Nhaân Thaàn Hoäi Ngoä

Quan Ñieåm Thaàn Hoïc cuûa Karl Rahner

Nguyeân baûn tieáng Hoa cuûa Linh Muïc Giuse Vuõ Kim Chính, SJ

Giuse Nguyeãn Phöôùc Baûo AÂn chuyeån dòch Vieät ngöõ töø baûn tieáng Hoa

Chöông 6

Quan Nieäm Veà Toân Giaùo

Cuûa Karl Rahner

Tieåu Daãn

Trong taùc phaåm cuoái cuøng "Tieán trình caên baûn cuûa ñöùc tin", Karl Rahner coù vieát moät chöông ñaày tính chieâm nieäm laø "Tieáp caän Huyeàn nhieäm tuyeät ñoái cuûa con ngöôøi", trong ñoù baøn veà moái töông quan giöõa con ngöôøi vaø Huyeàn Nhieäm Thaàn Thaùnh. Song thaät ra, chuû ñeà aáy cuõng laø ñieàu Rahner ñaõ noùi ñi noùi laïi nhieàu laàn roài, giôø chæ vieäc noái keát laïi vaø phaùt trieån theâm maø thoâi.

Thaät vaäy, ngoân ngöõ cuûa moãi neàn vaên hoùa ñeàu raát khaùc nhau, thaäm chí cuøng moät neàn vaên hoùa coøn coù ñaày nhöõng söï phaùt trieån vaø caûi bieán, neân khi duøng ngoân ngöõ ñeå noùi veà Thaàn thì quaû laø ñaày giôùi haïn: quan nieäm veà Thaàn ñaâu phaûi laø vieäc heã con ngöôøi chuû ñoäng laø naém baét ñöôïc, bôûi Thaàn laø moät Huyeàn nhieäm khi aån khi hieän, khi ñeán khi ñi. Quan nieäm veà Thaàn chính laø vieäc con ngöôøi coá dieãn taû nhöõng kinh nghieäm maø hoï coù veà Thaàn maø thoâi.

Bôûi theá, Thaàn voán dó laø "baát khaû thuyeát", "voâ danh"; nhöng roài trong kinh nghieäm ñöùc tin, con ngöôøi laïi khaúng ñònh Thaàn vöøa nhö Nguoàn Coäi Tuyeät Ñoái vöøa nhö Cuøng Ñích Vieân Maõn maø ñôøi soáng con ngöôøi phaûi nöông töïa vaøo, theá laø, Thaàn bò bieán thaønh moät ñoái töôïng xa laï. Cho neân, "Thaàn" raát phoå quaùt, bôûi Thaàn laø "Huyeàn Nhieäm Thaàn Thaùnh" (heiliges Geheimnis), coù theå bao quaùt moïi taàng möùc, goùc caïnh, vaø phöông thöùc khaùc nhau cuûa vieäc nhaän bieát Thaàn, laø söï hôïp nhaát noäi taïi vaø laø neàn taûng cuûa söï nhaän bieát naøy.

Ña phaàn nhöõng thaàn hoïc gia nghieân cöùu veà Rahner ñeàu khaúng ñònh: Rahner nhaém thaúng vaøo ñieåm keát cuûa söùc soáng, neân ñaõ doàn tinh thaàn saùng taïo ñeå ñoái dieän vôùi nhöõng daáu hieäu cuûa thôøi ñaïi, ví duï: thaàn hoïc giaûi phoùng, thaàn hoïc chính trò... Roài trong quaù trình khoâng ngöøng chuyeån hoùa, Rahner laïi phaùt trieån theâm moät loaïi hôïp ñeà môùi: söï hieän höõu cuûa Thaàn vaø yù nghóa ñôøi ngöôøi laø hai maët khoâng theå taùch rôøi cuûa cuøng moät thöïc taïi. Ngaøi cho raèng "yù nghóa ñôøi ngöôøi" döôøng nhö laáy laïi "vaán ñeà chaân lyù" cuõ kyõ, bôûi thôøi ñaïi cuûa chuùng ta roõ raøng ñaõ taäp chuù vaøo chính con ngöôøi vaø nhöõng vaán ñeà cuûa noù, vaø coi ñoù nhö laø xuaát phaùt ñieåm öu tieân soá moät. Dó nhieân, vieäc tìm kieám caâu traû lôøi cho Chaân lyù cuõng laø ñeán töø moái töông quan giöõa ñôøi soáng vaø Thaàn maø thoâi. Rahner baøn theâm, khi thaûo luaän veà yù nghóa ñôøi ngöôøi, chuùng ta khoâng theå noùi veà moät thöïc taïi ñôn ñoäc, hay laø kyõ thuaät lieân keát moïi thöù vôùi cuøng ñích, nhöng chuùng ta ñang noùi leân loái nhìn veà troïn caû cuoäc soáng.

Vôùi Rahner, Huyeàn Nhieäm Thaàn Thaùnh ñöôïc maëc khaûi roõ raøng trong "Chuùa Kitoâ giaùng sinh laøm ngöôøi", vaø ñaây cuõng laø neàn taûng naëng kyù nhaát cho moái töông quan giöõa Huyeàn Nhieäm Thaàn Thaùnh vaø moïi taïo vaät. Do ñoù, töï nhieân vaø sieâu nhieân laø hai maët khoâng theå taùch rôøi trong hoïc thuyeát AÂn suûng cuûa Rahner. Roài "Kitoâ höõu voâ danh" hay "Kitoâ giaùo voâ danh" ñeàu laø heä quaû cuûa vieäc phaûn tænh thaàn hoïc cuûa chuû ñeà naøy, vaø chuùng coù theå ñöôïc duøng ñeå ñoái thoaïi vôùi caùc toân giaùo khaùc: "Chuùa Kitoâ ñang hoaït ñoäng theá naøo trong caùc truyeàn thoáng toân giaùo khaùc ñaây, caùch maàu nhieäm vaø aån taøng chaêng?"

Vôùi caâu hoûi treân, truyeàn thoáng lòch söû Kitoâ giaùo cho thaáy moät söï caêng thaúng töông ñoái phöùc taïp, caâu hoûi xoay quanh moät luaän ñeà chính: "Ngoaøi Giaùo Hoäi khoâng coù ôn cöùu ñoä phaûi khoâng?". Ñaây laø chuû ñeà ñaàu tieân maø phaàn naøy seõ noùi tôùi. Tieáp ñoù, chuùng ta baøn veà quan nieäm Thaàn phoå quaùt, töùc Moät Chuùa Ba Ngoâi trong Huyeàn Nhieäm Thaàn Thaùnh, nôi tö töôûng cuûa Rahner. Vì Kitoâ giaùo noùi roõ veà keá hoaïch cöùu ñoä cuûa Ba Ngoâi raèng moät maët ôn cöùu ñoä ñaõ ñöôïc theå hieän raát cuï theå, maët khaùc ôn cöùu ñoä phoå quaùt döôøng nhö laïi ñang ñöôïc aån giaáu, cho neân, Huyeàn Nhieäm Thaàn Thaùnh cuûa Rahner laø: Ba Ngoâi laø neàn taûng vaø lyù do bao goàm caû nhöõng Kitoâ höõu chính danh vaø voâ danh.

I. Quan Nieäm Toân Giaùo Trong Heä Thoáng Tö Töôûng Cuûa Rahner

Quan nieäm toân giaùo cuûa Rahner ñöôïc ñaët neàn treân doøng lòch söû phaùt trieån laâu daøi cuûa Coâng giaùo, cho neân tröôùc nhaát caàn hieåu bieát tính maïch laïc cuûa doøng lòch söû aáy, töø ñoù môùi coù theå hieåu ñöôïc loái nhìn caên baûn cuûa Rahner veà toân giaùo laø theá naøo, ñaëc bieät laø tieán tôùi söï giaûi thích ñoäc ñaùo veà Kitoâ höõu voâ danh.

Ñaàu tieân, chuùng ta nhaát ñònh phaûi hieåu thaáu ñaùo veà "quan nieäm baøi ngoaïi giaùo". Quan nieäm naøy ñaõ trôû thaønh moät meänh ñeà chuû yeáu trong doøng lòch söû laâu daøi cuûa Coâng giaùo vôùi caâu toùm "Ngoaøi Giaùo Hoäi khoâng coù ôn cöùu ñoä". Noù ñaõ trôû thaønh moät thöù caûn trôû lôùn nhaát cho vieäc nhaän bieát ôn cöùu ñoä phoå quaùt. Tieáp ñeán, chuùng ta cuõng seõ tìm hieåu moät meänh ñeà khaùc, cuøng toàn taïi vaø cuõng coù söùc aûnh höôûng roäng raõi trong lòch söû, laø "quan nieäm bao haøm cuûa toân giaùo". Cuoái cuøng, töø hai laäp tröôøng treân, chuùng ta ñi ñeán meänh ñeà maø Coâng ñoàng Vatican II ñeà xöôùng veà ñoái thoaïi lieân toân.

1. Loái nhìn loaïi tröø caùc toân giaùo khaùc

a. Tìm hieåu söï maïch laïc cuûa quan nieäm "ngoaøi Giaùo Hoäi khoâng coù ôn cöùu ñoä"

"Ngoaøi Giaùo Hoäi khoâng coù ôn cöùu ñoä" laø meänh ñeà thöôøng ñöôïc ñeà cao trong Giaùo hoäi, nhö moät meänh ñeà chaân lyù baát bieán. Quaû thaät, meänh ñeà naøy coù moät lòch söû raát chaët cheõ ñaùng tìm hieåu, bôûi noù ñeà cao khía caïnh: truyeàn giaùo vaø hoä giaùo.

Neàn taûng vaø nhieät taâm truyeàn giaùo coù theå tìm thaáy nôi chöông cuoái cuûa Tin Möøng Maùccoâ: "Anh em haõy ñi khaép töù phöông thieân haï, loan baùo Tin Möøng cho moïi loaøi thoï taïo. Ai tin vaø chòu pheùp röûa, seõ ñöôïc cöùu ñoä; coøn ai khoâng tin, thì seõ bò keát aùn" (Mc 16:15-16). Neáu ñoïc löôùt qua, ta thaáy meänh leänh naøy ñaõ quaù roõ raøng, bôûi hai yeáu toá "pheùp röûa" vaø "ñöùc tin" laøm neân söï khaùc bieät. Ôn cöùu ñoä chæ daønh cho nhöõng ai chòu tin vaø chòu röûa toäi. Hai yeáu toá naøy vöøa laø baûo chöùng cho ôn cöùu ñoä vöøa coù lieân heä maät thieát vôùi nhau; ngöôïc laïi, nhöõng ai khoâng chòu tin seõ khoâng ñöôïc cöùu ñoä. Song neáu tin maø khoâng röûa toäi thì sao? Vaán ñeà naøy quaû ñaùng ñöôïc baøn luaän. (W. Kern, Ausserhalb der Kirche kein Heil?, (Freiburg: Herder, 1979), pp.11f.)

Cuøng vôùi caâu trích treân, coøn coù caùc caâu khaùc cuøng yù töôûng ñoù, nhö: "Ai khoâng ñi vôùi toâi, laø choáng laïi toâi; vaø ai khoâng cuøng toâi thu goùp, laø phaân taùn" (Mt 12:30)

"Ngoaøi Ngöôøi ra, khoâng ai ñem laïi ôn cöùu ñoä; vì döôùi gaàm trôøi naøy, khoâng coù moät danh naøo khaùc ñaõ ñöôïc ban cho nhaân loaïi, ñeå chuùng ta phaûi nhôø vaøo danh ñoù maø ñöôïc cöùu ñoä." (Cv 4:12)

Nhö theá, döôøng nhö chæ nhöõng ai chòu pheùp röûa môùi ñöôïc cöùu ñoä, coøn khoâng thì seõ bò phaït muoân ñôøi. Neáu duøng theâm hình aûnh con taøu Noah, nhö caùch giaûi thích theo thö thöù nhaát cuûa thaùnh Pheâroâ (1Pr 3:18-22) thì nhöõng loaøi thuï taïo ñöôïc cöùu khoûi con taøu Noah vaø nhöõng Kitoâ höõu chòu pheùp röûa - pheùp röûa nhö laø giaáy chöùng nhaän (Chöùng minh thö) cho vieäc gia nhaäp Giaùo hoäi - hoaøn toaøn gioáng nhau, nhö theá, döôøng nhö "ngoaøi Giaùo Hoäi khoâng coù ôn cöùu ñoä" laø moät meänh ñeà raát coù caên cöù bôûi ñöôïc laáy töø Kinh Thaùnh.

Keå töø luùc bò baùch haïi ñöùc tin ñeán theá kyû thöù 3 laø giai ñoaïn hoä giaùo, vaø cuõng laø thôøi kyø hình thaønh neân neàn tín lyù vöõng chaéc cuûa Coâng giaùo. Trong boái caûnh ñoù, meänh ñeà treân laïi ñöôïc tuyeät ñoái hoùa nhôø nhöõng lyù leõ keøm theo, bôûi noù seõ loaïi tröø nhöõng keû boäi giaùo vaø laø khieân moäc baûo veä Giaùo hoäi khoûi dò giaùo. Nhö thaùnh Ignatius thaønh Antioch (~117), vò töû ñaïo anh duõng noåi tieáng, treân ñöôøng bò baùch haïi, ñaõ vieát "baûy laù thö" gôûi cho caùc Giaùo hoäi ñòa phöông khaùc nhau. Ngaøi coù leõ laø vò giaùo phuï ñaàu tieân ñaõ noái keát giöõa meänh ñeà treân vôùi chính caùi cheát chöùng nhaân trung thaønh cuûa mình, ñoàng thôøi ngaøi cuõng khaúng ñònh söï hôïp nhaát cuûa Giaùo hoäi.6 Cuõng cuøng loái nhìn ñoù, thaùnh Irenaeus (140-202), thaùnh Justin (~165), Origen (185 - 254), ñaëc bieät laø thaùnh Cyprian thaønh Carthage (200 - 258) ñaõ ba laàn boán löôït ñoàng hoùa ôn cöùu ñoä ngang haøng vôùi Giaùo hoäi höõu hình.

Thaùnh Irenaeus phaûn ñoái phaùi Ngoä giaùo (Gnosticism), vì phaùi naøy chuû tröông raèng moïi coäng ñoaøn tín höõu ñeàu coù moät tri thöùc öu vieät, töø ñoù hoï rôi vaøo nguy cô chia taùch khoûi Giaùo hoäi. Thaùnh Irenaeus cho raèng "ôû ñaâu coù Giaùo hoäi, ôû ñoù coù Chuùa Thaùnh Thaàn; ôû ñaâu coù Chuùa Thaùnh Thaàn, ôû ñoù coù Giaùo hoäi" (St. Irenaeus, "Adv. Haer.", AP vol.III,p.24; vgl. Patrologia Graeca (= PG), vol.7, pp.966-67.), nhö theá, thaùnh Irenaeus ñaõ loaïi nhöõng ngöôøi dò giaùo ra khoûi Giaùo hoäi, vaø phuû ñònh ôn cöùu ñoä cuûa hoï.

Origen, vò giaùo phuï Hy Laïp Ñoâng Phöông, coù caùch nhìn khaù phöùc taïp veà meänh ñeà treân. Moät maët, oâng theo kieán giaûi thaàn hoïc cuûa thaùnh Justin veà haït gioáng Ngoâi Lôøi, khaúng ñònh raèng nhöõng noã löïc trong cuoäc soáng vaø trong vieäc tìm kieám Logos seõ laø nhöõng khaû theå tính cuûa Kitoâ giaùo; song maët khaùc, oâng laïi phaûn ñoái vieäc chia taùch khoûi Giaùo hoäi vaø tuyeân boá chæ trong Giaùo hoäi ñoäc nhaát naøy môùi coù ôn cöùu ñoä minh nhieân. OÂng vieát:

"Nhöõng ngöôøi nhö theá chaúng hieåu sao ñaõ töï löøa doái chính mình: ngoaøi ngoâi nhaø naøy ra, töùc ngoaøi Giaùo hoäi naøy, khoâng ai coù ôn cöùu ñoä, bôûi neáu baát kyø ai rôøi khoûi Giaùo hoäi naøy, thì hoï phaûi chòu hoaøn toaøn traùch nhieäm cho caùi cheát cuûa hoï." (Origen, "Homilies on Josuah, 3,5", PG vol.12, pp.841-42 vgl. J.P. Theisen, The Ultimate Church and the Promise of Salvation, (Collegeville, Minn: St. John Univ. Press, 1976), pp.7f; xem: H. Crouzel, Origen, (Paris: Lethielleux, 1985), pp.331f.)

Thaùnh Cyprian, giaùm muïc Baéc Phi thuoäc Giaùo hoäi Latinh, thöôøng ñöôïc coi laø vò coå vuõ coâng khai cho meänh ñeà treân. Thaät ra, ngaøi ñaõ keát hôïp nhöõng neùt troïng yeáu cuûa caùc vò giaùo phuï keå treân nhö: Giaùo hoäi laø ngoâi nhaø, chieác thuyeàn, hoaëc rôøi khoûi Giaùo hoäi chính laø choïn laáy caùi cheát..., ñeå nhaán maïnh theâm cho meänh ñeà "Ngoaøi Giaùo hoäi khoâng coù ôn cöùu ñoä". Veà sau, coù nhieàu thaàn hoïc gia vaø caùc vaên kieän Giaùo hoäi ñaõ duøng laïi nhöõng ñieàu maø Cyprian ñaõ noùi, cho raèng nhöõng keû rôøi boû Giaùo hoäi laø nhöõng keû ngoaïi bang hay keû thuø cuûa Giaùo hoäi, nhöõng keû ñoù ñaõ khoâng coi Giaùo hoäi laø Meï, thì cuõng khoâng theå goïi Thieân Chuùa laø Cha ñöôïc. Cuõng vaäy, nhöõng ai bò Giaùo hoäi khai tröø, seõ bò muõi teân cuûa Thaùnh Thaàn baén cheát, vaø seõ bò tieâu dieät beân ngoaøi Giaùo hoäi, "hoï chaúng coù lyù do gì ñeå soáng beân ngoaøi Giaùo hoäi, bôûi chæ coù moät nhaø cuûa Thieân Chuùa. Baát kyø ai cuõng khoâng coù ôn cöùu ñoä, ngoaïi tröø nhöõng ngöôøi beân trong Giaùo hoäi" (9 St. Cyprian, "The Unity of the Catholic Church", trong Ancient Christian Writers, vol.25, pp.948ff; xem: F.A. Sullivan, Salvation Outside the Church?: Tracing the History of the Catholic Response, (N.Y.: Paulist Press, 1992), pp.22f.). "Ngoaøi Giaùo hoäi khoâng coù ôn cöùu ñoä", nguoàn goác cuûa meänh ñeà treân laø nhö theá ñoù.

b. Caùc giaùo huaán cuûa Giaùo Hoäi

Veà sau, moân ñeä cuûa thaùnh Cyprian vaø cuûa thaùnh Augustinoâ laø Fulgentius thaønh Ruspe (461 - 533). Trong khi ñöông ñaàu vôùi ly giaùo Donatist, thaùnh Augustinoâ ñaõ phuû nhaän baát kyø ôn cöùu ñoä naøo cuûa caùc phaùi dò giaùo vaø ly giaùo: khi hoï cöû haønh phuïng vuï, thì hoï cuõng chaúng theå tìm thaáy ôn cöùu ñoä naøo khaùc hôn laø ôû trong Giaùo hoäi Coâng giaùo. Duø cho pheùp röûa cuûa hoï coù hôïp leä nhöng khoâng mang laïi hieäu quaû cöùu ñoä. Fulgentius thaønh Ruspe laø moân ñeä cuûa thaùnh Augustinoâ vaø ñaõ giaûi thích meänh ñeà "Ngoaøi Giaùo hoäi khoâng coù ôn cöùu ñoä" moät caùch cöùng nhaéc nhaát. OÂng vieát trong taùc phaåm On the Truth of Predestination (Söï Thaät veà Tieàn Ñònh) raèng: "Neáu quaû thaät yù ñònh phoå quaùt cuûa Thieân Chuùa laø taát caû seõ ñöôïc cöùu vaø taát caû ñeàu coù theå nhaän bieát chaân lyù, thì chaân lyù kia laø gì neáu chaúng phaûi töï noù ñaõ bò aån giaáu nhö theå laø moät thöù maàu nhieäm ñoái vôùi tri thöùc cuûa moät soá ngöôøi? Thaät vaäy, ñoái vôùi nhöõng ai ñaõ töø choái maàu nhieäm, thì haén cuõng ñaõ töø choái ôn cöùu ñoä". Fulgentius of Ruspe, De Veritate Praedestinationis 3, pp.16-18; Patrologia Latina vol.65, pp.660-61; vgl. J. Dupuis, Toward a Christian Theology of Religious Pluralism, (N.Y.: Orbis, 1997), p.92.

Fulgentius thaønh Ruspe (461 - 533) ñaõ thöôøng ñeà caäp ñeán, nhaán maïnh vaø söû duïng meänh ñeà treân nhö moät chöùng cöù trôï giuùp cho vieäc ñaët troïng taâm nôi Giaùo hoäi vaø caû trong caùc vaên kieän höôùng daãn cuûa Giaùo hoäi nöõa.

Tieáp ñaây, chuùng ta seõ noùi ñeán loái nhìn baøi ngoaïi trong doøng lòch söû Giaùo hoäi, vôùi 4 vaên kieän laøm ñaïi bieåu. Boán vaên kieän naøy ñeàu coù ñieåm chung laø: phaûn ñoái söï ly khai khoûi Giaùo hoäi, uûng hoä söï hôïp nhaát cuûa Giaùo hoäi. Boán vaên kieän aáy laø:

(1) Giaùo hoaøng Innocent III

Vò Giaùo hoaøng naøy ñaõ nhaän ñöôïc moät laù thö cuûa Giaùm muïc Tarragona laø Valdensians vaøo ngaøy 18/12/1208. Noäi dung böùc thö ñoøi buoäc nhaø dò giaùo teân Durandus de Osca phaûi tuyeân xöng nieàm tin vaø söï quy phuïc Giaùo hoäi Roâma, töø ñoù, meänh ñeà treân laïi ñöôïc hieåu nhö laø thöù baûo veä Giaùo hoäi, maø Giaùo hoäi laø duy nhaát, thaùnh thieän, coâng giaùo, coù tính toâng truyeàn vaø tính Roâma. Nhö theá, qua vieäc tuyeân xöng naøy, ta laïi thaáy xuaát hieän ñieàu tröôùc ñaây coøn chöa ñöôïc noùi roõ trong meänh ñeà treân laø tính Roâma cuûa Giaùo hoäi. (H. Denzinger & A. Schoenmetzer (eds.), Enchiridion Symbolorum, Definitionum et Declarationum de Rebus Fidei et Morum (= DS), (Freiburg: Herder, 1976), DS 792.)

(2) Giaùo hoaøng Boniface VIII

Vò Giaùo hoaøng naøy ñaõ vieát saéc leänh "Unam Sanctam Ecclesiam" (Moät Giaùo hoäi Thaùnh thieän) vaøo ngaøy 18/11/1302. Saéc leänh naøy coù taàm aûnh höôûng raát quan troïng treân lòch söû Giaùo hoäi.

Saéc leänh naøy nhaèm giaûi quyeát moái xung ñoät giöõa thaàn quyeàn vaø theá quyeàn. Theo ñoù, Giaùo hoaøng tuyeân boá thaàn quyeàn phaûi ñöùng treân theá quyeàn vaø khaúng ñònh söï thoáng trò cuûa Giaùo hoäi. Theá laø, meänh ñeà treân laïi ñöôïc hieåu thaønh: Giaùo hoäi naém giöõ thaåm quyeàn cöùu ñoä caùch toaøn veïn vaø hieån nhieân; Giaùo hoäi ñöôïc goïi laø "Nhieäm theå", laø "Chieác taøu Noah", phaøm baát cöù sinh vaät naøo ôû beân ngoaøi taøu ñeàu bò nhaán chìm caû. Saéc leänh ñaõ khaúng ñònh raèng: "Giaùo hoäi laø ñaëc bieät vaø duy nhaát, khoâng phaûi nhö moät quaùi vaät hai ñaàu, nhöng chæ coù moät thaân theå vôùi moät ñaàu laø chính Ñöùc Kitoâ vaø ñaáng keá vò Ñöùc Kitoâ laø thaùnh Pheâroâ, vaø nhöõng ñaáng keá vò thaùnh Pheâroâ". Saéc leänh coøn tuyeân boá caùch minh nhieân laø: "Tuøng phuïc Giaùo hoaøng Roâma laø ñieàu caàn thieát ñeå moïi ngöôøi ñöôïc ôn cöùu ñoä".

Neáu keát luaän naøy trôû thaønh moät quan nieäm tín lyù trong Giaùo Hoäi, nhôø thoâng qua quaù trình hôïp lyù hoùa nhöõng lyù leõ, thì seõ gaây neân moät söï gaõy ñoå trong caáu truùc lòch söû ñaày maïch laïc cuûa Giaùo hoäi, vì noù rôi vaøo chieác baãy cuûa yù thöùc heä. Cho neân, saéc leänh naøy chæ ñöôïc hieåu trong söï maïch laïc cuûa giai ñoaïn lòch söû kia maø thoâi, coøn vôùi nhöõng giai ñoaïn lòch söû khaùc thì phaûi ñöôïc chuù giaûi caùch khoaùng ñaït vaø roäng môû.

(3) Coâng ñoàng Lateran IV (11 - 30 / 11/ 1215)

Coâng ñoàng naøy ñöôïc trieäu taäp ñeå ñoái phoù vôùi dò giaùo Albigensian. Nhoùm dò giaùo naøy ñeà xöôùng phong traøo taâm linh, coi Giaùo hoäi cuõng chæ laø moät coäng ñoaøn caùc moân ñeä, töø ñoù, hoï phuû ñònh cô caáu höõu hình cuûa Giaùo hoäi, ñaëc bieät laø caáu truùc cuûa Bí tích vaø coäng ñoaøn.

Coâng ñoàng ñaõ dieãn dòch meänh ñeà treân thaønh: Giaùo hoäi laø coäng ñoaøn höõu hình, ngoaøi coäng ñoaøn naøy seõ chaúng coù ai ñöôïc cöùu ñoä, vaø Thaùnh Theå laø söï ngöï ñeán cuûa Chuùa Gieâsu Kitoâ qua hình baùnh vaø röôïu. Coâng ñoàng naøy khaúng ñònh: Giaùo hoäi laø phoå quaùt cho nhöõng tín höõu ñích thöïc, ngoaøi Giaùo hoäi seõ chaúng coù baát kyø ai ñöôïc cöùu ñoä, vaø Chuùa Gieâsu Kitoâ vöøa laø tö teá vöøa laø leã teá trong loøng Giaùo hoäi. (DS 802, xem: J.P. Theisen, The Ultimate Church and the Promise of Salvation, p.66.)

(4) Coâng ñoàng Florence (4/2/1442)

Coâng ñoàng nhaéc tôùi söï hôïp nhaát giöõa Giaùo hoäi Ñoâng Phöông vaø Roâma, döôùi söï laõnh ñaïo cuûa Giaùo hoaøng Eugene IV. Vaên kieän cuûa Coâng ñoàng laáy laïi nhöõng chaát lieäu maø Fulgentius ñaõ vieát; theâm nöõa, vaên kieän ngoaøi vieäc nhaéc ñeán nhöõng phaùi dò giaùo vaø ly giaùo, thaäm chí coøn ñeà caäp ñeán ngöôøi Do thaùi vaø ngöôøi ngoaïi bang caùch roõ raøng nöõa.

Saéc leänh "Xin taùn döông Chuùa" cuûa Coâng ñoàng ñaõ ñaët meänh ñeà treân vaøo trong giaùo huaán cuûa Giaùo hoäi, theo moät loái noùi heát söùc nghieâm tuùc vaø cöùng coûi. Vaên kieän ñoøi phaûi thöøa nhaän, tuyeân tín vaøo söï thaùnh thieän cuûa Giaùo hoäi Roâma nhö sau:

"Ngoaøi Giaùo hoäi Coâng giaùo ra, khoâng chæ ngöôøi ngoaïi giaùo, maø ngay caû ngöôøi Do thaùi, ngöôøi dò giaùo hay ngöôøi ly giaùo, ñeàu khoâng nhaän ñöôïc söï soáng vónh cöûu; theâm nöõa, neáu khi coøn soáng maø hoï khoâng chòu gia nhaäp Giaùo hoäi Coâng giaùo, thì chaéc chaén "hoï seõ sa vaøo hoûa nguïc - nôi ma quyû vaø ñoàng boïn cuûa chuùng ñaõ chuaån bò saün cho hoï ñôøi ñôøi ". Vì "ngöôøi naøo duø ñaõ laøm vieäc töø thieän raát nhieàu, raát lôùn, raát nhieät thaønh, thaäm chí vì danh Chuùa Kitoâ maø ñoå maùu töû ñaïo, nhöng neáu khoâng ôû trong Giaùo hoäi Coâng giaùo vaø hieäp nhaát vôùi Giaùo hoäi, thì ngöôøi ñoù cuõng khoâng theå coù ôn cöùu ñoä"." (DS 1350, xem: J.P. Theisen, The Ultimate Church and the Promise of Salvation, p.27; F.A. Sullivan, Salvation Outside the Church?, p.67f.)

Nhöõng taøi lieäu treân chæ coù theå ñöôïc hieåu trong boái caûnh vaø aùnh saùng ñöùc tin thôøi baáy giôø, vì thôøi aáy ngöôøi ta tin raèng nhöõng ngöôøi dò giaùo hay ngoaïi bang hay ly khai ñeàu yù thöùc ñöôïc haønh ñoäng sai traùi vaø loøng baát trung cuûa hoï, neân hoï seõ phaûi chòu hình phaït muoân ñôøi.

Vôùi boán taøi lieäu treân, duø thôøi ñaïi khaùc nhau, nhöng chuùng ñaõ laø cho ta hieåu ñöôïc söï maïch laïc cuûa lòch söû vôùi chuû nghóa baøi ngoaïi ñöôïc dieãn taû baèng meänh ñeà "ngoaøi Giaùo hoäi khoâng coù ôn cöùu ñoä". Tuy coù loái giaûi thích khaùc nhau, nhöng treân thöïc teá hoï ñeàu duøng meänh ñeà naøy laøm coâng cuï cho vieäc hôïp nhaát Giaùo hoäi, cho neân muïc tieâu chuû yeáu maø hoï nhaém tôùi laø nhöõng ngöôøi dò giaùo vaø nhöõng ngöôøi ly khai khoûi Giaùo hoäi. Nhöõng vaên kieän treân cuõng nhaéc tôùi ngöôøi ngoaïi bang, vôùi giaû ñònh raèng ngöôøi ngoaïi bang ñaõ yù thöùc ñöôïc raèng hoï ñang phaïm toäi nghieâm troïng khi khoâng chòu tin vaøo Chuùa Gieâsu Kitoâ.

Nhöng roài, neáu noäi taâm vaø ñôøi soáng cuûa nhöõng ngöôøi bò Giaùo hoäi keát aùn treân vaãn cöù mong caàu vaø truy tìm ôn cöùu ñoä, thì chuùng ta phaûi hieåu meänh ñeà treân nhö theá naøo ñaây? Ñoù thuoäc veà nhöõng caùch hieåu khaùc nhau veà ôn cöùu ñoä. Bôûi trong loøng Giaùo hoäi vaãn coù nhöõng tieáng noùi khaùc, nhöng chuùng thöôøng bò gaït sang beân leà hoaëc bò cheøn eùp vaø che giaáu; aáy chính laø chuû tröông veà moät ôn cöùu ñoä Kitoâ giaùo coù tính bao haøm, vì yù nguyeän cuûa Thieân Chuùa laø ôn cöùu ñoä phoå quaùt.

2. Loái nhìn bao haøm cuûa Kitoâ giaùo

Naêm 1492, 50 naêm sau khi coâng boá vaên kieän cuûa Coâng ñoàng Florence (1442), Chaâu AÂu heát söùc haøo höùng vôùi vieäc phaùt hieän ra taân luïc ñòa. Vieäc khaùm phaù naøy ñaõ laøm cho caùc thaàn hoïc gia coù loái nhìn baøi ngoaïi veà ôn cöùu ñoä phaûi phaûn tænh vaø söûa laïi quan nieäm cuûa mình. Thaàn hoïc veà ôn cöùu ñoä böôùc vaøo moät traøo löu môùi, traøo löu aáy ñöôïc khôûi ñoäng vaø ñöôïc thuùc ñaåy bôûi khoa Thaàn hoïc cuûa Ñaïi hoïc Salamanca ôû Taây Ban Nha thuoäc doøng Ñaminh, vaø Hoïc vieän Roâma cuûa doøng Teân. Nhöng phaûi ñôïi ñeán naêm 1547, töùc laø Coâng ñoàng Trento, quan nieäm naøy môùi ñöôïc Boä Giaùo lyù Ñöùc tin cuûa Giaùo hoäi duøng laàn ñaàu tieân.

Loái nhìn môùi veà ôn cöùu ñoä taäp trung phaûn tænh vaøo "haøm yù cuûa ñöùc tin" vaø "yù muoán cöùu ñoä phoå quaùt cuûa Thieân Chuùa", töø ñoù thaáy ñöôïc nguyeân lyù quan troïng cuûa caû löôõng cöïc naøy, ñieàu maø tröôùc ñaây cöù bò choân giaáu hoaëc bò hoaøi nghi. Cuï theå, luaän ñieåm cuûa hoï laø nhöõng ñoái töôïng sau seõ khoâng theå naøo ñöôïc keå laø phaïm toäi, nhö: nhöõng ngöôøi ñaõ ñöôïc cöùu tröôùc khi Chuùa Kitoâ ñeán, hoaëc nhöõng ai tröôùc giôø chöa heà nghe bieát Phuùc AÂm, hoaëc nhöõng ngöôøi chöa töøng yù thöùc veà moät Giaùo hoäi duy nhaát, thaùnh thieän, coâng giaùo vaø toâng truyeàn.

Loái kieán giaûi naøy caàn phaûi quay veà vôùi Thaùnh Kinh vaø Thaùnh Truyeàn ñeå tìm nhöõng chöùng cöù laøm neàn taûng.

Cöïu Öôùc laø söï chuaån bò cho Taân Öôùc, ñieàu naøy chuùng ta nghe raát ñoãi quen thuoäc vaø bình thöôøng. Nhöng cöù nhìn vaøo Thaùnh Kinh, ta seõ thaáy Cöïu Öôùc ñöôïc ñaët tröôùc Taân Öôùc, vaäy chaéc haún phaûi coù moät yù nghóa quan troïng naøo ñoù, bôûi vì Cöïu Öôùc vöøa ñi tröôùc vöøa coù quan heä maät thieát baát khaû phaân vôùi Taân Öôùc. Vaäy ra, söï chuaån bò phaûi coù moät haøm yù heát söùc troïng ñaïi, caàn ñöôïc ñaøo saâu hieåu bieát.

Ví duï, theo Jean Danieùlou trong cuoán saùch "Nhöõng vò thaùnh daân ngoaïi trong Cöïu Öôùc" (The Holy People Pagans of the Old Testament), chæ trong saùch Saùng theá töø chöông 1 ñeán chöông 11 ñaõ xuaát hieän nhöõng nhaân vaät heát söùc quan troïng, nhö: Abel, Enoch, Noah... Hoï laø nhöõng maãu göông cho nhöõng ai coù moái töông quan maät thieát vôùi Thieân Chuùa; hay nhö Job, Moses, caùc tieân tri, Ruth... ñeàu laø nhöõng vò ñaõ tuyeân xöng vaø loan truyeàn Lôøi Chuùa trong lòch söû Cöïu Öôùc. Neáu nhöõng vò daân ngoaïi naøy ñaõ ñöôïc neâu teân trong Cöïu Öôùc nhö nhöõng vò thaùnh, thì trong söï maïch laïc cuûa nhöõng neàn vaên hoùa vaø lòch söû khaùc, nhöõng vò ñöôïc coi laø "hieàn nhaân", "thaùnh nhaân", "chí nhaân"... cuûa Thaàn coù ñöôïc neâu teân trong baûng danh saùch kia khoâng?

Loái nhìn vaø caâu hoûi treân döïa vaøo hai caên cöù cuûa Thaùnh Kinh: "yù muoán cöùu ñoä phoå quaùt cuûa Thieân Chuùa" vaø "nieàm tin vaøo Thieân Chuùa". Hai nguyeân taéc naøy ñöôïc laáy töø: "Bôûi Thieân Chuùa muoán cho moïi ngöôøi ñöôïc cöùu ñoä vaø nhaän bieát chaân lyù" (1Tm 2:4) vaø "Khoâng coù ñöùc tin, thì khoâng theå laøm ñeïp loøng Thieân Chuùa, vì ai ñeán gaàn Thieân Chuùa, thì phaûi tin laø coù Thieân Chuùa vaø tin Ngöôøi laø Ñaáng ban phaàn thöôûng cho nhöõng ai tìm kieám Ngöôøi." (Dt 11:6). Tieáp ñoù, vaán ñeà quan troïng laø laøm sao noái keát hai nguyeân taéc treân laøm moät? Hay noùi nhö thaùnh Phaoloâ: "Chæ coù moät Thieân Chuùa, chæ coù moät Ñaáng trung gian giöõa Thieân Chuùa vaø loaøi ngöôøi: ñoù laø moät con ngöôøi, Ñöùc Ki-toâ Gieâ-su" (1Tm 2:5).

Ñeå suy tö veà vaán naïn aáy, chuùng ta seõ baét ñaàu vôùi böùc tranh veà Giaùo hoäi; laàn naøy chuùng ta seõ xem xeùt nhöõng veát tích cuûa Giaùo hoäi sô khai; cuoái cuøng duøng laïi khuoân maãu thaàn hoïc haït gioáng cuûa thaùnh Justin ñeå giaûi thích.

a. Xaây döïng laïi moät hình aûnh môùi veà Giaùo Hoäi

Neáu Giaùo hoäi baøi ngoaïi laø moät hình aûnh cuûa söï kheùp kín, thì ngöôïc laïi, quan nieäm veà moät Giaùo hoäi bao haøm laïi coù tính raát uyeån chuyeån vaø bao dung taát caû.

Trong thaàn hoïc cuûa thaùnh Augustinoâ, Giaùo hoäi ñoùn nhaän heát moïi ngöôøi, vaø moïi ngöôøi ñeàu ñöôïc cöùu ñoä trong Chuùa Kitoâ, neân thaùnh Augustinoâ môùi daùm goïi: "Giaùo hoäi töø Abraham". Abraham laø ngöôøi coâng chính ñaàu tieân, vaø cuõng laø bieåu töôïng cho nhöõng ngöôøi coâng chính.

Quaû thaät, tröôùc thaùnh Augustinoâ, Giaùo phuï Clement thaønh Alexandria (140 - 217) ñaõ phaùt bieåu raát roõ raøng veà ôn cöùu ñoä phoå quaùt cuûa Thieân Chuùa vaø Giaùo hoäi coù moái lieân keát maät thieát vôùi ñieàu ñoù. Ngaøi noùi: "Cuõng nhö yù muoán cuûa Thieân Chuùa laø qua moät haønh ñoäng maø cho caû theá giôùi xuaát hieän, thì cuõng theá, öôùc ao cuûa Thieân Chuùa laøm ngöôøi laø muoán Giaùo hoäi toàn taïi".

Hermas (theá kyû 3) trong "Thö muïc vuï" ñaõ noùi roõ hôn raèng: "Giaùo hoäi thaät quaù giaø, bôûi vì noù ñöôïc taïo döïng ñaàu tieân nhaát, roài sau ñoù taát caû nhöõng thöù khaùc ñöôïc taïo döïng ñeàu cho noù". Giaùo hoäi vì theá laø thöù ra ñôøi ñaàu tieân, vaø seõ keùo daøi ñeán ngaøy taøn cuûa vuõ truï. Do ñoù, Giaùo hoäi laø "vuõ truï cuûa vuõ truï" (Origen); "Giaùo hoäi oâm troïn caû theá giôùi naøy" (Ambrosius, 339 - 397) (Clement of Alexandria, "Paidagogos", I, 6, trong PG vol.8, p.282; vgl. W. Kern, Ausserhalb der Kirche kein Heil?, op. cit., pp.30f.)

Vôùi caùch giaûi thích treân, ta thaáy Giaùo hoäi, nhôø söï kieän Ñöùc Gieâsu Kitoâ maø coù theå bao chöùa taát caû nhaân loaïi vaø vuõ truï. Töø goùc nhìn naøy, pheùp röûa dieãn taû öôùc nguyeän muoán ñi vaøo coäng ñoaøn Giaùo hoäi, vaø pheùp röûa cuõng laø söï hôïp phaùp hoùa cho treû em ñöôïc cöùu khoûi laâm boâ hay laø giaûi phaùp cho ngöôøi haáp hoái. Tieáp nöõa, nhöõng ñieàu treân caàn coù chöùng cöù Thaùnh Kinh laøm neàn taûng.

b. Söï chuaån bò cho loái nhìn bao haøm

(1) Cöïu Öôùc

Trong Cöïu Öôùc, Lôøi Thieân Chuùa (dabar) ñöôïc theå hieän qua luaät phaùp cuûa Thieân Chuùa, vaø cuõng ñöôïc hieåu nhö laø yù chí ñaày quyeàn uy laõnh ñaïo lòch söû. Keá hoaïch cuûa Thieân Chuùa ñöôïc ñoàng hoùa vôùi Ñöùc Khoân Ngoan trong hình thöùc Lôøi (Logos), caàn phaûi ñöôïc bieän phaân ñeå hieåu. Ñöùc Khoân Ngoan laïi ñöôïc coi nhö moät ngoâi vò; coøn Logos chæ laø teân goïi mang tính loaïi suy. Ñöùc Khoân Ngoan vaø Logos gaén keát laøm moät vôùi nhau thaønh "thaàn cuûa Thieân Chuùa", maø thaàn cuûa Thieân Chuùa chính laø naêng löïc thaàn linh vaø toaøn naêng, thaàn theå hieän trong haønh ñoäng saùng taïo. Nhôø haønh ñoäng cuûa thaàn, khoâng chæ laøm phaùt sinh söï soáng, maø coøn taùi taïo söï soáng, nhö Thaùnh vònh 104, caâu 30 coù ghi: "Sinh khí cuûa Ngaøi, Ngaøi göûi tôùi, laø chuùng ñöôïc döïng neân, vaø Ngaøi ñoåi môùi maët ñaát naøy".

Nhö theá, thaàn cuûa Thieân Chuùa cuõng ôû trong haønh vi choïn daân Israel, ñoàng thôøi khí cuûa thaàn cuõng ôû trong taát caû moïi taïo vaät moät caùch sung maõn, nhö laø haønh ñoäng phoå quaùt mang laïi söùc soáng cho taát caû, nhö saùch Khoân ngoan chöông 11, caâu 4 vaø 23 coù cheùp: "Hoï khaùt nöôùc, hoï ñaõ keâu caàu: töø vaùch ñaù, Ngaøi cho nöôùc chaûy tuoân; töø ñaù cöùng, nöôùc traøo ra cöùu moïi ngöôøi khoûi khaùt. Nhöng Chuùa xoùt thöông heát moïi ngöôøi, vì Chuùa laøm ñöôïc heát moïi söï. Chuùa nhaém maét laøm ngô, khoâng nhìn ñeán toäi loãi loaøi ngöôøi, ñeå hoï coøn aên naên hoái caûi."

(2) Taân Öôùc

Ñöùc Khoân Ngoan, Logos vaø Thaùnh Thaàn ñöôïc keát tuï laïi nôi cuoäc ñôøi cuûa Ñöùc Gieâsu Kitoâ, ñieàu naøy ñaõ ñöôïc noùi roõ trong lôøi töïa cuûa Tin möøng Gioan. Theo Tin möøng Gioan, taát caû lòch söû cöùu ñoä töø saùng taïo ñeán vieân maõn ñeàu xuaát phaùt töø Ngoâi Lôøi. Nhö theá, Tin möøng Gioan ñaõ lieân keát giöõa thaàn hoïc veà Ngoâi Lôøi vôùi haønh ñoäng khoân ngoan cuûa Thaùnh Thaàn trong Cöïu Öôùc, nhö theå Ñöùc Khoân Ngoan ngöï trong Leàu hoäi ngoä cuûa daân Israel xöa. Vôùi thaùnh Gioan, Ngoâi Lôøi (Logos) ñaõ döïng leàu trong toaøn boä nhaân loaïi, nôi moãi ngöôøi chuùng ta roài. Ñöông nhieân, coøn raát nhieàu chöùng cöù trong Taân Öôùc nöõa, nhöng vì giôùi haïn cuûa cuoán saùch naøy, neân ôû ñaây chuùng toâi chæ trích daãn moät ñieåm treân maø thoâi. (Xem J. Dupuis, Toward a Christian Theology of Religious Pluralism, op. cit., pp.41-52; cuõng xem: M.E. Willet, Wisdom Christology in the Fourth Gospel, San Francisco: Edwin Mellen, 1992.)

(3) Giaùo hoäi sô khai

Quan ñieåm thaàn hoïc cuûa thaùnh Gioan ñaõ aûnh höôûng treân caùc giaùo phuï thôøi Giaùo hoäi sô khai. Caùc vò giaùo phuï naøy laïi duøng trieát hoïc Hy La ñeå phaûn tænh, ñöa ra lyù leõ, vaø xaây döïng nieàm tin Kitoâ giaùo. Dó nhieân, trong quaù trình treân, caùc giaùo phuï ñaõ choïn loïc baèng caùch boû ñi nhöõng khaùc bieät tieâu cöïc vaø giöõ laïi, söûa ñoåi nhöõng ñieåm tích cöïc. Hoï ñaõ loaïi boû chuû nghóa thôø ngaãu töôïng, thuyeát ña thaàn, hay thuyeát nhò nguyeân. Tieáp ñoù, logos cuûa trieát hoïc Hy Laïp voán chaúng coù ngoâi vò; coøn theo caùch hieåu cuûa Do thaùi giaùo, Lôøi (dabar) laïi coù ngoâi vò; theá laø, caùc giaùo phuï ñaõ keát hôïp hai khaùi nieäm naøy laïi, ñöôïc hoäi tuï nôi Ñöùc Gieâsu Kitoâ thaønh thaàn hoïc veà Ngoâi Lôøi nhö ñaõ noùi ôû treân.

Nhö theá, Logos cuûa Kitoâ giaùo, nhö Tin möøng Gioan ñaõ tuyeân xöng, laø Thieân Chuùa Ngoâi Con. Thaùnh Phaoloâ khoâng ngöøng khaúng ñònh vò Thieân Chuùa Ngoâi Con ñoù laø Thieân Chuùa cöùu ñoä loaøi ngöôøi, roài laïi noùi roõ theâm, Ngaøi laø Ñaáng Cöùu ñoä toaøn theå vuõ truï naøy. Taét moät lôøi, Ñöùc Gieâsu Kitoâ khoâng chæ laø vò cöùu ñoä daân Do thaùi maø thoâi, nhöng coøn laø Thieân Chuùa cöùu ñoä toaøn theå vuõ truï vaø nhaân loaïi.

Höôùng ñi naøy ñaõ in daáu trong caùc laäp tröôøng thaàn hoïc khaùc nhau. Ví duï, thaùnh Irenaeus, nhôø vieäc duøng thaàn hoïc veà Logos ñeå choáng laïi laäp tröôøng cuûa phaùi Gnostic, ñaõ trôû thaønh vò saùng laäp "lòch söû thaàn hoïc". Hay nhö, Clement thaønh Alexandria quan taâm ñeán vieäc heä thoáng hoùa tö töôûng thaàn hoïc naøy maø trôû thaønh nhaø "thaàn hoïc hoä giaùo" ñaàu tieân v.v...(J. Danieùlou, Gospel Message and Hellenistic Culture, Philadelphia: Westminster Press, 1973; M. Feùdou, "Les Peøre de l'EÙglise Face aux Religions de Leur Temps", trong Bulletin 80, 1992, p.173-85; cuõng xem: Les Reùligions selon la Foi Chreùtienne, Paris: Cerf, 1996.)

Sau ñoù, thaùnh Justin ñaõ ñoùng moät vai troø quan troïng trong vieäc trình baøy quan ñieåm ôn cöùu ñoä bao haøm, cho neân, chuùng ta caàn taäp trung vaøo thaûo luaän veà thaàn hoïc haït gioáng Logos cuûa ngaøi.

c. Thaàn hoïc haït gioáng Ngoâi Lôøi cuûa thaùnh Justin

Thaùnh Justin chòu aûnh höôûng cuûa tröôøng phaùi Taân Plato ñang raát thònh haønh khi ñoù. Ngaøi taäp trung toång hôïp giöõa Kitoâ giaùo vaø Taân Plato trong laõnh vöïc luaân lyù. Ngaøi theo vuõ truï luaän cuûa trieát gia Do thaùi laø Philo (3 - 50 BC.) baøn veà logos. Ngaøi gaëp thaáy nôi logos naøy moät vai troø heát söùc quan troïng laø keû saùng taïo ra moïi toàn höõu.

Quan nieäm veà saùng taïo laø moät yeáu toá ñoät phaù trong "thuyeát löu xuaát" cuûa trieát hoïc Hy Laïp, vaø cuõng giuùp giaûi thích nhöõng vaán ñeà quan troïng trong Do thaùi giaùo vaø Kitoâ giaùo nhö: phieám thaàn luaän; vaø cuõng giuùp cho höôùng phaùt trieån cuûa hoïc thuyeát Taân Plato theâm roõ raøng.

Keát hôïp logos vôùi Ñöùc Gieâsu Kitoâ seõ vöøa coù ñöôïc söù maïng saùng taïo vaø phaùt sinh vuõ truï, vöøa daãn vuõ truï höôùng veà cuøng ñích vieân maõn. Do ñoù, Justin luaän raèng:

"Thieân Chuùa Con,... tröôùc khi taïo döïng theá giôùi ñaõ ôû cuøng Lôøi, ngay töø trong taïo döïng vaø saép xeáp ban ñaàu ñaõ coù Ngaøi, Ngaøi ñöôïc goïi laø Kitoâ, bôûi ñaõ ñöôïc xöùc daàu, vaø bôûi Thieân Chuùa thoâng qua Ngaøi maø saép xeáp vuõ truï." (J. Danieùlou, Gospel Message and Hellenistic Culture, op. cit., pp.347f.)

Trong haønh ñoäng saùng taïo cuûa Thieân Chuùa, cuõng nhö trong moïi söï cuûa theá giôùi naøy aét phaûi coù söï hieän dieän cuûa moät Ñaáng ban cho toaøn nhaân loaïi coù theå tham döï cuøng vôùi Logos. Justin neâu leân moät vaøi nhaân vaät tieâu bieåu:

"Nhöõng ai soáng theo Logos ñeàu laø Kitoâ höõu, tuy hoï ñöôïc goïi laø voâ thaàn, ví duï nhöõng hieàn nhaân cuûa Hy Laïp thôøi nay, nhö: Socrates, Heraclitus, cuøng nhöõng ngöôøi gioáng nhö hoï. Thôøi nguyeân thuûy coù: Abraham, Anania, Azaria, Moses, Elijah vaø raát nhieàu nhöõng con ngöôøi coù thaät vaø noåi danh khaùc nöõa maø khoâng theå keå teân töøng vò ôû ñaây vì quaù daøi."

Vaán ñeà laø, nhöõng vò keå treân tieáp nhaän theá naøo vaø tham döï ra sao vaøo chaân lyù cuûa Logos ñaây? Theo Justin, caâu hoûi treân khoâng caùch gì traû lôøi thaáu ñaùo ñöôïc, vì ñoù laø coâng trình cuûa Thieân Chuùa. Thieân Chuùa ñaõ gieo vaõi haït maàm Ngoâi Lôøi Logos vaøo trong toaøn nhaân loaïi, cho neân, möùc ñoä tham döï cuøng Logos seõ phuï thuoäc vaøo vieäc phaùt hieän vaø ñoùn nhaän haït maàm Logos aáy ra sao. Vaäy ra, tuy möùc ñoä khoâng gioáng nhau, song coù moät ñieåm chung laø: Khoân ngoan cuûa hoï laø söï chia seû thaàn cuûa Ngoâi Lôøi Logos. Hôn nöõa, khi gaëp nhöõng maâu thuaãn noå ra giöõa caùc quan ñieåm cuõng laø luùc loä roõ möùc trí tueä cao thaáp cuûa moãi ngöôøi, vì trí tueä caøng cao thì caøng phoå quaùt, caøng bao chöùa hôn vaø khoù bò thao tuùng hôn.

Noùi khaùc ñi, Logos cuûa Thieân Chuùa ñöôïc ban phaùt cho moïi ngöôøi, söï tham döï aáy tröôùc nhaát khoâng phaûi con ngöôøi muoán döùt boû laø ñöôïc; bôûi noù khoâng phaûi laø saûn phaåm cuûa lyù tính con ngöôøi, maø laø ñieàu ñöôïc ban cho. Sau laø, caùch thöùc phaùt hieän vaø möùc ñoä tham döï laø tuøy thuoäc vaøo söï noã löïc cuûa moãi ngöôøi.

Nhö theá, troïn caû thaàn hoïc veà haït maàm Logos ñeàu nhaém vaøo ñieåm naøy laø: taát caû moïi ngöôøi ñeàu ñöôïc tham döï vaøo Logos, nhöng möùc ñoä tham döï thì khoâng baèng nhau. Trong khi nhöõng ngöôøi khaùc ñoùn nhaän moät phaàn trí tueä naøo ñoù, thì ngöôøi Kitoâ höõu laïi bieát roõ toaøn phaàn Logos, chính nhôø vieäc Ngoâi Lôøi xuoáng theá laøm ngöôøi, maø söï toaøn boä ñöôïc toû loä ra, ñaáy goïi laø trí tueä cuûa söï maëc khaûi. Cuõng vaäy vôùi ôn cöùu ñoä, nôi Ñöùc Gieâsu Kitoâ ôn cöùu ñoä ñaõ thaønh toaøn, nhöng vì Giaùo hoäi vaãn mang laáy nôi mình lòch söû tính neân chöa vieân maõn, thaäm chí nhieàu luùc vaãn coøn laém ngu muoäi.

Noùi caùch khaùc, trong heä thoáng tö töôûng cuûa Justin, coù hai caáp ñoä chaân lyù: moät laø chaân lyù veà söï tham döï ñöôïc ban cho taát caû moïi ngöôøi, laø chaân lyù cuûa lyù tính tri nhaän; moät laø chaân lyù maëc khaûi cuûa ngöôøi Kitoâ höõu, laø chaân lyù cuûa ñaëc aân maëc khaûi. Chaân lyù sau bao haøm vaø chieáu saùng nhöõng gì coøn bò che giaáu, nhöõng choã coøn thieáu roõ raøng cuûa chaân lyù thöù nhaát, thaäm chí noù coøn giuùp khai quaät vaø tu chænh nhöõng sai laàm cuûa chaân lyù thöù nhaát nöõa.

Toùm laïi, thaàn hoïc veà haït maàm Logos cuûa thaùnh Justin ñeå laïi cho theá heä sau moät con ñöôøng roäng raõi ñeå phaùt trieån. Tieác laø, con ñöôøng aáy laïi thöôøng bò laõng queân.

d. Lôøi coâng boá veà ñöùc tin bao haøm cuûa Coâng Ñoàng Trento

Laäp tröôøng veà ñöùc tin bao haøm vöøa ñöôïc trình baøy ôû treân, döôùi caùi nhìn hoä giaùo vaø giöõ gìn söï thoáng nhaát cuûa Giaùo hoäi, thaät ra chaúng coù chuùt tieán trieån naøo, maõi ñeán khi phaùt hieän taân ñaïi luïc. Caùc thaàn hoïc gia luùc aáy phaûi ñoái dieän vôùi thöù phaùt hieän môùi meû naøy, vaø buoäc phaûi daønh thôøi gian ñeå phaûn tænh veà chuû nghóa baøi ngoaïi maø hoï ñaõ töøng chuû tröông: ñoù laø, phaøm nhöõng ai soáng tröôùc Ñöùc Gieâsu Kitoâ, hoaëc vôùi voâ soá ngöôøi ôû taân ñaïi luïc kia, ôn cöùu ñoä laø theá naøo ñoái vôùi hoï?

Vaøo naêm 1549, thaàn hoïc gia doøng Ñaminh, Dominic Soto (1494 - 1560) ñaõ vieát: "Thieân Chuùa cuõng ban cho nhöõng ngöôøi kia thöù aùnh saùng maø hoï caàn, haàu hoï coù theå sôû höõu ñöôïc nieàm tin ñöôïc thuoäc veà Ñöùc Kitoâ". Taïi hoïc vieän Roâma, thaàn hoïc gia doøng Teân, Robert Bellarmine (1542 - 1621) cuõng coù cuøng loái nhìn treân: "Vôùi nhöõng ai chöa töøng nghe bieát Thaùnh Kinh, Thieân Chuùa seõ soi daãn hoï ñeå hoï coù theå tìm thaáy ñöùc tin vaøo Thieân Chuùa, bôûi hoï cuõng coù öôùc nguyeän aån taøng laø sôû ñaéc ñöùc tin vaøo Ñöùc Kitoâ vaø laõnh nhaän pheùp röûa". Ngoaøi ra, moät giaùo sö doøng Teân khaùc cuõng daïy taïi hoïc vieän Roâma laø De Lugo, coøn tieán theâm böôùc nöõa maø khaúng ñònh roõ raèng: aùnh saùng ñöùc tin bao haøm khoâng chæ hieäu quaû treân nhöõng ngöôøi ngoaïi bang, maø coøn treân ngöôøi Do thaùi vaø dò giaùo.

Phaûn tænh veà tö töôûng môùi naøy, thaàn hoïc gia Sullivan ñaõ ghi laïi moät ñoaïn nhö sau:

"Chuùng ta thaáy ñöôïc moät tinh thaàn côûi môû vôùi chaân lyù nôi moät soá thaàn hoïc gia Coâng giaùo. Baát luaän ñöôïc daãn daét bôûi nguyeân do gì, hoï ñeàu coù can ñaûm ñoái dieän vôùi quan ñieåm truyeàn thoáng vaø daùm kieåm tra laïi nhöõng tö töôûng aáy, roài döôùi aùnh saùng cuûa tri thöùc môùi maø löôïng giaù chuùng." (F.A. Sullivan, Salvation Outside the Church?, pp.98f; xem: J. Dupuis, Toward a Christian Theology of Religious Pluralism, pp.118f.)

Giôø ñaây chuùng ta böôùc vaøo chính vaên kieän cuûa Coâng ñoàng Trento. Trong vaên kieän cuûa Coâng ñoàng, "ñöùc tin bao haøm" ñöôïc caùc nhaø thaàn hoïc thôøi ñoù goïi teân laø Votum Ecclesiae (hay Ecclesia in Voto). Trong thôøi Giaùo hoäi sô khai, neáu moät ngöôøi döï toøng - töùc coøn trong giai ñoaïn chuaån bò ñeå ñöôïc laõnh pheùp röûa - chòu töû ñaïo, thì khoâng nghi ngôø gì nöõa hoï ñöôïc coi laø Kitoâ höõu, vì ñaõ chòu "pheùp röûa baèng maùu". Môû roäng theo höôùng ñoù, caùc nhaø thaàn hoïc quaûng dieãn theâm: ngöôøi döï toøng tuy khoâng töû ñaïo, nhöng ngay khi hoï öôùc mong hoïc taäp vaø tham döï töøng böôùc vaøo Giaùo hoäi, thì hoï ñaõ laø moät thaønh vieân thuoäc Giaùo hoäi roài, nhö theá, ngoä nhôõ hoï cheát ñi thì cuõng laõnh ñöôïc ôn cöùu ñoä, ñoù goïi laø "pheùp röûa baèng yù muoán". (DS 1532.)

Caùc vaên kieän cuûa Coâng ñoàng Trento cho thaáy, Coâng ñoàng khoâng nhöõng chaáp nhaän vaø nhaán maïnh ñöùc tin bao haøm, maø coøn tin töôûng raèng nguoàn goác vaø neàn taûng môû ra cho ôn cöùu ñoä con ngöôøi chính laø thaønh yù cuûa hoï; neáu khoâng coù thaønh yù thì cuõng chaúng theå vui thoûa trong Thieân Chuùa, neân cuõng chaúng theå chia seû vinh quang cuûa con caùi Thieân Chuùa, hay trôû thaønh "baïn höõu cuûa Thieân Chuùa".

Coâng ñoàng ñaõ duøng Thaùnh Kinh ñeå giaûi thích nhö sau:

"Con ngöôøi töø vò theá laø con caùi cuûa moät Adam toäi loãi, nay ñöôïc ñöùng trong vò theá cuûa aân suûng, ñöôïc laøm nghóa töû cuûa Thieân Chuùa, chính laø nhôø ôn cöùu ñoä cuûa Adam thöù hai laø Ñöùc Gieâsu Kitoâ; quaû thaät, söï chuyeån bieán ñoù, neáu khoâng ñöôïc taùi sinh baèng nghi thöùc pheùp röûa sau khi coâng boá Phuùc AÂm hoaëc baèng pheùp röûa trong yù muoán, thì khoâng theå thaønh söï ñöôïc." (DS 1524)

Vôùi quan ñieåm naøy, Coâng ñoàng ñaõ pheâ phaùn hai dò giaùo Baiusism vaø Jansenism, vì moät phaùi thì theo quan ñieåm quaù bi quan, moät phaùi thì theo quan ñieåm quaù laïc quan. Song lieäu coù theå coù moät caùi nhìn quaân bình cuûa ñöùc tin hieån nhieân vaø bao haøm, ñeå chaån ñoaùn vaø keát hôïp hai quan ñieåm cöïc ñoan naøy laïi khoâng? Ñieàu ñoù chæ xaûy ra vôùi Coâng ñoàng Vatican II. Maø nôi Coâng ñoàng Vatican II, vai troø cuûa Karl Rahner hieån nhieân laø raát quan troïng, vaø yù töôûng veà Kitoâ höõu voâ danh cuûa ngaøi seõ giuùp giaûi quyeát nan ñeà treân.

II. Quan Nieäm Toân Giaùo Cuûa Rahner Vaø Neàn Taûng Ñoái Thoaïi Lieân Toân

Thaàn hoïc cuûa Rahner vaø Coâng ñoàng Vatican II coù aûnh höôûng qua laïi vôùi nhau, vì moät maët Rahner laø thaàn hoïc gia ñöôïc Coâng ñoàng tuyeån löïa ñeå tham gia thaûo luaän, tröôùc taùc caùc vaên kieän cuûa Coâng ñoàng vaø coù aûnh höôûng maõi veà sau; maët khaùc, vì quaù raønh reõ ñöôøng höôùng cuûa Coâng ñoàng Vatican II, neân Rahner ñaõ taän löïc giuùp phaùt huy nhöõng giaùo huaán cuûa Coâng ñoàng, maø khaùi nieäm Kitoâ höõu voâ danh laø moät ví duï ñieån hình cho noã löïc naøy cuûa ngaøi.

Veà vaán ñeà caùc toân giaùo khaùc, Coâng ñoàng Vatican II coù hai loái nhìn hoaøn toaøn ñoái laäp nhau: "Thuyeát vieân maõn" (Fulfillment Theory) vaø "Thuyeát söï hieän dieän maàu nhieäm cuûa Chuùa Kitoâ" (Presence of the Mystery of Christ). "Thuyeát vieân maõn" khaúng ñònh raèng nhöõng toân giaùo khaùc chæ laø nhöõng vuøng ñaát ñang ñöôïc chuaån bò ñeå ñoùn nhaän Phuùc AÂm maø thoâi. Coøn "Thuyeát söï hieän dieän maàu nhieäm cuûa Chuùa Kitoâ" thì cho raèng nhöõng giaù trò nôi caùc toân giaùo khaùc laø maûnh ñaát maøu môõ ñeå ñoùn nhaän Phuùc AÂm, bôûi nhöõng giaù trò ñoù cuûa hoï cuõng laø moät trong muoân ngaøn caùch maø Chuùa Kitoâ ban aân suûng cho hoï. Nhöng cöù ñaïi theå maø noùi, caû hai phaùi naøy ñeàu khaúng ñònh raèng ngoaøi Giaùo hoäi höõu hình, con ngöôøi nôi caùc toân giaùo khaùc ñeàu coù khaû theå laõnh nhaän ôn cöùu ñoä trong Chuùa Kitoâ. (Xem: J. Dupuis, Toward a Christian Theology of Religious Pluralism, op. cit., chap.5: "Theological Perspectives Surrounding Vatican II", pp.130-157f.)

Trong "Tuyeân ngoân veà lieân laïc cuûa Giaùo hoäi vôùi caùc Toân giaùo ngoaøi Kitoâ giaùo" (NAE), vaán ñeà ñöôïc baøn luaän ban ñaàu laø Do thaùi giaùo (theo yù höôùng ban ñaàu cuûa ÑGH Gioan XXIII), nhöng sau, ña soá Giaùm muïc cuûa caùc xöù truyeàn giaùo muoán môû roäng hôn ñeå bao goàm caû caùc toân giaùo khaùc nöõa (ñieàu naøy nhaän ñöôïc söï uûng hoä cuûa ÑGH Phaoloâ VI), neân baûn vaên hoaøn chænh cuûa tuyeân ngoân naøy ñöôïc saép xeáp thaønh, ñaàu tieân laø caùc toân giaùo noùi chung, sau laø AÁn ñoä giaùo, Phaät giaùo, Hoài giaùo, vaø Do thaùi giaùo (NAE 1-4). Coøn trong "Hieán cheá Tín lyù veà Giaùo hoäi" (LG), Coâng ñoàng cuõng nhaéc ñeán caùc toân giaùo ngoaøi Kitoâ giaùo, ñaàu tieân laø nhöõng toân giaùo coù lieân heä gaàn laø Do thaùi giaùo vaø Hoài giaùo, sau laø caùc toân giaùo khaùc treân theá giôùi (LG 23).

Trong "Hieán Cheá Muïc Vuï veà Giaùo Hoäi trong Theá Giôùi Ngaøy Nay" (GS) ñaõ ghi roõ veà ôn cöùu ñoä daønh cho moïi ngöôøi nhö sau:

"Thöïc theá, nhöõng keû voâ tình khoâng nhaän bieát Phuùc AÂm cuûa Chuùa Kitoâ vaø Giaùo Hoäi Ngöôøi, nhöng neáu thaønh taâm tìm kieám Thieân Chuùa, vaø döôùi taùc ñoäng cuûa ôn thaùnh, hoï coá gaéng chu toaøn Thaùnh YÙ Thieân Chuùa trong coâng vieäc mình theo söï höôùng daãn cuûa löông taâm, thì hoï coù theå ñöôïc cöùu roãi (LG 16). Vì Chuùa Kitoâ ñaõ cheát cho moïi ngöôøi vaø vì ôn goïi cuoái cuøng cuûa con ngöôøi thöïc ra laø duy nhaát, nghóa laø do Thieân Chuùa, cho neân ta phaûi tin chaéc raèng Chuùa Thaùnh Thaàn ban cho moïi ngöôøi khaû naêng tham döï vaøo maàu nhieäm Phuïc Sinh aáy, caùch naøo ñoù chæ coù Chuùa bieát thoâi (GS 22)."

Trong "Saéc leänh veà hoaït ñoäng truyeàn giaùo cuûa Giaùo hoäi" (AG), chuùng ta cuõng thaáy Giaùo hoäi noùi veà chuû theå con ngöôøi toân giaùo vôùi giaù trò khaùch quan toân giaùo:

"YÙ ñònh cuûa Thieân Chuùa nhaèm cöùu roãi toaøn theå nhaân loaïi khoâng phaûi chæ ñöôïc thöïc hieän moät caùch coù theå noùi laø kín ñaùo trong taâm trí con ngöôøi, hoaëc baèng nhöõng keá hoaïch, ngay caû keá hoaïch toân giaùo, ñeå nhôø ñoù con ngöôøi tìm kieám Thieân Chuùa baèng nhieàu caùch, "haàu may ra seõ ñeán gaàn Ngaøi hoaëc gaëp ñöôïc Ngaøi, maëc duø Ngaøi khoâng ôû xa moãi ngöôøi chuùng ta" (Cv 17,27) (AG 3)."

Tieáp ñoù, trong caùc soá AG 9, 11, Giaùo hoäi coøn khaúng ñònh roõ hôn raèng: khoâng chæ giaù trò toân giaùo, thaäm chí nhöõng neùt öu ñieåm löông thieän trong truyeàn thoáng vaø vaên hoùa cuûa chuùng ta cuõng caàn ñöôïc nhaän dieän vaø phaùt huy.

Nhöõng giaùo huaán treân cuûa Coâng ñoàng Vatican II lieân quan ñeán caùc toân giaùo khaùc ñaõ daãn ñeán nhöõng caùch chuù giaûi khaùc nhau, töø goùc nhìn raát baûo thuû nhö: P. Hacker vaø M. Ruokanen, ñeán caùch nhìn ñaày roäng löôïng cuûa P. Knitter.28 Coøn vôùi Rahner, loái kieán giaûi cuûa ngaøi mang tính pheâ bình hoùa giaûi vaø tính caáu truùc môû, bôûi ñaây laø cuoäc gaëp gôõ giöõa huyeàn nhieäm cuûa con ngöôøi vaø Huyeàn nhieäm cuûa Thieân Chuùa, vaû laïi taát caû söï thoâng hieåu ñeàu laø ôn hueä Chuùa ban caû, cho neân, nhöõng vaên kieän cuûa Coâng ñoàng Vatican II ñeàu caàn ñöôïc öùng duïng caùch saùng taïo, vaø keát luaän cuûa chuùng chæ coù theå ñöôïc aán ñònh trong söï maïch laïc cuûa moät caáu truùc cuï theå naøo ñoù.

Tieáp sau ñaây chuùng ta seõ thöû taùi laäp loái nhìn cuûa Rahner döïa treân neàn taûng laø moái töông quan nhaân - thaàn, vaø vieäc ñoái thoaïi lieân toân vôùi kim chæ nam laø Kitoâ höõu voâ danh.

Vieäc ñoái thoaïi lieân toân cuûa Rahner khôûi ñi töø quan nieäm veà "Kitoâ höõu voâ danh". Quan nieäm naøy chính laø loái dieãn taû cho nhöõng ñieàu maø Coâng ñoàng Vatican II ñaõ muoán truyeàn ñaït. Noù döïa treân söï keát hôïp laøm moät cuûa hai chuû tröông laø: "Thieân Chuùa muoán cöùu ñoä moïi ngöôøi" vaø "Coâng trình cöùu ñoä cuûa Thieân Chuùa ñaït ñöôïc söï thaønh toaøn nôi Chuùa Gieâsu Kitoâ".

Söï keát hôïp laøm moät naøy coù ñöôïc tröôùc nhaát laø nhôø vaøo nhöõng khaû theå tính voán coù cuûa con ngöôøi, sau laø nhôø vaøo aân suûng sieâu nhieâu maø Thieân Chuùa ban ñeå con ngöôøi coù theå vöôn tôùi gaëp gôõ Ngaøi. Caû hai böôùc naøy ñeàu tuøy thuoäc vaøo möùc ñoä tham döï cuûa huyeàn nhieäm con ngöôøi vaøo trong Huyeàn nhieäm Thieân Chuùa.

Nhöõng kieán giaûi cuûa Rahner ñöôïc xaùc ñònh vaø xaây döïng treân quan ñieåm veà thaàn hoïc toân giaùo cuûa ngaøi. Maø toân giaùo aáy chính laø Kitoâ giaùo, vaø caùc vaán naïn chuû yeáu ñaõ ñöôïc neâu ra nôi caùc toân giaùo khaùc: Chuùa Gieâsu Kitoâ hieän dieän theá naøo nôi caùc toân giaùo khoâng phaûi Kitoâ giaùo? Ñaàu tieân, ngaøi döïa vaøo moät ñieåm tín lyù, laø ñöùc tin maëc khaûi, ñeå traû lôøi caâu hoûi treân, nhöng loái suy tö naøy chæ ôû goùc ñoä tieân thieân. Sau ñoù, khi nghieân cöùu lòch söû toân giaùo, ngaøi duøng theâm nhöõng chaát lieäu vaø kinh nghieäm mang tính haäu nghieäm trong loái giaûi thích cuûa moät soá toân giaùo khaùc ñeå coù caâu traû lôøi troïn veïn hôn.

Quan ñieåm suy tö cuûa Rahner laø khaúng ñònh söï hieän dieän cuûa Chuùa Gieâsu Kitoâ trong toaøn boä lòch söû nhaân loaïi. Söï hieän dieän naøy laø ñieàu maø caùc Kitoâ höõu khoâng theå naøo queân laõng hay phuû ñònh. Nhöng quan ñieåm treân ñoàng thôøi giaû ñònh moät quan ñieåm khaùc laø, nhöõng ai khoâng phaûi Kitoâ höõu cuõng ñöôïc tham döï vaøo lòch söû cöùu ñoä, töùc laø nhöõng ngöôøi coù yù höôùng ngay laønh, löông thieän, maø nôi moãi lòch söû toân giaùo cuï theå hoï coù theå mang laáy nieàm tin rieâng cuûa hoï. Ngaøi coá gaéng ñem nhöõng quan nieäm ñaõ ñöôïc ñeà caäp tröôùc ñaây laøm neàn taûng roài töø ñoù phaùt trieån loái suy tö naøy.

Tröôùc nhaát, Rahner cho raèng "tieàn giaû ñònh Thieân Chuùa muoán cöùu ñoä caû theá giôùi: ñoù laø ôn cöùu ñoä phoå quaùt, coù hieäu quaû chaân thaät trong doøng lòch söû vaø thuoäc sieâu nhieân". Tieàn ñeà naøy ñaõ noùi leân tính phaûn tænh cuûa con ngöôøi vaø tính taát yeáu cuûa theá giôùi, ñaây laø nhöõng ñieàu vöøa heát söùc hieån nhieân (thematical) vöøa raát aån chöùa (unthematical, impliciate) trong loái suy tö cuûa caùc Kitoâ höõu, maø ñoâi khi hoï quaù deã daøng laõng queân. Vôùi Rahner, baát cöù hieån ñeà naøo ñeàu bao haøm trong noù khía caïnh aån taøng, giaáu kín, ñoù chính laø ñieàu maø chuùng ta seõ muoán dieãn taû roõ hôn sau ñaây.

Thöù ñeán, moät ngöôøi khoâng phaûi Kitoâ höõu ñöôïc cöùu ñoä nhôø thaønh taâm thieän yù, chuùng ta khoâng neân vaø chæ giaûi thích ñieàu naøy döôùi laêng kính tieâu cöïc. Töø "voâ danh" gaây cho chuùng ta moät loái hieåu tieâu cöïc, song kyø thöïc noù chöùa caû moät heä yù nghóa. Vì neáu cöù theo loái nhìn cöïc ñoan nhö theá thì chuùng ta khoâng caàn xeùt ñeán lòch söû tính, xaõ hoäi tính, vaên hoùa tính cuûa thöïc taïi cöùu ñoä. Laáy ví duï cuï theå, trong vaên hoùa Trung Quoác, nhöõng "thaùnh nhaân", "chí nhaân" coù theå ñöôïc coi laø nhöõng Kitoâ höõu khoâng? Cho neân, nhöõng ñieàu naøy ñeàu caàn ñöôïc nghieân cöùu vaø dieãn ñaït laïi.

Ngoaøi ra, coøn coù vaán ñeà, trong quaù trình vaø heä thoáng aân suûng cuûa Kitoâ giaùo, laøm theá naøo ñeå nhaän ra ôn cöùu ñoä trong töøng ngaøy soáng cuï theå ñaây? Ñieàu naøy khoâng chæ giôùi haïn trong caáp ñoä caù nhaân, maø môû roäng ra caû trong caáp ñoä lòch söû nhaân loaïi phoå quaùt nöõa. Phaûn tænh veà nhöõng chuû ñeà naøy, Rahner nhaán maïnh ñeán hai nhaân vaät ñöôïc maëc khaûi trong Cöïu Öôùc laø Adam (bieåu töôïng cuûa caû nhaân loaïi) vaø Moses, giöõa hai nhaân vaät naøy coù moät khoaûng thôøi gian raát daøi maø ngaøi goïi teân laø "thôøi gian giöõa" (time between). Theo ñoù, lòch söû nhaân loaïi trong khoaûng thôøi gian naøy döôøng nhö khoâng coù noäi dung "cöùu ñoä", hoaëc ôn cöùu ñoä khoâng coù baát kyø taùc duïng tích cöïc naøo sao? Hoaëc giaû söû ôn cöùu ñoä vaãn coù coâng naêng cuûa noù, thì laøm theá naøo chuùng ta coù theå noái keát giai ñoaïn ñoù vaøo trong toång theå doøng lòch söû cöùu ñoä ñaây? Hoaëc, "Emmanuel" cuûa Thieân Chuùa coù yù nghóa gì trong lòch söû nhaân loaïi?

Phaûn tænh nhöõng vaán naïn treân, cuøng vôùi Maàu nhieäm Nhaäp theå vaø vieäc Thaùnh Thaàn Thieân Chuùa hoaït ñoäng trong doøng lòch söû nhaân loaïi, cuoái cuøng roài coù yù nghóa gì quan troïng? Hay noùi theo Rahner: trong Thaùnh Thaàn, Ñöùc Gieâsu Kitoâ hieän dieän theá naøo? Hay hoïc troø cuûa Rahner laø Hoaøng Khaéc Tieâu laøm theá naøo tieáp tuïc phaùt trieån Kitoâ hoïc veà Thaùnh Thaàn ñaây? Hay theâm böôùc nöõa laø: Kitoâ hoïc veà Ba Ngoâi coù yù nghóa gì?

1. Neàn taûng nhaân hoïc: con ngöôøi höôùng veà Thaàn phoå quaùt

Trong taùc phaåm "Tinh thaàn trong theá giôùi", Rahner ñaõ phaân tích caáu truùc neàn taûng cuûa nhaân loaïi laø con ngöôøi khôûi ñaàu nhôø ñöôïc Thieân Chuùa taïo döïng, vaø muïc ñích toàn taïi cuûa con ngöôøi cuoái cuøng roài cuõng höôùng veà söï hôïp nhaát vôùi Thieân Chuùa. Ñaëc ñieåm cuûa con ngöôøi laø vieäc chieâm ngöôõng nguyeän voïng cuûa Thieân Chuùa, hay yù nguyeän taâm linh cuûa con ngöôøi laø môû ra vôùi voâ haïn.

Neáu noùi theo ngoân ngöõ trong cuoán "Tinh thaàn trong theá giôùi" baèng moät phaùt bieåu lôøi goïn yù ñuû thì seõ laø "Kitoâ höõu voâ danh".

Tính sieâu vöôït naøy chính laø söï lieân keát noäi taïi ñaày cuï theå maø moãi ngöôøi ñeàu gaëp thaáy nôi lòch söû cuûa mình, vì trong Thieân Chuùa maø con ngöôøi sieâu vöôït, tieàm naêng sieâu vöôït maø moãi ngöôøi ñoùn nhaän (caùch bò ñoäng) vaøo trong chính chuû theå mình laïi caøng nhieàu hôn nöõa. Bôûi cuoäc soáng con ngöôøi laø hoaït ñoäng, maø trong moãi hoaït ñoäng, con ngöôøi ñang hieän thöïc hoùa caùi toâi sieâu vöôït cuûa mình. Chæ treân caáu truùc neàn taûng aáy, töùc nôi nhöõng ñieàu kieän cuûa traïng thaùi cô baûn cho söï toàn taïi sieâu vöôït (hay ngaén goïn laø, ñieàu kieän hình thaønh hoaït ñoäng cuûa con ngöôøi), maø moãi haønh ñoäng môùi coù theå taäp trung chuù yù ñeán moät vaøi ñoái töôïng naøo ñoù, nhôø theá con ngöôøi môùi coù theå nhaän bieát hoaëc yeâu meán ñoái töôïng kia. Noùi khaùc ñi, nhôø vaø trong moãi haønh ñoäng coù yù höôùng maø moät soá ñieàu cuï theå naøo ñoù ñöôïc hình thaønh, ñöôïc trôû thaønh hieän theå trong moät daùng hình hay trong moät phaïm truø naøo ñoù. Nhö theá, nhaân vò cuûa con ngöôøi laø moät loaïi tinh thaàn, giuùp cho nhöõng haønh ñoäng ñi vaøo söï maïch laïc, maø söï maïch laïc ñoù laïi naèm trong phaïm truø cuûa moät vaên hoùa vaø lòch söû cuï theå. Coøn moãi haønh ñoäng thì ñeàu bò bao quanh bôûi moät lôùp huyeàn nhieäm chöa trôû thaønh hieän theå, maø lôùp huyeàn nhieäm naøy cuoái cuøng roài cuõng laø neàn taûng sieâu vöôït cuûa caùi toâi vaø söï khaùt caàu muïc ñích cuûa cuoäc ñôøi. (Xem: G.A. McCool (ed.), A Rahner Reader, (London: Darton, 1975), chap.I: "The Openess of Being and of Man", pp.2-22; A.E. Carr, "Starting with the Human", trong L.J. O'Donovan (ed.), A World of Garce: An Introduction to the Themes and Foundations of Karl Rahner's Theology, (N.Y.: Crossroad, 1984), pp.17-30, esp. pp.20f.)

Neáu duøng neàn taûng nhaân hoïc treân ñeå nhìn veà kinh nghieäm toân giaùo, chuùng ta coù theå thaáy, moät maët kinh nghieäm toân giaùo laø thöù thöôøng thöùc maø nhaân loaïi vaãn coù, bôûi vì con ngöôøi coù nieàm tin, neân söï sieâu vöôït chính mình cuõng coù toân giaùo tính; maët khaùc, moãi loaïi kinh nghieäm ñöùc tin chæ coù theå ñöôïc hieän thöïc hoùa trong moät lòch söû toân giaùo nhaát ñònh. Töø ñoù coù theå suy ra, ôû ñaâu coù yù thöùc veà vaán ñeà toân giaùo, ôû ñoù coù neàn taûng cuûa huyeàn nhieäm trong nieàm tin toân giaùo cuï theå ñoù. Laøm theá naøo neàn taûng huyeàn nhieäm naøy hieån loä nôi theá giôùi, bieán thaønh lòch söû cöùu ñoä ñeå con ngöôøi khao khaùt tìm ñaây? Caâu hoûi naøy daãn chuùng ta tìm kieám nhöõng phaïm vi vaø lòch söû nôi maëc khaûi huyeàn nhieäm, maø nôi moãi toân giaùo laïi coù lôøi giaûi ñaùp khaùc nhau cho caâu hoûi treân, song nhö moïi ngöôøi ñeàu bieát, nôi moãi caâu traû lôøi kia ñeàu aån chöùa huyeàn nhieäm caû. (G.A. McCool (ed.), A Rahner Reader, ibid., pp.66-74; T.F. O'Meara, "A History of Grace", trong L.J. O'Donovan (ed.), A World of Garce, ibid., pp.76-91; xem: K. Rahner, "History of the World and Salvation History", trong T.I., vol.5, pp.97-114.)

Kitoâ giaùo thì khaúng ñònh vaø tuyeân boá raèng: maëc khaûi cuûa Thieân Chuùa chính laø nôi Ñöùc Gieâsu Kitoâ. Theá neân, nieàm tin vaø ôn cöùu ñoä maø Ñöùc Gieâsu Kitoâ ñaõ maëc khaûi lieân keát theá naøo vôùi caùc toân giaùo khaùc ñaây, vaãn luoân laø vaán ñeà tranh caõi cuûa hai phaùi baøi ngoaïi vaø bao haøm. Vaán ñeà tranh caõi naøy chuùng ta seõ baøn tôùi caùch chi tieát hôn ôû chöông sau cuûa cuoán saùch naøy.

2. Thaàn phoå quaùt (Thieân Chuùa)

Tính nhaân baûn chính laø tinh thaàn trong theá giôùi, laø höõu theå môû ra vôùi Ñaáng Voâ Haïn Tuyeät Ñoái. Ñaáy laø aân suûng töï nhieân maø moïi ngöôøi ñeàu coù. Ta coù theå phaân bieät giöõa aân suûng vaø yù nghóa cuûa aân suûng, bôûi caùi sau laø do Thieân Chuùa töï thoâng truyeàn: Thieân Chuùa töï toû loä cho con ngöôøi bieát Ngaøi laø Thieân Chuùa, nghóa laø töï noäi taïi Ngaøi laø moät Höõu Theå Voâ Haïn vaø Huyeàn Nhieäm hoaøn toaøn, vaø huyeàn nhieäm cuûa Ngaøi ñöôïc theå hieän trong söï höõu haïn cuûa nhaân loaïi. Do ñoù, huyeàn nhieäm höõu haïn vaø Huyeàn Nhieäm Voâ Haïn coù theå gaëp gôõ nhau, thaäm chí lieân keát vôùi nhau.

Noùi caùch khaùc, Rahner cho raèng töï nhieân vaø sieâu nhieân, moät maët vaãn phaân bieät roõ raøng; maët khaùc laïi coù tính lieân keát. Thöù nhaát, söï phaân bieät giöõa töï nhieân vaø sieâu nhieân heä ôû baûn chaát tính vaø trieät ñeå tính. Rahner nghó raèng, tuy phaân bieät nhöng aân suûng khoâng phaûi laø ñieàu gì hoaøn toaøn môùi meû, noù coù theå aûnh höôûng vaø laøm thay ñoåi thöïc taïi töï nhieân, laøm cho töï nhieân hôïp taùc vôùi aân suûng vaø cuøng vôùi aân suûng cuøng tieán veà vieân maõn. Taét moät lôøi, thöïc taïi aân suûng goàm chöùa sieâu nhieân tính vaø huyeàn nhieäm tính, noù ñöôïc ban cho nhaân loaïi, laøm troøn ñaày hieåu bieát cuûa nhaân loaïi, vaø aûnh höôûng treân ñôøi soáng cuûa nhaân loaïi. Khi con ngöôøi ñoùn nhaän huyeàn nhieäm ñöùc tin vaø phöông theá daãn daét cuûa ñöùc tin, thì luùc ñoù, ñöùc tin seõ laøm cho ñôøi soáng thöôøng nhaät cuûa con ngöôøi tìm thaáy ñöôïc yù nghóa saâu xa hôn. (K. Rahner, "Concerning the Relationship of Nature and Grace", trong T.I., vol.1, pp.297-317; K. Rahner, "Reflections on the Experience of Grace", trong T.I., vol.3, pp.86-90.)

AÂn suûng töï nhieân vaø sieâu nhieân coù tính trieät ñeå, bôûi vì Thaàn quyeát ñònh dung hoøa chính Ngaøi vaø söï toaøn veïn cuûa Ngaøi vaøo trong nhöõng thöïc taïi khoâng phaûi laø chính Ngaøi, nghóa laø, Ngaøi ñeå Thaàn tính Ngaøi tan chaûy vaøo trong nhöõng taïo vaät phi thaàn tính. Thaàn tính cuûa Thieân Chuùa laø Huyeàn nhieäm noäi taïi trong chính Ngaøi, laø tình yeâu töï thaân, nhôø ñoù Ngaøi coù ñöôïc söï töông thoâng trong chính Ngaøi. Khi saùng taïo theá giôùi, Thieân Chuùa laáy söùc soáng thaàn thaùnh cuûa Ngaøi thoâng truyeàn cho thuï taïo phi thaàn thaùnh, do ñoù, thuï taïo laø ñieàu kieän ñeå chính Thieân Chuùa töông thoâng ra ngoaøi, vaø theá giôùi naøy laø nôi ñeå nhaân loaïi ñöôïc toàn taïi vaø soáng trong. Coù luùc Rahner laïi nghó raèng nhöõng ñieàu kieän töông thoâng laø "ngöõ phaùp" ñeå Thieân Chuùa dieãn ñaït chính Ngaøi, loái nhìn veà ngöõ phaùp naøy coù theå ñöôïc giaûi thích roõ hôn nhôø quan nieäm veà "bieåu töôïng". Nhö theá, ngöõ phaùp mang laïi cho bieåu töôïng nhöõng ñieàu kieän cuûa khaû theå tính, coøn bieåu töôïng laïi ñöôïc xem laø söï phaùt huy cuûa ngöõ phaùp. (Xem: G. Vandervelde, "The Grammer of Grace: Karl Rahner as a Watershed in Contemporary Theology", trong Theological Studies 49 (1988), pp.445-459.)

Quan nieäm "bieåu töôïng" cuûa Rahner khaùc vôùi nghóa thöôøng duøng cuûa töø bieåu töôïng, bôûi ñieåm nhaán cuûa Rahner naèm ôû choã bieåu töôïng cuûa "thöïc taïi" (real). Töø caùch hieåu naøy, ngaøi thaáy raèng baûn chaát cuûa moïi toàn höõu ñeàu coù tính bieåu töôïng, vì chuùng phaûi dieãn taû chính chuùng, chính baûn chaát cuûa chuùng. Vaäy ra, bieåu töôïng laø caùch thöùc moâi giôùi cuûa nhieàu vaø moät, laø phöông thöùc trung gian giöõa noù vaø caùi khaùc, hieåu bieåu töôïng cuõng laø hieåu ñöôïc yù nghóa maø baûn chaát ñaõ dieãn taû ra. Noùi cuï theå hôn, khi toâi dieãn taû moät toàn höõu vì toàn höõu, thì toàn höõu ñoù vaø toâi phaûi khaùc nhau, nhöng ñoàng thôøi khi toâi hieåu nhöõng ñieàu toâi vöøa laøm, thì troïn caû tieán trình aáy ñaõ trôû thaønh moät phaàn cuûa toâi roài. Toùm laïi, toàn höõu kia vaø toâi gaén vôùi nhau baát khaû phaân.

Trong ngöõ phaùp vaø bieåu töôïng, nhöõng gì Thieân Chuùa töï dieãn taû ñeàu laø ñieàu chaân thaät, laø ñieàu maø nhaân loaïi coù theå nhaän hieåu, bôûi nhaân loaïi ñöôïc ban cho naêng löïc truyeàn thoâng vaø hieåu bieát, laø thöù naêng löïc tinh thaàn sieâu vöôït trong theá giôùi naøy. Cho neân, khi duøng bieåu töôïng, con ngöôøi yù thöùc raèng mình laø hình aûnh cuûa Thieân Chuùa, töùc laø coù theå duøng bieåu töôïng ñeå dieãn taû chính mình, vaø cuõng coù khaû naêng hieåu ñöôïc bieåu töôïng maø ngöôøi khaùc ñang dieãn taû ra. Ñieàu quan troïng laø, qua taát caû nhöõng bieåu töôïng kia, con ngöôøi coù theå nhaän bieát raèng chính Thieân Chuùa ñang dieãn taû chính Ngaøi trong theá giôùi naøy chaêng?

Cöù theo lyù luaän treân, thöù ngöõ phaùp maø Thieân Chuùa duøng ñeå thoâng truyeàn chính Ngaøi cho con ngöôøi seõ ñöôïc con ngöôøi hieåu roõ, cuï theå nhaát laø bieåu töôïng chaân thaät cuûa thöïc taïi Ngoâi Lôøi Nhaäp Theå laøm ngöôøi. Vì laø Logos neân Ñöùc Gieâsu Kitoâ laø bieåu töôïng tuyeät ñoái cuûa Thieân Chuùa giöõa loøng theá giôùi, laø bieåu töôïng duy nhaát khoâng theå bò töông ñoái hoùa ñöôïc. Vì laø Logos, neân Ñöùc Gieâsu Kitoâ laø bieåu töôïng chaân thaät cuûa hình aûnh Thieân Chuùa ban taëng cho nhaân loaïi giöõa loøng nhaân loaïi. (Xem: J.H.P. Wong, Logos-Symbol in the Christology of Karl Rahner, (Roma: LAS, 1984). Trong lôøi daãn nhaäp, K. Rahner nhaán maïnh ñeán söï ñoùng goùp cuûa J.Wong trong vieäc hôïp nhaát hai khaùi nieäm Logos vaø bieåu töôïng cuûa Thaùnh Taâm, laø ñieàu maø döôøng nhö chaúng coù lieân heä gì vôùi nhau.)

Toùm laïi, chuùng ta khoâng theå gaùn cho Thieân Chuùa hai chöõ maàu nhieäm ñöôïc nöõa, vì Con Thieân Chuùa ñaõ maëc khaûi cho nhaân loaïi, ñaõ ñöa nhaân loaïi ñeán söï hieåu bieát saâu xa veà Thieân Chuùa, laïi giuùp con ngöôøi - trong Ñöùc Gieâsu Kitoâ - kinh nghieäm tröïc tieáp Thieân Chuùa, ñieàu maø vì voán dó laø taïo vaät höõu haïn, con ngöôøi khoâng taøi naøo tieáp caän ñöôïc maàu nhieäm aáy, chuùng ta toát nhaát chæ coù theå duøng phaûn tö trieát hoïc ñeå truy vaán Thieân Chuùa, nhôø truy hoài theo nguyeân lyù nhaân quaû ñeå tìm veà ñoäng cô hay muïc ñích ban ñaàu, hoaëc nhôø phaûn tænh veà nguoàn coäi söï soáng vaø veà khaùt voïng haïnh phuùc vieân maõn maø thoâi.

Song vôùi maëc khaûi cuûa Ñöùc Gieâsu Kitoâ, chuùng ta bieát raèng nhaân hay quaû ñeàu laø chính Thieân Chuùa Ba Ngoâi. Ñoù laø ñieàu maø nieàm tin vaøo vò Thieân Chuùa phoå quaùt ñaõ minh ñònh, vaø laø ñieàu ñaõ ñöôïc haøm yù trong toaøn boä suy tö trieát hoïc. Chung quy laïi, moät vò Thieân Chuùa ñaõ töï thoâng truyeàn chính Ngaøi cho moïi taïo vaät phi thaàn tính, chaúng leõ laïi khoâng ñöôïc con ngöôøi nhaän bieát sao? Do ñoù, Rahner xaùc tín raèng Thieân Chuùa vaø con ngöôøi laø nhöõng thöïc taïi mang bieåu töôïng tính gioáng nhau, trong söï dieãn taû bieåu töôïng aáy, con ngöôøi coù theå dieãn ñaït söï khaùc bieät theo nhieàu caáp ñoä khaùc nhau.

3. Thieân Chuùa phoå quaùt giaùng sinh laøm ngöôøi: Thieân Chuùa ôû cuøng con ngöôøi

Trong caáu truùc neàn taûng töï thaân cuûa mình, con ngöôøi ñaõ mang laáy tri thöùc mang tính phaïm truø, nhöng ñoàng thôøi cuõng coù theå môû ra ñeå sieâu vöôït leân tuyeät ñoái voâ haïn; maët khaùc, Thieân Chuùa töï thoâng truyeàn, qua nhöõng dieãn taû cuûa bieåu töôïng cho moïi lónh vöïc phi thaàn thaùnh. Nhö theá, ta thaáy ñöôïc tröông löïc giöõa vieäc con ngöôøi sieâu vöôït vaø Thieân Chuùa ñeán trong loøng theá giôùi, cuõng nhö thaáy ñöôïc hai thôøi khaéc cuûa moät tieán trình. Hai thôøi khaéc naøy ñaõ ñöôïc haøn keát troïn veïn nôi maàu nhieäm Nhaäp theå cuûa Ñöùc Gieâsu Kitoâ. Khi Thieân Chuùa giaùng sinh laøm ngöôøi nhö theá, söï soáng vónh cöûu vaø söï soáng hieän thöïc ñaõ töông thoâng vôùi nhau, Thieân Chuùa bieán thaønh aân suûng mang lòch söû tính, nghóa laø Thieân Chuùa vöøa ñeán trong doøng lòch söû vöøa aån mình ñi. Cho neân, Ñöùc Gieâsu Kitoâ giaùng sinh laøm ngöôøi giuùp con ngöôøi coù theå böôùc theo Ngaøi ñeå ñaït tôùi thaàn tính. Trong tieán trình naøy ta thaáy ñöôïc söï hôïp taùc giöõa noã löïc cuûa con ngöôøi vaø aân suûng cuûa Thieân Chuùa, coøn trong ñôøi soáng ñöùc tin söï hôïp taùc kia nghieãm nhieân bieán thaønh moät tình yeâu hoã töông, ñaáy cuõng laø tieán trình con ngöôøi ñöôïc daãn ñöa vaøo Huyeàn nhieäm cuûa chính Thieân Chuùa. (Xem: P.D. Molnar, "Can We Know God directly?: Rahner's Solution from Experience", trong Theological Studies 46, 1985, pp.228-261, esp. 231.)

Tieáp ñaây seõ noùi roõ Thieân Chuùa ôû cuøng con ngöôøi theo ba khía caïnh:

a. Maàu nhieäm nhaäp theå

Maàu nhieäm naøy mang laáy caû hai maët cuûa vieäc keát hôïp huyeàn nhieäm vôùi Huyeàn Nhieäm: moät beân laø nhaân loaïi khaùt caàu gaëp gôõ chính Huyeàn Nhieäm; coøn beân kia laø Thieân Chuùa töï thoâng truyeàn chính mình caùch saùng roõ. Hai maët cuûa maàu nhieäm naøy ñeàu laø huyeàn nhieäm bôûi leõ maàu nhieäm aáy ñaõ ñöôïc tuoân voït ra töø tröôùc khi con ngöôøi xuaát hieän. Maø caên nguyeân cuûa söï tuoân voït ra aáy, ñoái vôùi con ngöôøi, laø khoâng theå hieåu noåi; maët khaùc, töông lai cuûa con ngöôøi laø moät huyeàn nhieäm ñöôïc veùn môû töø töø, haàu giuùp con ngöôøi coù theå naém baét ñöôïc söï maëc khaûi cuûa Huyeàn Nhieäm, roài tan nhaäp vaøo chính Huyeàn Nhieäm Thieân Chuùa. Ñaây cuõng chính laø muïc ñích cuûa vieäc Ñöùc Gieâsu Kitoâ giaùng sinh laøm ngöôøi, laø daãn ñöa chuùng ta ñeán cuøng Thieân Chuùa.

Ngaén goïn, caên baûn cuûa vieäc giaùng sinh laøm ngöôøi laø Ngoâi Lôøi Thieân Chuùa trôû thaønh ngöôøi phaøm. Neáu Ngoâi Lôøi Thieân Chuùa khoâng hieån loä ra nôi Ñöùc Gieâsu thì chuùng ta khoâng caùch gì bieát ñöôïc dung maïo cuûa Thieân Chuùa. Do ñoù, yù nghóa cuûa vieäc Ñöùc Gieâsu Kitoâ toû mình ra laø vieäc Thieân Chuùa Ba Ngoâi trôû thaønh con ngöôøi, nhaän laáy baûn tính loaøi ngöôøi laøm baûn tính cuûa Ngaøi, neân vieäc con ngöôøi tin vaøo maàu nhieäm Nhaäp theå cuûa Ñöùc Gieâsu laø hoaøn toaøn khaû dó, bôûi caáu truùc töï thaân cuûa con ngöôøi laø ñoùn nhaän Huyeàn Nhieäm, nhöng chaúng qua laø con ngöôøi coù töï do ñeå ñoùn nhaän hay töø choái maø thoâi. (K. Rahner (ed.), Sacramentum Mundi: An Encyclopedia of Theology, (N.Y.: Herder, 1968-70), "Incarnation", vol.3, pp.110-118; "Salvation", vol.5, pp.405-9; 419-33, 435-38; K. Rahner, Grundkurs des Glaubens, pp.211-26.)

Ngoâi Hai Thieân Chuùa giaùng theá laøm ngöôøi cuõng ñoàng nghóa vôùi vieäc Thieân Chuùa hoùa mình ra khoâng; maët khaùc cuõng ñoàng nghóa raèng Thieân Chuùa chaáp nhaän nhaân tính vaø thöïc haønh nhaân tính. Nhö theá, yù nghóa cuûa "trôû thaønh" (becoming) laø thay ñoåi thaønh moät thöïc taïi taïo vaät (con ngöôøi), chöù khoâng phaûi laø söï bieán hoùa cuûa Logos, tieáp nöõa, khi Logos chaáp nhaän trôû thaønh ngöôøi, thì Logos cuõng nhaän luoân vaøo mình moät lòch söû thieân bieán vaïn hoùa cuûa con ngöôøi. Töø ñoù, thôøi gian cuûa con ngöôøi trôû thaønh thôøi gian vónh cöûu, caùi cheát cuûa con ngöôøi cuõng trôû thaønh caùi cheát ñöôïc Thieân Chuùa ñoùn nhaän. Theá laø, Thieân Chuùa voán vónh haèng baát bieán trôû thaønh Thieân Chuùa nhaän chòu nhöõng ñoåi thay, töùc laø Ngaøi ñaõ khoâng hoùa chính Ngaøi, nhôø theá con ngöôøi môùi coù theå tieáp nhaän moät thöïc taïi Gieâsu Kitoâ hoaøn toaøn con ngöôøi. Noùi khaùc ñi, cuoäc soáng höõu haïn cuûa con ngöôøi, nôi Ñöùc Gieâsu Kitoâ, ñöôïc phuïc hoài veà laïi cuoäc soáng toaøn veïn ban ñaàu, tình yeâu höõu haïn ñöôïc hoøa nhaäp vaøo Tình Yeâu voâ haïn, "Vì Ngaøi laø Tình Yeâu, neân pheùp laï taát nhieân xaûy ra caùch roõ raøng, hoaëc noùi ñuùng hôn, vì yeâu neân Ngaøi ñaõ hieån loä ra trong moät caùch theá khoâng theå naøo hieåu noåi." (K. Rahner, "On the Theology of the Incarnation", trong T.I., vol.4, p.116.)

Giaùng sinh laøm ngöôøi laø moät thöù huyeàn nhieäm cuûa Tình yeâu vaø Söï soáng, nghóa laø aân suûng cuûa Thieân Chuùa vaø söï hieän dieän cuûa Ñöùc Gieâsu Kitoâ seõ coù trong moãi söï kieän, vaø nôi moãi thöïc taïi maø ta coù theå naém baét ñeàu chöùa baûn chaát huyeàn nhieäm. Con ngöôøi luùc ñoù phaûi thöøa nhaän raèng mình khoâng theå keát hôïp cuøng Thieân Chuùa (maø phöông caùch keát hôïp thì raát ña daïng, coù theå theá naøy hoaëc theá kia), nghóa laø khoâng heà deã daøng ñeå naém baét chieàu saâu cuûa moãi söï kieän. Neân Rahner thaáy maàu nhieäm Nhaäp theå roõ raøng coù quan heä maät thieát vôùi ñieàu maø ngaøi ñaõ chuû tröông veà Kitoâ höõu voâ danh. Ngaøi noùi:

"Moãi ngöôøi duø coù duøng ngoân ngöõ cao xa ñeán ñaâu ñi chaêng nöõa ñeå dieãn taû maëc khaûi, hoaëc duø cho anh ta coù nhaãn naïi - hay ñuùng hôn laø trong Tin - Caäy - Meán, hoaëc duø cho anh ta coù duøng voâ vaøn danh xöng khaùc nhau ñeå dieãn taû maëc khaûi, dieãn taû söï hieän höõu cuûa anh, dieãn taû cuoäc soáng cuûa anh, thì ñoàng thôøi anh cuõng phaûi chaáp nhaän raèng coøn ñoù moät maët sau vôùi nhöõng veát tích veà moät tình yeâu vónh vieãn bò che giaáu, trong ñoù, uy löïc cuûa söï cheát vaãn ñang tieáp tuïc uy hieáp söï soáng. Con ngöôøi aáy, vôùi nhöõng khaúng ñònh veà thöïc taïi nhö theá, döôøng nhö vaãn ñang mang trong mình nhöõng hy voïng ñaëc bieät duø anh mang ñaày giôùi haïn, bôûi thöïc teá laø, Thieân Chuùa duøng nieàm hy voïng voâ haïn ñeå roùt ñaày söï höõu haïn nôi anh. Ñaáy cuõng laø ñang noùi veà vieäc Thieân Chuùa giaùng sinh laøm ngöôøi." (K. Rahner, "On the Theology of the Incarnation", trong T.I., vol.4, p.119; xem: K.H. Ohlig, "Impulse zu einer 'Christologie von unten' bei Karl Rahner", trong H. Vorgrimler (ed.), Wagnis Theologie, pp.259-273.)

b. Söï hôïp nhaát cuûa ña nguyeân

Trong sieâu hình hoïc truyeàn thoáng, söï lieân keát giöõa moät vaø nhieàu, hay boä phaän vaø toaøn theå, ñöôïc thieát laäp treân quan heä nhaân quaû. Nhöng laøm theá naøo ñeå coù moät quan nieäm ñuùng ñaén veà söï hôïp nhaát hoã töông giöõa ña nguyeân vaø toaøn theå, maø khoâng rôi vaøo phieán dieän hoaëc boû maát maët beân kia ñaây? Nhìn laïi doøng lòch söû, Rahner thaáy raèng, ñaõ coù raát nhieàu quan nieäm neáu khoâng rôi vaøo thuyeát nhò nguyeân thì laïi bò keït trong nhöõng nguy cô cuûa thuyeát nhaát nguyeân, maø khoù loøng thieát laäp hay baûo toaøn ñöôïc söï trung dung giöõa hai thaùi cöïc. Neáu coù ngöôøi noùi, duø xeùt veà tri thöùc hay töï do, ñeàu khoâng theå nhaän ra söï phaân bieät hay hôïp nhaát giöõa hai thaùi cöïc, thì ngöôøi ñoù veà cô baûn ñaõ khoâng hieåu ñöôïc troïng ñieåm maø Rahner muoán nhaém tôùi.

Troïng ñieåm cuûa Rahner ñöôïc dieãn taû roõ baèng nhieàu haïng töø khaùc nhau, nhö: ñieàu kieän hoùa laãn nhau, tuaàn hoaøn, boå sung hoaëc hôïp ñieåm tieäm caän (asymptotic). ÔÛ ñaây, chuùng ta ñaëc bieät chuù troïng ñeán thuaät ngöõ "tieäm caän". Treân quan ñieåm naøy, söï hôïp nhaát seõ xaûy ra giöõa nguoàn coäi vaø ñieàu chöa hoaøn thaønh, söï tieäm caän ñoù seõ daãn ñeán söï hôïp nhaát chung cuïc. Hay nhö Rahner ñaõ noùi: "Taát caû tri thöùc ñeàu döïa vaøo vieäc khaúng ñònh Huyeàn Nhieäm Thaàn Thaùnh hoaëc neàn taûng cuûa Höõu Theå Tuyeät Ñoái, coøn loái nhìn tieäm caän laïi ñaët neàn treân goác reã cuûa haønh vi tri nhaän vaø ñoái töôïng cuûa haønh vi aáy." Nhö theá, Thaàn thaùnh hoaëc huyeàn nhieäm giöõa Huyeàn nhieäm, hoaëc söï hieän dieän ñaày bí aån cuûa Thieân Chuùa moät khi ñoàng haønh vôùi kinh nghieäm lòch söû cuûa nhaân loaïi, seõ daãn daét con ngöôøi nhôø tri thöùc vaø töï do, höôùng ñeán nguoàn löïc cuûa moïi vaän ñoäng.

Thaàn thaùnh hoaëc huyeàn nhieäm giöõa Huyeàn nhieäm laø nhöõng taùc nhaân cuûa söï maëc khaûi maø trong caùc toân giaùo ñeàu coù. Trong ñieàu kieän cuûa con ngöôøi nhöõng taùc nhaân aáy hieån loä thaønh nhöõng troïng ñieåm cuûa lòch söû toân giaùo. Nhö theá, söï maëc khaûi cuûa thaàn bao goàm hai khía caïnh: thöù nhaát laø sieâu vieät tính, thöù hai laø lòch söû tính. Hai maët naøy tuy coù söï phaân bieät, nhöng vaãn töông thuoäc laãn nhau. Vaäy ra, theá giôùi höôùng veà Thieân Chuùa, maø Thieân Chuùa laïi ñang aån mình ñi, hay noùi caùch khaùc, qua maëc khaûi, ta bieát Thieân Chuùa ñang daãn daét theá giôùi tieäm caän con ngöôøi haàu ñaït tôùi muïc ñích cuûa söï thaønh toaøn. Hoaëc noùi theo caùch cuûa Rahner thôøi ñaàu laø: söï hôïp nhaát cuûa tinh thaàn vaø vaät chaát trong conversio ad phantasma; hoaëc theo Rahner cuûa thôøi sau laø: nhôø ñieàu kieän hoã töông giöõa "sieâu vöôït" vaø "phaïm truø" maø trôû thaønh sieâu tính. Theá ñoù, moät maët phaïm truø tính phuï thuoäc vaøo theá giôùi maø con ngöôøi ñaõ quaù quen thuoäc; maët khaùc sieâu tính laø söï môû ra ñeå höôùng veà theá giôùi sieâu nhieân.

Nhö theá, trong quaù trình phaùt trieån suy tö cuûa mình, Rahner ñaõ cho thaáy töø hai ñöôøng song song (parallel) ñaày khuyeát ñieåm, ngaøi ñaõ boå tuùc ñeå trôû thaønh moät voøng tuaàn hoaøn (circularity) ñaày maõnh löïc. Quaû thaät, trong quaù trình tuaàn hoaøn naøy, caû hai maët bò ñoäng vaø chuû ñoäng ñeàu ñöôïc tan nhaäp vaøo nhau theo hai höôùng: thöù nhaát laø hoã töông bò ñoäng, thöù hai laø bao quanh naêng ñoäng; hoaëc moät caùi laø töø döôùi leân treân, caùi kia laø töø treân xuoáng döôùi. (J. Honner, "Unity-in-Difference...", ibid., p.503: "Ñieåm hoäi tuï giöõa lòch söû vaø maëc khaûi, coù theå noùi, khoâng phaûi laø moät nôi choán naøo ñoù giöõa hai bôø nhö chuùng ta vaãn troâng mong, ñuùng hôn laø gioáng nhö moät haøng raøo giöõa hai nhaø saùt nhau, nhöng noù coøn vöôït xa hôn nöõa. Vaø thaät vaäy söï hoäi nhaát nôi moät ñieåm xa xaêm thì luoân luoân chöùa ñöïng trong noù, vaø ñöôïc daãn daét bôûi, nhöõng laäp tröôøng voán dó luoân khaùc bieät vaø chia taùch nhau.")

Vaäy, loái nghó cuûa Rahner khoâng chæ ñôn thuaàn laø moät trong nhieàu, nhöng laø moät con ñöôøng tieán tôùi sieâu tính. Söï hoäi nhaát laø moät goác reã coù theå bao haøm taát caû nhöõng ña dieän, do ñoù, haønh ñoäng cuûa moãi ngöôøi, truyeàn thoáng thieän myõ cuûa moãi neàn vaên hoùa, ñeàu ñi töø caù bieät höôùng veà phoå quaùt. Thieân Chuùa khoâng chæ thaät söï sieâu vöôït so vôùi söï hieän höõu cuûa chuùng ta, maø Ngaøi coøn ôû trong söï töï do cuûa chuùng ta ñeå daãn daét chuùng ta höôùng veà nguoàn coäi hieän höõu ñaày Huyeàn nhieäm. Ñieàu ñoù noùi roõ moái quan heä giöõa Thieân Chuùa Ba Ngoâi vôùi söï soáng maø Ngaøi thöông taïo döïng neân, thöông cöùu chuoäc phuïc hoài vaø thöông quy hoài veà söï vieân maõn. Song Huyeàn nhieäm ñöôïc maëc khaûi naøy chæ coù theå ñaït ñöôïc söï troïn ñaày nôi moät mình Ñöùc Gieâsu Kitoâ maø thoâi. Khaúng ñònh naøy ñöôïc thöïc haønh roõ raøng hôn trong vieäc ñoái thoaïi lieân toân. Cuï theå laø, baát keå duøng loaïi thaàn hoïc naøo ñeå laøm neàn taûng cho vieäc ñoái thoaïi lieân toân, thì cuõng khoâng theå loaïi boû Kitoâ hoïc ñöôïc, nhöng chæ ñöôïc pheùp chuù giaûi noù maø thoâi.

Trong nhaõn quan cuûa ngöôøi Kitoâ höõu, giaùng sinh laøm ngöôøi laø söï hoäi nhaát giöõa "nhieàu" vaø "moät", ñoù cuõng laø caùch hieåu cuûa sieâu hình hoïc Taây phöông; nhöng trong moät neàn vaên hoùa khaùc, nhö Ñoâng phöông chaúng haïn, moät vaø nhieàu laøm sao hôïp nhaát vôùi nhau ñöôïc? Ñoù laø ñieàu maø chuùng toâi seõ baøn roõ hôn ôû chöông sau, khi thaûo luaän vôùi tö töôûng cuûa ngaøi Phöông Ñoâng Myõ.

c. Söï hieän dieän cuûa Thaùnh Thaàn

Trong Ñöùc Gieâsu Kitoâ, Thaàn cuûa Thieân Chuùa giaùng sinh laøm ngöôøi vaø daãn daét thaàn cuûa theá giôùi, bôûi leõ Thaàn cuûa Gieâsu cuõng laø Thieân Chuùa saùng taïo ñöôïc sai phaùi ñeán ñeå thaùnh hoùa moái töông lieân giöõa thuï taïo vôùi Thieân Chuùa. Do ñoù, con ngöôøi môùi coù theå nhaän ra söï hieän dieän cuûa Thieân Chuùa trong töøng ngaøy soáng; cuõng nhôø ñoù môùi coù moái lieân heä giöõa Huyeàn nhieäm Thieân Chuùa vôùi moãi söï kieän trong lòch söû, hay vôùi kinh nghieäm toân giaùo cuûa moãi neàn vaên hoùa. Xem ra, quan nieäm veà Thaùnh Thaàn tính ñaõ coù töø khaúng ñònh veà vò Thieân Chuùa öôùc mong cöùu ñoä toaøn theá giôùi. Khaúng ñònh naøy bao haøm toaøn boä hoaït ñoäng cuûa Thaùnh Thaàn, thaäm chí tröôùc caû thôøi cuûa Ñöùc Gieâsu Kitoâ, töùc laø töø thuôû taïo thieân laäp ñòa, theo moïi chuyeån bieán cuûa theá giôùi, roài caû trong nhöõng laàn tuyeån löïa cuûa giao öôùc - caû Cöïu Öôùc vaø Taân Öôùc. Trong thoâng ñieäp "Dominum et Vivificantem" (Chuùa Thaùnh Thaàn laø Chuùa vaø laø Ñaáng ban söï soáng, 18/5/1986) cuûa mình, ÑGH Gioan Phaoloâ II ñaõ khaúng ñònh laïi nhöõng giaùo huaán cuûa Coâng ñoàng Vatican II nhö sau: Chuùa Thaùnh Thaàn vaãn haèng hoaït ñoäng caû trong vaø caû ngoaøi thaân theå höõu hình cuûa Giaùo hoäi.

Rahner khaúng ñònh tinh thaàn cuûa con ngöôøi khoâng ngöøng tìm kieám söï vieân maõn trong Voâ haïn. Duø treân bình dieän tri thöùc hay trong thöïc teá cuoäc soáng, thì chuùng ñeàu laø nhöõng baàu khí roäng lôùn hôn vaø laø ñieåm xuaát phaùt ñeå tinh thaàn con ngöôøi coù theå tieáp xuùc vôùi Thaùnh Thaàn Thieân Chuùa, vaø ñeå Thaùnh Thaàn hieän dieän vôùi caùc loaøi thuï taïo. Cho neân, moãi ngöôøi, baát luaän laø Kitoâ höõu hay khoâng phaûi Kitoâ höõu, neáu hoï coù moät kinh nghieäm toân giaùo thöïc söï trong vieäc gaëp gôõ Thieân Chuùa, thì hoï ñeàu ñoùn nhaän ñöôïc kinh nghieäm nguyeân khôûi veà Thaùnh Thaàn Thieân Chuùa. Tuy nhieân, phaàn lôùn trong nhöõng kinh nghieäm toân giaùo nhö theá, Thaùnh Thaàn thöôøng aån mình ñi hoaëc mang tính bao truøm, hoaëc chöa ñöôïc nhaän ra nhö laø Ñaáng Höôùng Ñaïo. (K. Rahner, Foundation, op. cit., pp.311-321; xem: J.H.P. Wong, "Anonymous Christians: Karl Rahner's Pneuma-Christocentrism and an East-West Dialogue", trong Theological Studies 55 (1994), pp.609-36.)

Rahner ñaõ duøng nhieàu caùch noùi khaùc nhau ñeå dieãn taû söï hieän dieän cuûa Thaùnh Thaàn. Ngaøi cho raèng moãi khi con ngöôøi ñöôïc thu huùt veà ñieàu Toát - Tình Yeâu - Hy voïng, vaø toaøn taâm thaám nhaäp chuùng, thì luùc ñoù Thaùnh Thaàn ñaõ ôû trong haønh vi aáy roài; hoaëc khi con ngöôøi noã löïc ñeå trôû thaønh moät ngöôøi toát; hoaëc khi hoï hy sinh chính mình, thì ñeàu coù söï hieän dieän cuûa Thaùnh Thaàn trong ñoù caû. Kinh nghieäm veà Thaùnh Thaàn Thieân Chuùa cuõng ñöôïc gaëp thaáy nôi cuoäc soáng bình thöôøng naøy; thaäm chí trong nhöõng laàn vaáp ngaõ roài ñöùng leân; trong nhöõng luùc tuy tuyeät voïng nhöng vaãn tin töôûng v.v... Chuùng ta coù theå tín thaùc, hoaëc ñeå cho tri thöùc ñöôïc nhaän thöùc, hoaëc tan hoøa vaøo nhöõng ñieàu ñaõ noùi treân nhôø huyeàn nhieäm cuûa söï tónh maëc hoaøn toaøn, vì ñoù laø baàu khí maø Thaùnh Thaàn Thieân Chuùa öa thích hieän dieän. (42 Xem: J.H.P. Wong, "Some Affinities between Taoism and Christianity: Toward a Dialogue", trong The Living Light 32 (1995/2), pp.30-40.)

Huyeàn nhieäm veà söï hieän dieän cuûa Thaùnh Thaàn coù theå bao truøm moïi caáp ñoä vaø theå loaïi kinh nghieäm toân giaùo khaùc nhau, bao truøm treân moïi giai ñoaïn lòch söû, thaäm chí laø nhöõng giai ñoaïn tröôùc khi Chuùa Gieâsu haï sinh. Do ñoù, maëc khaûi khoâng chæ coù trong söï ñöa daãn Cöïu Öôùc höôùng tôùi söï troïn veïn nôi Taân Öôùc, maø coøn coù trong moïi thaønh phaàn cuûa chaân lyù, trong moïi caáp ñoä trí tueä cuûa con ngöôøi, trong moïi quan nieäm veà thaàn thaùnh, trong moïi kinh ñieån thaùnh cuûa caùc toân giaùo v.v... Caùc giaùo phuï thôøi Giaùo hoäi sô khai ñaõ nhaän ra Logos vaø nhöõng coâng vieäc cuûa Thaùnh Thaàn, nhö: Clement cho raèng Chuùa Thaùnh Thaàn ñaõ gôïi höùng cho trieát hoïc Hy Laïp, nhö khi xöa Ngaøi ñaõ linh öùng cho caùc tieân tri cuûa Israel trong Cöïu Öôùc vaäy.

Töông töï theá, Rahner nghó raèng caùc toân giaùo khoâng phaûi Kitoâ giaùo cuõng laø moät phaàn cuûa lòch söû maëc khaûi, bôûi leõ nhöõng nhaø thaàn bí (baäc huyeàn moân) ñeàu laøm chöùng cho söï hieän dieän cuûa Thaùnh Thaàn Thieân Chuùa. Coøn treân nguyeân taéc, khi duøng trieát hoïc vaø thaàn hoïc ñeå giaûi thích nhöõng kinh nghieäm thaàn bí, chuùng ta khoâng theå chaáp nhaän tính khaû tín cuûa kinh nghieäm thaàn bí. Nhöng Rahner laïi cho raèng phaûi phaân bieät roõ raøng hai caáp ñoä cuûa söï vieäc naøy: thöù nhaát laø kinh nghieäm nguyeân khôûi, thöù hai laø caùch giaûi thích veà kinh nghieäm ñoù. Neáu trong vieäc giaûi thích coù nhöõng quan nieäm vaø lyù leõ khaùc nhau, thaäm chí maâu thuaãn nhau, thì khoâng theå vì theá maø phuû nhaän hay loaïi boû nguoàn goác cuûa kinh nghieäm thaàn bí ñöôïc. (K. Rahner, "On the Importance of the Non-Christian Religions for Salvation", trong T.I., vol.18, pp.288-95; "Experience of the Holy Spirit", trong T.I., vol.18, pp.189-210; xem: H.D. Egan, "The Mysticism of Everyday Life", trong Studies in Formative Spirituality 10 (1989), pp.7-26.)

Moãi khi khaûo saùt ñeå hieåu hôn veà hieän töôïng cuûa kinh nghieäm thaàn bí, chuùng ta neân löu yù moät ñieàu laø: baát kyø loaïi kinh nghieäm thaàn thaùnh cuûa baát cöù toân giaùo naøo ñeàu daãn con ngöôøi ñeán huyeàn nhieäm saâu xa vaø roäng môû hôn. Vaø ñieåm coát loõi maø toân giaùo naøo cuõng khoâng theå boû qua laø khaùt voïng hoøa giaûi chung cuïc vôùi Ñaáng Sieâu Vieät. Song chính ñieàu coát loõi naøy laïi thöôøng laøm naûy sinh vaán ñeà, vì ngoân ngöõ giôùi haïn cuûa loaøi ngöôøi, bôûi con ngöôøi ñi töø höõu haïn maø tieán vaøo söï hieän dieän cuûa voâ haïn, neân chaúng traùch chi raát nhieàu vò coù kinh nghieäm thaàn bí saâu xa (nhaø huyeàn moân) choïn thöù "ngoân ngöõ tieâu cöïc" ñeå dieãn taû, bôûi baát cöù chuû ñeà naøo lieân quan ñeán kinh nghieäm thaàn bí ñeàu bao goàm trong noù moät phaïm vi noäi haøm bao la, maø Rahner goïi laø aån haøm (unthematic).

Theá neân, Rahner ñaõ keát luaän: Thaùnh Thaàn Thieân Chuùa khoâng theå ñöôïc naém baét bôûi thaùi ñoä hueânh hoang ñaéc thaéng, nhö theå Thaùnh Thaàn laø thöù taøi saûn tö höõu cuûa chuùng ta hoaëc nhö theå laø thöù ñaëc quyeàn maø chuùng ta thu hoaïch ñöôïc; bôûi theá, khi chuùng ta queân mình ñi, thì laïi laø luùc tìm gaëp ñöôïc Thaùnh Thaàn.

Song, Thaùnh Thaàn cuõng xuaát hieän nhö moät hieän töôïng ñaày haáp löïc trong caùc kinh nghieäm toân giaùo khaùc nhau, nhö: Kitoâ giaùo, Phaät giaùo hay Ñaïo giaùo. Vaø thaät laï luøng, caùch noùi tieâu cöïc laïi laøm giaûm bôùt nhöõng ngoä nhaän, hieåu laàm; cho neân, caùch noùi tieâu cöïc khoâng chöøng cuõng coù theå giuùp cho vieäc ñoái thoaïi lieân toân ñaáy!

Keát Luaän

Nhôø vaøo nhöõng caùch dieãn ñaït cuûa Rahner, nhö: "Huyeàn nhieäm Thaàn Thaùnh", "Kitoâ höõu voâ danh", "yù nghóa söï soáng", cuoán saùch muoán ñoäc laäp ñöa ra moät vaøi quan nieäm troïng yeáu, baèng caùch taùi caáu vaø keát hôïp, vôùi muïc ñích chuû yeáu laø thuùc ñaåy coâng cuoäc ñoái thoaïi lieân toân. Cho neân, veà Huyeàn nhieäm Thaàn thaùnh, cuoán saùch cuõng döïa vaøo maàu nhieäm Thieân Chuùa Ba Ngoâi cuûa Kitoâ giaùo ñeå hieåu, töø ñoù ta thaáy ñöôïc raèng taát caû söï soáng ñeàu coù caên nguyeân vaø ñeàu seõ quy veà cuøng ñích vieân maõn. Veà Kitoâ höõu voâ danh, qua nhöõng quaûng dieãn cuûa Rahner theo nhaân hoïc, trieát hoïc, thaàn hoïc, ta hieåu roõ raèng con ngöôøi luoân coù töông quan vôùi Thieân Chuùa. Veà yù nghóa söï soáng, Rahner cuõng cho ta thaáy ñöôïc tính toaøn theå cuûa söï soáng khi con ngöôøi gaén keát cuï theå vôùi Thaàn.

Vaäy laø, maàu nhieäm Thieân Chuùa Ba Ngoâi coù hai caáp ñoä: moät laø huyeàn nhieäm noäi taïi nôi chính Ngaøi; hai laø thöù huyeàn nhieäm ñaõ ñöôïc bieåu hieän ra trong lòch söû nhaân loaïi, nhö nguoàn maïch, nhö söï cöùu chuoäc, nhö vieäc laøm troøn ñaày söï soáng. Quaû thaät, chuùng ta khoâng caùch naøo hieåu töôøng taän huyeàn nhieäm cuûa chính Thieân Chuùa laø theá naøo, nhöng qua maëc khaûi, huyeàn nhieäm kia ñaõ ñöôïc veùn môû. Vôùi hai caáp ñoä cuûa maàu nhieäm Thieân Chuùa Ba Ngoâi nhö treân, Rahner ñaõ ñi ñeán moät xaùc quyeát raèng: ôn cöùu ñoä laø noäi taïi nôi Ba Ngoâi, maø noäi taïi trong Ba Ngoâi cuõng laø ôn cöùu ñoä. Nhö theá, trong cuoäc soáng cuûa nhöõng Kitoâ höõu voâ danh, "noäi taïi" vaø maëc khaûi cuûa Ba Ngoâi bò phaân taùch, bôûi leõ hoï khoâng sao nhaän ra ñöôïc thöù xaùc quyeát treân. Theâm nöõa, kinh nghieäm veà Thaàn laø moät khaúng ñònh cuï theå trong ñôøi soáng con ngöôøi; hay noùi nhö giaùo phuï Gregory thaønh Nyssa: vì laø Thieân Chuùa, Ngaøi phaûi laø Thieân Chuùa cuûa moãi ngöôøi (God-of-someone).

Toùm laïi, quan nieäm veà toân giaùo cuûa Karl Rahner laø böôùc theo nhöõng khaúng ñònh cuûa Coâng ñoàng Vatican II. Ngaøi nghieân cöùu, pheâ bình, thay ñoåi caùch noùi truyeàn thoáng - "Ngoaøi Giaùo hoäi khoâng coù ôn cöùu ñoä" - ñeå laøm cho quan nieäm veà Thieân Chuùa theâm saâu, theâm roäng: maàu nhieäm tình yeâu cuûa Ba Ngoâi muoán moïi ngöôøi ñöôïc cöùu ñoä. Ñaây chính laø neàn taûng cho vieäc ñoái thoaïi lieân toân hieän nay.

Back to Vietnamese Missionaries in Asia Home Page