa, mot t ngi gia thiet la Th nay a gi cho Giao oan Lao-i-ke, gan thanh Co-lo-xe, tc la Giao oan, theo Co 4,16, a nhan mot Th cua T. Tong o, nhng ta khong he tm thay dau vet nao ni khac.

c) Nhng net giong nhau gia Th E-phe-so va Th Co-lo-xe lien quan ti ca van the na: nh mn ban van phung t, cach lap cau thng qua nang ne, co nhieu t ong ngha, cac bo ng noi ket vi nhau, nhng danh t tng t, nhng cau phan t, anh hng cac sach khon ngoan. Nhng ac tnh cua Th Co-lo-xe ay con sau am hn va cac thanh ng se-mt nhieu hn.

d) Sau het can ghi nhng quang dien song song, ma sau ay la nhng ni ro ret hn het:

E-phe-so: 1,6-7; 1,13; 1,15; 1,15-16; 2,1-5; 2,2-3; 3,1-13; 4,15-16; 4,22-24; 5,6; 5,19-20; 5,21-6,9; 6,18-20; 6,21

Co-lo-xe: 1,13-14; 1,5; 1,9; 1,3-4; 2,13; 3,7; 1,24-29; 2,19; 3,9-10; 3,6; 3,16-17; 3,18-4,1; 4,2-4; 4,7

Moi lien he gia hai Th E-phe-so va Co-lo-xe la mot trong nhng van e khuc mac trong Tan c. Hien nay van cha tm ra giai ap nao hoan toan thoa ang. ay la nhng gia thuyet chnh ngi ta e ngh:

1. Hoa lam mi co ngi coi Th E-phe-so la mot ban van cua T. Phao-lo, roi tac gia Th Co-lo-xe a ieu chnh lai e tang them gia tr cho s iep cua mnh.

2. Y kien pho thong hn het coi hai Th nay la hai s iep do T. Tong o a gi i gan nh mot trat cho nhng Giao oan lan can vi nhau, cam ng theo bc th th nhat (Co) e soan bc th th hai (Ep). Trong trng hp nay, Th E-phe-so trnh bay giai oan chot cua t tng T. Tong o. B tu Ro-ma, T. Phao-lo muon troi lai cho cac cong ong, co le di hnh thc mot la th chung, ieu suy ngam tot cung cua ngai ve Huyen nhiem cu thoat va Giao Hoi.

3. Nhng ngi khac cho la khi soan xong Th Co-lo-xe, T. Phao-lo a giao cho mot th ky hay mot mon o rat than can viet mot s iep th hai. ieu nay se giai thch c ca cho tng ong ca cho d biet trong hai ban van, ong thi vi nhng ni vung ve nhan thay trong Th E-phe-so.

4. Sau het nhieu ly do quan trong thuc ay mot so nha thong thai nhan xet la ban van thuoc thi ky tre hn tc la the he sau cac T. Tong o va xuat phat t moi trng tham nhuan sau xa giao ly cua T. Phao-lo.

ac tnh rieng cua Th khien ta ngh ti mot bai chuc tung khuyen ran oc trong gi phung t, roi ve sau mi mac cho hnh thc la th, hau co the sap xep vao bo Th cua T. Phao-lo. ang khac, ta nhan thay rang: Th E-phe-so nhac lac cac e tai quang dien ni khac, nhng theo loi ac biet khien cho moi tng quan gia Th E-phe-so vi cac Th Ro-ma, 1Co-rin-to, Ga-lat, ca vi Th Co-lo-xe, khong do le thuoc trc tiep cho bang do nhng hoi niem va do nhac lai cac e tai T. Tong o rao giang. Rieng Th Co-lo-xe co ve gan gui vi nhng Th khac cua T. Phao-lo ve van the va dang ieu, con Th E-phe-so lai phong phu hn ve cac e tai ac biet cua T. Phao-lo (cu o nh n nhng khong, dan Thien Chua, Thanh Linh, la ba e tai khong thay xuat hien trong Th Co-lo-xe). Nhng net tng ong vi Qum-ran cung nhieu hn. Ma trong the he th hai, bai day giao ly ngay cang chu anh hng phai E-xe-nien sau am hn. Sau het, phai ghi nhan vai tro cua cac sach khon ngoan, ma ngay trong Th Co-lo-xe a cam thay ro ret: cac danh t khon ngoan, huyen nhiem, vien man c nhac i nhac lai nhieu lan va co khi con in dau vet mot vai suy t sau nay se i ti thuyet ngo ao.

Sau cung viec an nh cho Th mot ngay thang lui mai ve sau se giai thch c moi tng quan gia Th E-phe-so va cac Th muc vu neu ta cho may Th nay xuat hien sau thi T. Phao-lo va ca moi tng quan vi tap truyen T. Gio-an na. Va trong trng hp nay, ta co the ch cho cac Th ay cung mot moi trng: o la thanh E-phe-so. Nhng nhat la viec nghien cu ve than hoc trong Th se giup ta xac nh ro hn ac tnh rieng cua Th nay.

 

Than hoc trong Th: an re vao giao ly T. Phao-lo va m ra chan tri mi

Du sao, Th E-phe-so cung in vet sau xa t tng T. Phao-lo Tong o va gia nh khong co nhng moi lien he am a cam kch ay th a khong co van e. Xin ke qua may iem sau ay:

- Cong trnh to ln Thien Chua hoan thanh ni c Gie-su Ki-to c at vao trung tam s iep; y ngha quyet liet cua phep thanh tay la viec ki-to hu thong phan vao so menh cua c Ki-to.

- Viec loan bao va ca tung hong an Thien Chua la ac iem noi nhat trong ban van, t li chuc tung au Th (1,3-14) cho ti cac li khuyen nhu cuoi cung (2,1-10; 4,7).

- Viec giao hoa the gian lien ket vi viec pha o bc rao ngan cach ngi I-ra-en vi nhng ngi khac; t ay dan ngoai hoan toan la cong dan Nc Chua (2,11-22).

- S vu cua T. Phao-lo hoan tat s mang Thien Chua trao cho (3,2-13).

- Th E-phe-so xac nh Giao Hoi va la dan Thien Chua, va la Than The c Ki-to. Nhng lai khong i vao suy t nao het ve vu tru luan. V Thien Chua mac khai cho ta, khong phai trong mot ly thuyet hay mot he thong, nhng trong va nh cong ong ki-to hu la cai lam cho "huyen nhiem" c minh nhien hoa.

Nhng gia tai T. Phao-lo nay a c bien hoa sau xa. Ta khong the gan suong viec bien hoa nay cho may e tai mi xuat hien trong Th Co-lo-xe. Nhng suy t rong rai hn a m au khi ay, t nay lai nhan manh cach tuyet vi, nen phac hoa ra mot bc tranh tong quat that la oc ao.

Khong phai moi trong ch ngay cung tan eu bien tan i ca, nhng moi cang thang gia hien tai va tng lai nhng cho cho quang canh khac. o la n cu thoat the hien trong c Ki-to va mac khai trong Giao Hoi phai tm thay kch thc bao la vien man cua mnh nh s Than The ln len va m rong ti tan pham vi thien quoc (1,22; 4,8-10). n cu thoat tr nen thc tai ang tren ng hoan tat. Ki-to hu c cu o roi (Ep 2,8), cac ngi thu tay"a c phuc sinh vi c Ki-to va c cung vi c Ki-to len" ni vinh hien.

Viec loan truyen an sung cung vay, khong con ng trong khuon kho canh chung cua vu an ln gia Thien Chua vi dan rieng Ngai. Pham tru phap ly a nhng cho cho "than b": ta ng vao khi iem a tien hoa se em Ki-to giao lai gan vi cac tong giao cu o. Ca moi tng quan gia I-ra-en va ch dan cung the. Trong Th Ro-ma th thong nhat bang cach cong toan the I-ra-en vi toan the dan ngoai van phan biet vi nhau, con trong Th E-phe-so th bang cach noi lien vi nhau khien cho moi d biet eu thuoc ve qua kh. Mot ang trong i ngay mac khai n tr lai cuoi cung cua I-ra-en va viec T. Tong o lo au ve so phan dan mnh, mot ang chac chan ve cuoc gap g a the hien trong long Giao Hoi. Trong Th Ro-ma th bien chng theo kieu phap ly, con trong Th E-phe-so viec giao hoa co tnh cach va luan ly, va hoan vu bao la (x. Rm 9 ti 11 va Ep 2,11-21).

Trong cac Th trc, danh t Giao Hoi thng ch cac cong ong a phng; con Th E-phe-so, tiep theo Th Co-lo-xe, coi Giao Hoi la thc tai pho the toan cau gan c nhan v hoa nh s Khon Ngoan Thien Chua vay. Th E-phe-so chuyen sang bnh dien pho the hoan cau nhng quang dien giao x cu the trong Th 1 Co-rin-to. T cho tam thi xen vao lch s, Giao Hoi nay hng ti cho xuat hien la vnh cu mien trng. Trong Th Co-lo-xe, Vien man vao trong c Ki-to. Nhng li qua quyet ve c Ki-to la au hoan vu, nay tr nen nhng li qua quyet ve Giao Hoi. e tai Than The a lien ket chat che vi e tai ngoi nha Thien Chua, nay tm ra nh thc dien ta cuoi cung va them phong phu nh quang dien mi ve huyen nhiem linh phoi gia c Ki-to va Giao Hoi, va la kieu mau cho hiep nhat hon nhan, va dien ta quyen toi thng cua c Ki-to va trach nhiem bao la cua Giao Hoi.

Vay tac gia co the la T. Phao-lo, trong nhng ngay thang cuoi i ngai hoac mot trong cac th ky ngai li dung cac li ngai giao huan hay la mot trong cac ngi tha ke giao ly ngai, vao cn khung hoang, Ki-to giao a trai qua sau the he cac T. Tong o. Du sao, tac gia Th E-phe-so cung a phac hoa, ben canh T. Mat-theu, T. Lu-ca, T. Gio-an, mot trong nhng giai ap ln lao do ki-to hu thi ay tra li cho van e thac mac ve tng lai cua ho. Tac gia muon giup tn o nhan thc cho hoan toan vien man la trong the gian co cai g a thay oi triet e, sau khi c Ki-to t nan va c ton vinh. Tac gia lng gia va ca tung hong an Thien Chua v ong nhn thay hong an nay t nay a ghi sau vao viec hnh thanh Giao Hoi. Trong Giao Hoi tac gia nam c cai bao am cho mot tinh the khong the xoay lai ngc chieu.

Du sao cung nen oc Th E-phe-so khong phai nh mot la th tuy hoan canh cho bang mot ban thuyet trnh, va cha chan tnh cam, va co tnh cach giao khoa ve c tin ki-to giao. 

 


Back to Home Page