Chu Giai Tan c Theo TOB

Theo ban dch cua Linh Muc An Sn V

 

Prepared for internet by Vietnamese Missionaries in Taiwan


 

Tieu Dan Phuc Am Thanh Gioan

c Kito Anh Sang Tac Sinh

 

Mot Tin Mng

Trung thanh vi tap truyen nguyen thuy, Tin Mng th t ke lai nhng g a xay ra t khi ong Gioan Tay Gia xuat hien cho ti ngay Chua Giesu vao trong vinh hien Cha Ngi (Cv 1,21-22). Tac pham xuat hien nh mot chng t va chac chan la Thanh Gioan a muon bien soan mot cuon Tin Mng ung ngha. Bat au la mot t ngon than hoc rat la trong the (1,1-18). Sau o, trong phan th nhat, Thanh nhan co gang ke lai nhng bien co va giao huan lien he vao o (1,19-12,50). Phan th hai th ghi lai dai dong nhng bien co T Nan va nhng lan Chua Kito Phuc Sinh hien hnh (13,1-21,25). Nh Ngai neu ro trong cau ket ngan (20,30-31), Thanh Gioan a chon mot t dau ch, roi rut ra t ay y ngha tng trng. Muc ch la giup Kito hu va ao sau niem tin vao c Giesu la ang Thu Han va la Con Thien Chua, va phat trien i song hiep thong vi Ngi. Muon lam viec ay, Thanh Gioan xac nh lap trng oi vi nhieu th lech lac khac nhau ang ham doa Kito Giao trong thi ky ay.

 

C cau cua Tin Mng

Kho xac nh ro rang va neu chi tiet trong lc o tac gia a chon. a han la phan nhieu tch truyen eu co gii han phan minh, nhng ta khong thay ro cac tieu chuan chi phoi viec sap xep. Van e cang te nh hn, v van con at ra gia thuyet la khi xuat ban, co nhng phan a b di cho i. V du ngi ta b cam do xen ch. 5 vao gia 7,15 va 7,16. V lam nh the th nhat tr c s sap xep cac tai lieu theo a ly. Ngha la mot ky hoat ong lau dai Gierusalem tiep theo mot ky lu tru tai Galile (4,43-54 va 6,1-7,13). Mot t nha phe bnh con ay gia thuyet i xa hn na va tng la co the nhan ra dau vet nhieu khuc ban van b di cho i va ho a ra nhng e ngh tao bao nham sap xep lai lc o cha xac nh.

Tuy nhien, phai cong nhan la nhng ly thuyet ay khong can c chi vao tap truyen thu ban. Hn na, chung khong e y g ti cac nh luat rat mem deo chi phoi khau truyen va loi bien soan cua ngi Do Thai. V cac nh luat ay co phai bao gi cung theo ung cac oi hoi cua khoa luan ly tay phng au.

oi vi nhng ai chap nhan th t ban van hien thi, th co nhieu giai phap. Het moi hay gan nh het moi giai phap eu cong nhan la cuon Tin Mng chia ra hai phan theo sau mot t ngon. ang khac, that de phan biet mot so oan chieu theo may ch dan ve a ly hoac ve thi gi cung nh theo s nhac i nhac lai mot so lc o van chng (tch truyen - bai giang). Nhng may oan ay an khp vi nhau the nao? Mot so tac gia la chon lc o luan ly va vach lai may giai oan khai trien ung theo phng phap nhng y niem ln trong than hoc (anh sang, s song, vinh quang). Ngi khac tng la mnh nhan ra nhieu giai oan trong cuoc cham tran lan lan gia c Kito vi "the gian" va ho oc Tin Mng Thanh Gioan nh mot tan tuong hay mot vu an ket thuc trong cuoc xet x ln tc la trong nhng bien co T Nan Phuc Sinh. Ngi khac na e ngh nhng lc o theo e tai. Ho khong con bam vao nhng tong hp chat che theo ly tr, nhng xet theo loi bien soan mem deo giong nh cac bien thien trong mot e tai am nhac. Ngi ta a neu bat loi x dung mot so phng thc hanh van "se mt" nh loi "ong khuon". Nhieu nha thong thai a neu tam quan trong cua than b "con so". Ho ngh mnh a tm ra nhng lc o can c tren so ba va so bay. Sau het, co ngi a chu trng la cac s kien tien trien tng ng vi tien trnh cuoc Xuat Hanh ra khoi Ai Cap. Va ngi khac lai a ra gia thuyet phong theo nhng bai oc phung t trong cac Hoi ng.

Tat ca bay nhieu phong oan eu gi cam that hay va oi khi rat la kheo leo. Nhng chang may khi mot ly thuyet toan bo lam cho thoa man hoan toan. V khong co g bao am la Thanh Gioan a theo nhng qui tac bien soan ong nhat trong moi phan tac pham, hoac chnh ngai a hoan thanh viec bien soan ay. Rieng chung toi, ch coi Tin Mng th t gom nhieu tch truyen ke tiep nhau mot cach long leo, nhng van theo mot tien trnh: mot ben la cuoc cham tran gia c Giesu vi "the gian", mot ben la s cac tn o hieu biet lan lan mot cach cam go, trc het Galile, roi nhat la tai Gierusalem.

 

Tng quan vi cac Tin Mng Nhat Lam

Tuy Thanh Gioan trung thanh vi y niem tong quat mot cuon Tin Mng, nhng ngai khac vi nhng Tin Mng Nhat Lam ve nhieu phng dien. ieu ta nhan thay au tien la nhng khac nhau ve a ly va thi gi. Cac Tin Mng Nhat Lam eu nhac en mot thi ky lu tru lau dai Galile, tiep en mot cuoc tien sang x Giue dai van t nhieu tuy moi cuon, va sau het la mot ky lu tru van tai tai Gierusalem. Con Thanh Gioan th trai lai, ghi nhieu lan di cho t mien no sang mien kia va mot ky hien dien kha lau tai Giue nhat la tai Gierusalem (1,19-51; 2,13-3,36; 5,1-47; 14,20.31). Ngai nhac ti nhieu lan mng Le Vt Qua (2,13; 5,1; 6,4; 11,55) va nh the la nhac nh mot s vu keo dai hn hai nam.

Ta lai con thay khac nhau tren bnh dien li van va phng thc bien soan. Cac Tin Mng Nhat Lam thng co nhng oan van ghi lai mot so cham ngon hay tch phep la bao ham may li tuyen ngon van tat. Con Thanh Gioan ch la mot so t bien co hay tch truyen, roi khai trien dai thanh nhng cuoc am ao hay la bai giang. Lam nh vay, oi khi ngai at ti mc gay cam ong that cao.

Thanh Gioan lai con oc ao trong cach la chon nhng tai lieu ac biet. Co nhien la ngai nhac ti nhieu bien co trong tap truyen Nhat Lam, nh hoat ong cua Thanh Gioan Tay Gia, viec c Giesu Thu Tay tai song Gioan, va keu goi may mon o tien khi (1,19-51); tch uoi ngi buon ban ra khoi en Th (2,13-21); viec cha lanh con cua vien th ve (4,43-54); cha lanh ngi bat toai (5,1-15) va ngi mu (9,1-41); viec cho banh hoa nhieu ni b ho va i tren mat nc (6,1-21); nhng tranh luan Gierusalem (7-8 va 10); viec xc dau tai Betani va tien trnh cac bien co T Nan Phuc Sinh (12-21). Nhng may yeu to khac trong tap truyen Nhat Lam, th khong nhac ti, nh cuoc Cam Do ni hoang a, viec Chua Bien Hnh sang lang, tch lap phep Sung An, viec hap hoi trong vn Gietsimani, nhieu tch phep la va nhieu giao huan (t bai giang tren nui va phan nhieu du ngon cho ti bai giang canh chung. T ng quen dung cung rat khac nhau. T "Nc Chua" ch xuat hien co mot lan (3,3-5). Thanh Gioan a noi ti s song va song i i. Ngai thch nhng e tai nh the gian, anh sang va toi tam, s that va doi tra, vinh quang Thien Chua va vinh d loai ngi.

Tuy khong gap thay trong Tin Mng th t mot so e tai ni tap truyen Nhat Lam, nhng bu lai, thanh Goan co ghi nhieu s kien mi, Nh dau la Cana (2,1-11); noi chuyen vi ong Nicoem (3,1-11), oi thoai vi thieu phu Samari (4,5-42), cho ong Ladaro song lai va cac hau qua do viec ay gay nen (11,1-57), ra chan cho cac mon o (13,1-19) va nhieu ch dan trong tch truyen T Nan Phuc Sinh. Ngi ta con ghi nhan o dai cac bai giang va cac cuoc am ao lam sang to them cac bien co c ghi lai, v du nh bai giang sau Tiec Ly (13,31-17,26) chuan b cho thi ky Hoi Thanh.

Thanh Gioan a biet cac Tin Mng Nhat Lam ti mc nao? Nhieu nha chu giai la ngai khong biet ti: ho cho la ngai ch biet cac tap truyen ve Chua Giesu, ma cac Tin Mng Nhat Lam eu qui chieu vao o. Tuy nhien, v co mot so li van giong nhau qua ro, nen phai coi la rat co the Thanh Gioan a biet ti Thanh Macco va nhat la Thanh Luca. Con oi vi Thanh Mattheu, th khong thay ro ret bang. Dau sao, ta cung co the noi chac rang Thanh Gioan gia thiet la oc gia ngai a biet ti nhng tap truyen ln trong Tin Mng Nhat Lam.

Cac tap truyen nay, Thanh Gioan co gang suy t lai. Va ngai lam viec ay mot cach va chac chan va t do hn cac v i trc ngai. oi vi ngai, trung tn tai bat c va dien ta y ngha chieu sau cua nhng bien co em n cu o, do c Giesu a hoan thanh. Co the noi la trung tn ma sang tao.

 

Cac van e bien soan

S biet lap oi vi cac tap truyen Nhat Lam ay phai chang la do li dung nhng nguon tai lieu khac? Tac pham co thc s nhat tr ve hanh van hay khien ta cam thay la co dung nhng but tch khac nhau.

Trc het, van ban au tien a bien soan bang tieng nao? V nang gap thanh ng Aram, nen nhieu nha thong thai a ra gia thuyet la nguyen ban viet bang tieng Aram, roi sau mi dch ra tieng Hi Lap. Ngi khac chu trng la co dch mot so oan van Aram ma tac gia Hi Lap a dung. Nh nghien cu t m hn, hnh nh ngi ta a bo may gia thuyet tren. Ve phng dien van chng, cuon Tin Mng co s nhat tr: tac gia bien soan trc tiep bang tieng Hi Lap, tuy ngheo nan, nhng xuoi xan, ma lai co kha nang gi cam rat nhieu. ay la mot net ac sac cua Thanh Gioan. Nhat la ngai dung nhng danh t va kieu chi ch khong co tng ng trong tieng Aram. Ngai lai dung van the va nhng net van chng giup ta ket luan la co bien soan nhat tr. Han la co the giai thch nhieu ieu, v tac gia la ngi Semt ma viet van Hi Lap, hay la chu anh hng ban van dch Cu c sang Hi Van (ban Bay Mi). Han la ngai co the dung cac nguon tai lieu rieng, nhat la mot tuyen tap cac tch phep la, ma ngai a t do x dung khong kem g oi vi cac tai lieu nhat lam. Nen nhac lai rang Thanh Gioan le thuoc nhat la vao moi trng Kito giao va oi khi co dp, ngai cung dung may nh thc phung t hay may khuc bai giang. V du nh cai phan co nhat trong t ngon, hnh nh a mn mot bai ca thi giong may bai trong cac th Thanh Phaolo viet khi lu ay hay ni cac th muc vu, con bai giang ve Banh Trng Sinh, th xay dng theo nhng qui tac cua bai giang cac ton s Do Thai.

 

Moi trng t tng

Moi t tng eu dien at bang ngon ng va lien ket vi cac moi trng van hoa. No dung cac t ng va pham tru phan chieu nhng lo au va quan niem cua moi trng ay. Neu t tng co ban sac, th the hien c nhng lien he mi gia cac t, e noi len t tng mi nh chnh cac t ng quen thuoc mn trong moi trng. Kinh Thanh khong thoat ly c nhng qui tac ay. V the can tm coi re ngon t cua Thanh Gioan trong nhng nen van hoa khac nhau ma gap g nhau, tai cac vung Can ong thuoc e Quoc Roma, ni ngai a bien soan Tin Mng.

Nhng iem gap g do cac nha thong thai neu len, that la khac nhau het sc. Trc tien, ngi ta nhn nhan anh hng van hoa Hi Lap, roi ngay cang nhan manh ti nhng tng quan vi Cu c va nhieu th moi trng Do Thai, tham ch con nhan ra mot t lien lac vi cac trao lu "ngo ao".

a) Van Hoa Hi Lap

Chac chan la Thanh Gioan co nhng tng he vi van hoa Hi Lap nhieu hn cac Tin Mng Nhat Lam. S lu tam ac biet ti nhng g thuoc pham vi hieu biet va chan ly, viec dung tieng Logos, nhat la viec dung bieu tng eu hng dan tm toi ve pha o. Ngi ta ngh cach rieng ti ong Philong thanh Alecxani, v au the ky th nhat, ong a bat tay vao cong trnh v ai la hi hoa toan the gia tai tong giao cua ao Do Thai. Chnh a v quan trong tac pham ong danh cho y niem Logos; mot y niem kha ho o, khien ngi ta tha nhan la co anh hng van hoa Hi Lap. Co the la t tng ong Philong a lan tran vao nhieu moi trng Do Thai khac nhau ngoai at Paletin, tc la cac nhom Do Thai Tan C, va tao nen mot the thc su tam va mot loi song rieng. Thanh Gioan a co the biet mot trong nhng moi trng ay. Nhng cai nhn tong quat th khac nhau ro rang. Ni Thanh Gioan, khong thay co s hieu biet theo nhieu bac thang, t cac khoa hoc va suy t triet ly i dan len cho ti viec cung chiem Hu The. oi vi ngai, ieu cot yeu la nh c tin ma biet Chua Con Nhap The. Du co nhng ni dung t ng in nhau, nhng y ngha lai khac. V du nh Logos (ao Ngon) cua Thanh Gioan khong phai la mot tho sinh lam trung gian gia Thien Chua va vu tru, nhng chnh la Chua Con von co trc muon i, hoan toan lien ket vi tac ong Chua Cha.

au the ky nay, nh biet cac hnh thc bnh dan va chiet trung kha nang trong i song triet ly va tong giao cua the ky th nhat, nen ngi ta co the ghi nhan nhieu iem tng ong khac trong t ng. Mot t ngi nhan o ket luan la Thanh Gioan ch thch nghi Kito Giao mot cach rong rai qui mo, tay sach nhng quan niem khai huyen va Do Thai trong ao ay, va bien Kito Giao thanh mot nen than b ca nhan.

b) Anh hng Do Thai

Nhng chay kp ngi ta lai neu bat coi re Cu c va Do Thai cua Tin Mng Thanh Gioan. Ngi ta ghi nhan trong li van co nhieu kieu noi semt. Nhan xet nay lam phat sinh gia thuyet nguyen ban Tin Mng bang tieng Aram. ang khac, ngi ta nhan manh ti tam quan trong cua nhng li gi nh Cu c. Tuy Thanh Gioan hoa lam mi trng Cu c cach minh nhien va lo tach biet ro rang che o cu va che o mi, nhng ngai lai dung nhieu nh thc Cu c va cach rieng la nhng e tai thuoc van chng khon ngoan, nh nc, lng thc tren tri va Manna, chu chan, cay nho, en Th. Chang khac nao Thanh Gioan biet ro cac e tai va s chung thay oi khac nhau, nhng lai muon dung chung theo quan niem ca nhan va ban sac cua mnh.

ang khac, ngi ta con ghi nhan nhieu iem giong vi ao Do Thai ng thi, v du nh kieu ly luan, phng thc bien soan va cac t ng quen dung trong gii ton s. Mot so ngi con ngh la co the nhan ra nhng am ch hay la vay mn ni phung t Do Thai. ieu chac chan la Thanh Gioan thong suot nhng thoi quen va le loi suy t cua ao Do Thai x Paletin vao the ky th nhat. Nhng ong thi cung y thc ro rang cac d biet sau xa tach ri ao Do Thai vi Kito Giao. Hai ben a dt khoat oan tuyet vi nhau (x. 9,22; 12,42). Va Thanh Gioan rat xa vi chu ngha duy luat va duy nghi thc cua ao Do Thai. Ngai neu bat tnh cach mi me va sieu viet cua the gii Nhap The.

Nhng but tch Qumran ngi ta mi kham pha ra t the ky 20 nam nay, a giup ta biet them mot moi trng Do Thai khac. Ma moi trng nay lai co nhieu tng he vi Tin Mng th t. Ngi ta a nhan thay ca hai ben eu nhan manh ti mot the nh nguyen rat ro rang trong pham vi ton giao va luan ly nh ta thay dien ta trong may cap oi lap anh sang va toi tam, s that va doi tra. Tn o ca hai ben eu coi cong oan cua mnh khai mac thi ky canh chung va gang cong kham pha ra y ngha tiem tang cua nhng li ch dan trong Cu c. Ca hai ben eu gan tam quan trong rat ln cho V Huan S va neu ro vai tro cua Than Chan Ly hay cua Thanh Linh.

Nhng ben canh nhng net chung tren nay, hai cong oan co nhieu iem khac nhau. Trc het la bau kh khac nhau. Thanh Gioan rat xa vi oc khai huyen trong mot so ban van Qumran cung nh rat xa vi oc duy luat gat gao ngi ta nhan ra trong o. Vai tro Chua Giesu khac xa vai tro Thay Cong Chnh hay vai tro hai V Thu Han cua giao phai nay. a han la ta co the ghi nhan cac nh thc va lo au tng ong, nhng cai khuynh hng tong quat th khac nhau triet e.

c) Phai ngo ao

Sau het, t hai the ky nay, ngi ta a tm moi lien he cua Tin Mng th t oi vi cac trao lu ngo ao. Ai cung biet ngo ao la mot giao ly b truyen giup tn o, sau mot so tinh luyen, co the m long on n cu o, nh biet cac chan ly ln trong ao hay nh s ngat tr. Cac giao ly nay cam hng cho ngi ta that tnh gm ghet cac thc tai vat chat hay xac tht, coi chung la ong nhat vi Ac Than. Chung ta biet c cac khuynh hng ngo ao nh nhng ban van co sau the ky th nhat hoac trong moi trng hi lap chu t nhieu anh hng ong Phng hoac trong moi trng Kito Giao. Co the cho la mot so tap truyen ngo ao a xuat hien sm hn, va bi ay co the xet ti anh hng thuyet nay oi vi Tin Mng th t.

Van e cang te nh hn, v nguon tai lieu khong co bao nhieu va tng oi muon mang. Neu nhat nh khong buong theo tr ve va khong can c vao nhng ban van rat muon mang, e xet mot he thong ngo ao ln lao bao trum a so moi trng tong giao vao the ky th nhat, th co the theo duy nhng thien ac sac trong cuon Corpus hermeticum. Trong cuon nay co hai thien (I va XIII) e ngh mot he thong kha tinh rong; mot v Than Nhan hay la Nguyen s Nhan b ri xuong va sa lay trong vat chat; ngi ta mo ta cac ieu kien va giai oan trai qua nhng vong tac hai do cac hanh tinh kiem soat, e i len thau coi tri. Thien Chua xuat hien la Hu The huyen nhiem, la Anh Sang va S Song. Va s song that oi vi con ngi, chnh la at ti Thien Chua trong s hieu biet trc tiep va phuc hoa.

That kho xac nh nhng le thuoc van chng gia Thanh Gioan va nhng thien ngo ao tren nay (va neu thuoc th au la nguon goc?) Nhng ta phai nhn nhan la co nhng lo au va mot so nh thc chung nhau. V c ao tao trong moi trng phien phc co nhieu khuynh hng gap g nhau va cham tran vi nhau nh vay, nen co the la Thanh Gioan c kch thch va thuc ay neu ro moi tng quan gia s hieu biet va i song than tnh Thien Chua co the ban cho loai ngi. Nhng ngai a phan ng that la oc ao, v s ngai tin vao giao ly Thien Chua tao thanh van vat loai tr han thuyet bi quan sieu hnh, va s kien Con Thien Chua Nhap The lam cho the xac va so phan con ngi co mot y ngha khac xa vi nhng suy t cua phai ngo ao.

d) Ban sac cua Thanh Gioan

Tat ca bay nhieu phong oan t m va tinh vi khong cho phep ta ch ro Thanh Gioan a theo nhng la chon can ban cua mot moi trng t tng nao. Hnh nh ngai a song vao giao iem nhieu trao lu "triet hoc ton giao" ng thi, han la trong mot o th, ni t tng hi lap gap g thuyet than b ong phng va ni chnh ao Do Thai cung theo nhieu hnh thc va m rong on cac anh hng ben ngoai. Nhng khong v the ma quen net oc ao sau xa cua t tng ngai. T tng nay lien he ac biet vi i song va li noi cua nhng cong oan kito hu ma Thanh Nhan la mot phan t. Ngai qui chieu trc tien vao nhng bien co sang lap Kito Giao va tha hng nhieu co gang cua Kito hu au tien tm cach suy t than hoc va dien ta huyen nhiem c Kito. V du nh ta nhan thay nhieu iem giong vi Thanh Phaolo cach rieng la vi cac Th viet khi b tu va nhng but tch ma tap truyen coi la co lien he vi thanh Epheso. Thanh Gioan cung biet ti nhieu ban van tng t.

Tuy nhien, viec an re sau vao moi trng Kito Giao ng thi khong ngan tr Thanh Gioan the hien mot tac pham oc ao sau xa, nghien ngam lau dai, hoan toan t do oi vi cac trao lu ngai gap g va qu chuong. Ngai duyet lai va ong hoa tat ca theo cai nhn va phien phc va gian n ve thc tai va vai tro cua Chua Giesu, la ang Kito, la Con Thien Chua (20,30).

 

Tin Mng th t va lch s

a) Phu nhan s tnh cua Tin Mng Thanh Gioan

Ngay t au the ky 19, ngi ta a at van e s tnh cua Tin Mng th t. V thay nhieu net phan biet tac pham Thanh Gioan vi ba cuon Nhat Lam, nh a neu tren nay, nen nhieu nha chu giai t hoi phai chang ac tnh than khoa sach ay nham muc tieu nao khac ngoai muc tieu lch s. Viec dung bieu tng phai chang muon hng oc gia vt qua nhng s kien nguyen s, tc la hanh vi va li noi, ung nh ngi ta a cam nhan luc au? V the, nhieu phe bnh gia a dt khoat khong nhn nhan gia tr but tch cua Tin Mng th t. Ho coi Tin Mng Thanh Gioan la mot bai suy gam hay mot "nh ly than khoa" (A. Loisy).

Nhng nh nghien cu t m hn ve nhng phng thc bien soan va chu y cac Tin Mng Nhat Lam, va nh oi mi nhng suy t ve phng phap lch s, lai nh hoc hoi cach than nhien hn ve cac s kien trong Thanh Gioan, nen cac oc gia ngay nay bo ri cach la chon mot chieu ngay trc. V cau giai ap thc s gay go phien phc hn nhieu.

b) Cac s kien lch s trong Tin Mng Thanh Gioan

Trc tien phai ky nhan la Thanh Gioan ke lai nhieu s kien ma ba sach Nhat Lam cung tng thuat. Nhat la oi vi hoat ong Thanh Gioan tay gia va phep thanh tay tai song Gioan, nhieu phep la va cach rieng phep la hoa banh nen nhieu (1,19-51; 2,13-21; 6,12-21). Lai co toan the cac tch truyen ve T Nan Phuc Sinh (12-21). Viec so sanh cac oan van nay cho phep ta ket luan rang Thanh Gioan muon ke lai cac s kien ma Tap Truyen eu biet va ngai lam viec ay cach trung thanh. Ve nhieu iem, ngai con em lai cho ta nhng nguyen to oc ao, ma ta co the can nhac s tnh chung c. V du nh cac s kien ve a ly hay thi gi cung nh cac ch dan lien quan ti nhng the che Do Thai va Roma; tat ca eu chng minh tac gia biet ro cac ieu kien sinh song trong x Paletin hoi au the ky th nhat. Cac ieu kien nay se khong con na, sau cuoc chien tranh 66-72. ang khac Thanh Gioan lai rat xa nhng ieu kien ay. Vay ngai a lo neu ung cac ieu kien thc te trong lch s Chua Giesu. V ay khong phai la mot truyen ngan than khoa. Tin Mng noi en mot Ai a song, a qua i va a phuc sinh, vao mot iem thi gian xac nh (x. 2,20) va Thanh Gioan biet ro tap truyen ve ang ay. ang khac, tac gia t coi, hay t na c coi la mot nhan chng (19,35; 21,24); ieu ay bao ham s lam chng ve cac s kien hay chan ly mnh a tng mat thay tai nghe hay ch than biet ro va mnh a dan toan than e phuc vu. Neu cot yeu s iep ung la s kien "ao ngon a hoa nen xac pham va cam leu gia chung ta", khien chung toi a xem thay s vinh hien Ngi", th ta hieu c tam quan trong oc nhat vo song cua thc tai lch s cac s kien Thanh Gioan ke lai. Thanh Gioan lam sang to y ngha cac ieu xay ra ni c Giesu Kito. V the sach ngai trc tien la cuon tng thuat mot chuoi dau ch la chon gia nhieu dau ch (20,30-31; 21,25). ang khac, khi lam nh the, phuc am gia i vao truyen thong bao la trong Kinh Thanh, co mieu ta het giai oan nay sang giai oan khac, moi tng quan gia Thien Chua vi dan cua Ngai, coi nh la tng thuat cac hanh vi Thien Chua trong long lch s nhan loai. Iraen van luon luon cong nhan bien co co quyen u tien oi vi logos. "T tng hi ba la mot t tng dien at bang nhng tap truyen lch s. T tng ay van chuyen nhat la trong viec giai thch than khoa ve cac tap truyen, khien cho lien he lch s bao gi cung vt tren suy t than hoc" (von Rad).

c) ao sau y ngha cac s kien

V neu phuc am gia ch ke lai cac s kien nguyen s ma thoi, th cha u. Nhng con phai neu bat y ngha s kien (x. 9,1-41), phai am tng anh hng va chieu sau cua s kien ay, cho cac mon o co the tien ti trong s hieu biet va m long ra on nhan s song muon i. a thuat lai cac dau ch "cho anh em tin rang c Giesu la ang Kito, la Con Thien Chua va nh tin nh the anh em c song trong Danh Ngi" (20,30-31). Thanh Gioan y thc rang ch co the at ti s hieu biet tuan t nay nh huyen nhiem Vt Qua. c Kito phai i qua Thanh Gia e vao trong vinh hien vien toan, th ta mi thay c y ngha sau xa cua i Chua Giesu va cua tng hanh vi rat nho Ngi lam. ong thi lai can phai lanh nhan Than Chan Ly la hoa qua huyen nhiem Vt Qua (7,39; 16,7; 20,22): v Thanh Linh dan tn o ti s hieu biet chan ly toan dien, tc la hieu moi cai ch lam thanh thc tai va tac ong cua Chua Giesu, la Con Thien Chua Nhap The (16,5-15). ieu hoi niem cua Thanh Gioan, chnh la oc lai e am tng lch s Chua Giesu (2,21-22; 12,16; 14,26; 15,26-27).

d) Nh qui chieu vao Cu c va bieu tng hoa lch s

Muon am tng theo ung truyen thong ln cua Kito Giao, th can phai qui chieu nhng bien co Chua Giesu a song vao nhng bien co va nhng li tien bao trong Cc c, lam cho cac bien co va li noi nay at ti y ngha that cua mnh (2,17; 5,37-47; 7,17; 12,16.37-41; 19,24.28.36-37). Thanh Gioan, hn moi ngi khac, a bat c cai mi bao la cua cac thc tai to bay ra ni c Giesu va ngai dien ta ieu ay theo nhng lc o ac biet cua Kito Giao.

Nh the la ta ng trc mot tien trnh co s tnh quyet liet, nhng khac xa vi nhng tien trnh hay nhng oi hoi cua cac s gia thc nghiem, ch lu tam ghi lai cac s kien ung nh a xay ra, ma khong lam sang to y ngha cua chung, nh at chung vao toan the che o Cu Chuoc. Nhng tac gia kim thi goi o la lch s "giang truyen" hay lch s "pham chat". Ngi xa a goi o la "Tin Mng thieng lieng" (Clemen Alecxani). Viec hieu c Kito va tac ong Ngi theo chieu sau o thng the hien nh viec bieu tng hoa lch s Ngi. Cai nhn cua mon o tuan t kham pha ra cac s kien va li noi cua Chua Giesu gom co nhieu tang y ngha va luon luon thuc ta phai vt qua chnh mnh chung. the mi hay tam quan trong cua y niem "dau ch". Cung v the ma tac gia rat a gi nhieu y ngha cua mot s kien hay mot li noi (3,14-15; 8,28; 12,32) va cuoi cung lai ma mai tinh quai trc nhng li cua oi phng co the bao ham y ngha khac xa ieu ho muon noi (7, 52; 9,24-27; 11,49; 12,19; 16,30; 19,18-22). Ch co Kinh Nghiem ve Thanh Linh mi giup hieu c ban van y ngha the nao.

 

Tac gia

a) Tac pham nghien ngam lau dai va cha hoan tat

Tat ca bay nhieu nhan xet a ti ket luan rang Tin Mng Thanh Gioan khong phai ch la chng t do ngi chng kien viet mot mach sau khi bien co xay ra. Nhng trai lai, tat ca eu gi cho ta biet o la cuoc nghien ngam suy i ngh lai lau dai.

Lai phai them rang tac pham hnh nh cha hoan tat, v co mot so oan gan vi nhau cach vung ve, mot t khuc co ve khong an nham vi mach van (3,13-21.31-36; 1,15). Tat ca eu cho ta thay tac gia xem ra cha bao gi co cam tng la mnh a at ti muc tieu roi. Co the o la ly do giai thch s vo trat t tng oi cua cac tch truyen. Co le la Tin Mng theo hien trang a do cac mon o Thanh Gioan xuat ban. Va a them vao ch. 21 va han la ca may ghi chu na (v du nh 4,2 va co le 4,1; 4,44; 7,39b; 11,2; 19,35). Con tch truyen ngi n ngoai tnh (7,53-8,11), th moi ngi eu ong y cong nhan la mot oan khong biet goc tch t au, sau mi xen vao o (nhng van thuoc ve Thanh Kinh qui ien).

b) Tac pham khong noi g ro ve tac gia

Con tac gia va ngay thang bien soan Tin Mng th t, th trong chnh tac pham, ta khong thay ch dan nao chnh xac. Co khi la tac gia chu tam nh vay. V ngi ta can chu y, khong phai la chng nhan, nhng vao ang mnh nghe loan bao va nhn ngam (3,29; 1,8; 4,41). Tuy nhien, cau them 21,24 khong ngan ngai coi tac gia chnh la "mon o c Giesu u ai", tc la ngi a c nhac en nhieu lan trong cac bien co Phuc Sinh (13,23; 19,26; 20,2). Han o la "mon o khac", nhieu oan van nhac ti ma khong neu ro ten ra (1,35-39; 18,15).

c) Tap truyen coi tac gia la Thanh Gioan Tong o

T the ky th 2 cac tap truyen Giao Hoi goi tac gia la Thanh Gioan va bat au coi ngai la mot trong hai ngi con cua ong Debee, la mot v trong nhom Mi Hai Tong o. Mot oan sach ong Papia, giam muc thanh Hiarapoli x Phygia vao khoang nam 140, lam cho ngi ta co phan nghi ngai: "Toi khong ngan ngai coi vao so nhng giai thch, cac ieu ngay kia toi a hoc rat ung ni hang ky lao va con nh rat ky cang, v toi chac o la ung s that... mac dau co ai a theo hang ky lao en cung vay. Toi thng hoi cho biet cac li hang ky lao noi: li ong Anre, hay ong Phero, hay ong Philp, hay ong Toma, hay ong Giacobe, hay ong Gioan, hay ong Mattheu, hay v nao khac trong cac mon o Chua". (Euxeb, Lch S G.H. III, 39,3-4). Vay ngi ta a phan biet mot ong Gioan Tong o, la mot v trong nhom Mi Hai vi mot ong Gioan khac la Ky Lao, mon o cua Chua. Nhng khong thay nhac en sach v chi. Ong Papia lu y nhat la ti "li song ong va ben b". Cuoi the ky th 2 Thanh Irene noi ro rang hn: "Roi ong Gioan, la mon o Chua, chnh ngi a nga au vao ngc Chua, cung xuat ban mot cuon Tin Mng, trong khi ngai thanh Epheso (chong be roi III, 1,1). Thanh Irene t xng la mon o Thanh Polycap. Ma Thanh Polycap "a noi la ngai co lien lac vi Thanh Gioan va cac mon o khac cua Chua... (Euxeb Lch S G.H., V,20,6,8). Thanh Irene coi tac gia la con cua ong Debee, la mot trong nhom Mi Hai. Thi bay gi, tuy co mot t no do d, nhng cai khuynh hng rat manh la gan cho mot v trong nhom Mi Hai, nhng sach o c coi la qui ien. Con oi vi Tin Mng th t, th ta nhan thay gan nh moi ngi eu ong y. Moi tac gia (qui ien Muratori, Clemen Alecxani, Origien, Tectulien), eu noi ti vai tro cua Thanh Gioan, mot v trong nhom Mi Hai, nh ti mot s kien chac chan. Ch con mot nhom nho ben Roma quay quan xung quanh linh muc Gaio la to ra do d, nhng ho khong neu bang chng cua tap truyen.

d) Khoa phe bnh the ky 19 phu nhan tap truyen tren

Y kien co truyen ay, mai ti au the ky 19 mi b khoa phe bnh at lai van e. Khoa nay neu nhng d biet gia Tin Mng th t vi cac Tin Mng Nhat Lam va tam quan trong cua suy t than hoc. V phu nhan tac gia la chng nhan chng kien, nen ngi ta thng cung choi phang moi gia tr lch s cua tac pham ngai. Ngi ta muon coi tac gia la than hoc gia a the hien, vao gia the ky th 2, mot tong hp cac trao lu cua Thanh Phero va Thanh Phaolo. Pha cac moi trng Giao Hoi luc au a phan ng manh me, v bay gi ngi ta con lien ket chat che vi nhau van e bat nguon t Thanh Gioan vi van e uy tn cua chng t. Gan nh ngi ta coi viec gan ban van cho ban than Thanh Gioan la van e lien he ti c tin. Ngay nay, chung ta a phan biet cac van e cach ng an hn, va nhng tien bo cua suy t ve lch s va ve nhng phng phap s hoc a giup ta thoat ly nhng loi la chon mot chieu cua ngi xa.

e) Tac gia viet theo tap truyen Thanh Gioan vao cuoi the ky 1

Trc het nen ghi nhan rang viec xuat ban mot oan van cua Tin Mng th t (18,31-33.37-38) mi kham pha ra ben Ai Cap, ma cac nha thong thao cho la xuat hien vao khoang nam 110-130, a bat cac phe bnh gia phai tr ve vi s kien co truyen: tc la sach Tin Mng a xuat ban vao cuoi the ky th nhat. Viec nh ni xuat ban la mot Giao oan ong Phng Hi Lap (Epheso) cung rat co the con ung s that. Khong the tuyet oi loai tr gia thuyet chnh Thanh Gioan Tong o a bien soan, nhng a so cac phe bnh gia khong theo thuyet cha xac nh nay. Co ngi khong neu ten tac gia na, v coi o la mot Kito hu viet bang tieng Hi lap, vao cuoi the ky th nhat, trong mot Giao oan ong Phng, ni cac trao lu t tng khac nhau cua gii Do Thai va gii ong Phng Hi hoa cham tran vi nhau. Ngi khac nhac ti ky lao Gioan ma ong Papia a e cap en. Ngi khac na tng co the them rang tac gia lien ket vi mot tap truyen bat nguon t Thanh Gioan: o la ieu giai thch v sao tac pham danh a v u thang cho "mon o Chua Giesu u ai". Mon o nay co le la chnh Thanh Gioan, con ong Debee. ieu ky la la trong cac tong o chnh yeu, ch co ong la Tin Mng th t khong nhac en ten bao gi.

 

Than hoc

Khong the trnh bay mot cai nhn tong quan ve t tng than khoa cua Thanh Gioan. Trung thanh vi tap truyen ln Thanh Kinh, Thanh Gioan khong muon gii thieu mot he thong, nhng muon lam sang to nhng bien co cu o. Ngai khong ngh ti viec neu ra mot nguyen tac can ban, e theo o ma to chc cac s kien khac. tat ca lu tam cua ngai eu tap trung vao c Kito: phai biet va hiep thong vi Ngi, th tn o mi at ti s song muon i nh kham pha ra c Chua Cha. ay chung toi ch xin neu vai hng chnh.

Lc o "co trc, roi nhap the" khong phai la rieng cho Tin Mng th t. Ta con gap thay ni khac na, nhat la trong bai ca thi Ph. 2,6-11 va Co 1,15, nhng xet chung ch la muon oi lap T Nan vi Phuc Sinh. Con Thanh Gioan co cai nhn rong rai hn va chung qui la co truyen hn. Ngai nhn xem toan the cuoc i Chua Giesu (dau ch va li noi) va danh tam quan trong rat ln cho viec dien tien cuoc i ay trong thi gian (e tai "Gi"). Chnh nh qua nhng bien co trong cuoc i Chua Giesu ma chop nh la viec Phuc Sinh, Thien Chua a t to mnh ra trong long the gian (s "vinh quang"). Tuy nhien, viec mac khai ay khong v the ma tr nen mot s kien thuoc tran gian, nhng at lai van e tran gian. Nhng ke nao tin, th se c sinh vao i song mi, nhng the gian xet la the gian se t choi Chua, v Ngi vt qua tam sc the gian. Va Tin Mng gi cho ta nh cuoc xung ot ma ket thuc se la T Nan va Phuc Sinh cua Chua Giesu. The gian se b xet x va b len an vao chnh "Gi" no tng mnh toan thang c ang no a triet e khong he nhn biet.

Thanh Gioan khong mo ta cuoc i co trc cua c Kito. Ngai khong ghi lai v du nh li oi thoai tren tri trong o c Kito nhan s mang Chua Cha trao pho cho Ngi. ay that la xa vi huyen thoai. Chnh trong cuoc i tran the cua Chua Giesu, Chua Cha a t to mnh ra cho nhng ngi nh c tin va n Chua Thanh Linh ma tien sau vao s hieu biet ve Chua Cha.

 


Back to Home Page