Nhaân Thaàn Hoäi Ngoä
Quan Ñieåm Thaàn Hoïc cuûa Karl Rahner
Nguyeân baûn tieáng Hoa cuûa Linh Muïc Giuse Vuõ Kim Chính, SJ
Giuse Nguyeãn Phöôùc Baûo AÂn chuyeån dòch Vieät ngöõ töø baûn tieáng Hoa
Chöông 5
Luaân Lyù Thöïc Toàn
Cuûa Karl Rahner
Tieåu Daãn
Haønh vi luaân lyù laø vieäc choïn löïa moät "nguyeân taéc" ñeå aùp duïng vaøo "thöïc tieãn". Khi phaùn ñoaùn, chaúng ai nghi ngôø veà taàm quan troïng cuûa hai nhaân toá noùi treân, nhöng khi thaûo luaän veà moái töông quan giöõa chuùng, hoï laïi bò nghieâng veà moät trong hai höôùng: "chuû nghóa luaân lyù thöïc chöùng" hoaëc "chuû nghóa luaân lyù hình thöùc". Laøm sao ñeå kieán taïo ñöôïc moät neàn luaân lyù vöøa coi troïng boái caûnh ñaëc thuø cuûa haønh vi luaân lyù, vöøa khaúng ñònh nguoàn goác sieâu hình ñaày giaù trò cuûa haønh vi aáy ñaây? Luaân lyù thöïc toàn ñöôïc hình thaønh chính laø nhaém vaøo muïc tieâu naøy. Ñeå hieåu ñöôïc loaïi luaân lyù môùi naøy, chuùng ta tröôùc nhaát caàn naém ñöôïc neàn taûng "nhaân hoïc sieâu nghieäm" cuûa Rahner; sau laø phaân tích loaïi luaân lyù naøy ñeå xem yù nghóa cuûa noù laø gì.
I. Neàn Taûng Cuûa Luaân Lyù Thöïc Toàn
Karl Rahner laø moät thaàn hoïc gia danh tieáng. Tö töôûng cuûa ngaøi vöøa ñöôïc ñaët neàn treân heä thoáng tö töôûng Taân Kinh vieän, vöøa chòu aûnh höôûng cuûa heä tö töôûng Ñöùc quoác vaø cuûa Heidegger. Döïa theo nhöõng noã löïc caøy xôùi cuûa Mareùchal, Rahner ñaõ bieán ñoåi tinh thaàn trieát hoïc Kinh vieän thaáu nhaäp vaøo ñöôïc vôùi tö töôûng ñöông ñaïi.
Neàn taûng "nhaân hoïc sieâu nghieäm" cuûa Rahner ñöôïc ghi daáu nôi hai quyeån saùch trieát hoïc toân giaùo laø: "Tinh thaàn trong theá giôùi" vaø "Keû laéng nghe Lôøi".
Cuõng nhö caùc nhaø tö töôûng Taân Kinh vieän khaùc, Rahner ñi theo "trieát hoïc tieân nghieäm" (transcendental philosophy). Ñieåm khaùc bieät quan troïng cuûa neàn trieát hoïc naøy so vôùi vuõ truï luaän cuûa Hy La chính laø ñaët con ngöôøi laøm öu tieân troïng taâm. Cho neân, trong khi Kant ñaët vaán ñeà raèng laøm sao con ngöôøi coù theå tri nhaän ñöôïc ñoái töôïng, roài töø ñoù ñöa ra nhöõng ñieàu kieän ngoaïi taïi (khoâng gian - thôøi gian) vaø noäi taïi (phaïm truø) cho vieäc tri nhaän, neân deã rôi vaøo nguy cô cuûa "thuyeát baát khaû tri" vaø "thuyeát nhò nguyeân"; thì Rahner laïi theo quan ñieåm tieáp noái Fichte cuûa Mareùchal maø bieán vaán ñeà thaønh ñieàu kieän cô baûn mang tính sieâu hình trong vieäc tri nhaän cuûa con ngöôøi laø vieäc: con ngöôøi "ñaët caâu hoûi".
1. Taùi thieát neàn taûng thöïc toàn
Thaät ra maø noùi, vieäc duøng truy vaán ñeå phaùt trieån quan ñieåm höõu theå luaän laø do Heidegger saùng taïo ra, roài ñeán Rahner vaø cuoái cuøng Emerich Coreth (1919 - 2006) seõ phaùt huy toái ña phöông phaùp naøy. Trong haønh ñoäng hoûi, lyù trí chuû ñoäng tìm caùch thieát laäp laäp tröôøng cuûa mình. Nhö theá, sieâu hình hoïc ñích thöïc laø do kinh nghieäm maø thaønh: laáy vaán ñeà laøm xuaát phaùt ñieåm, roài qua vieäc phaûn tænh (töùc nhöõng gì do lyù tính thaáy tröïc tieáp) ñeå tìm ra nhöõng ñieàu kieän khaû theå cuûa vaán ñeà ñoù. Khi vaán ñeà trôû thaønh moät nghi vaán, thì con ngöôøi moät maët bieát ñöôïc nhöõng ñieàu coù theå ñöôïc truy vaán (neáu khoâng thì ñaâu bieát ñöôøng maø hoûi), maët khaùc laïi thöøa nhaän raèng mình coøn nhieàu ñieàu chöa bieát veà vaán ñeà ñoù - töùc nhöõng ñieàu "chöa hieån loä" (unthematical). Nhö theá, moãi vaán ñeà ñeàu laø "keû môû ñöôøng" (Vorgriff) cho ñieàu thöïc toàn. Ñaëc neùt trong caáu truùc cuûa vieäc tra hoûi laø: söï keát hôïp giöõa (ñieàu) ñaõ bieát vaø chöa bieát.
Töø ñoù, theo quan ñieåm töông ñoái, ta coù theå lieät keâ ra nhöõng caëp töông quan nhö sau: chaân trôøi hieån ñeà vaø aån ñeà (thematic - unthematic horizon), tieân nghieäm vaø phaïm truø (transcendental - categorial). Tri thöùc cuûa vieäc chuû theå chuû ñoäng nhaän bieát chính mình laø tri thöùc coù tính tieân nghieäm; tri thöùc cuûa vieäc dieãn ñaït tri thöùc tieân nghieäm thaønh luaän ñeà laø tri thöùc (coù tính) phaïm truø. Nhö theá, ñieåm phaân bieät giöõa tính tieân nghieäm vaø tính phaïm truø cuûa tri thöùc heä ôû "söï chuû ñoäng cuûa con ngöôøi", hay noùi roõ hôn, heä ôû vieäc: bieát mình. Neàn taûng cuûa nhaân hoïc Rahner laø: nhöõng ñieàu con ngöôøi "baûn chaân" ñaõ laøm, ñaõ hieåu luoân saâu xa hôn nhöõng gì hoï dieãn taû vaø giaûi thích ra.
Theo söï maïch laïc treân, chuùng ta laïi ñöa ra moät moái töông quan khaùc theo quan ñieåm töông ñoái laø: söï theå nghieäm mang tính "thöïc toàn" vaø "thöïc taïi" (existential - existentiell). "Thöïc toàn" laø traïng thaùi tinh thaàn höõu haïn cuûa con ngöôøi luoân thöôøng haèng vaø traûi daøi; noù bieán thaønh khaû naêng haønh ñoäng cuûa con ngöôøi vaø laø ñieàu kieän saép saün cho baûn theå tính. "Thöïc toàn" cuõng bao goàm: nhöõng khaû theå phaùt trieån chính mình coù trong haønh vi töï do cuûa con ngöôøi. Coøn "Thöïc taïi" laø traïng thaùi vaø phaåm chaát ngay luùc naøy ñaây coù trong haønh vi töï do cuûa con ngöôøi.
YÙ nghóa saâu xa cuûa thöïc toàn laø: ñang khi con ngöôøi phaûi ñoái dieän vôùi nhöõng thöù giôùi haïn cuûa mình, nhö: bò uy hieáp, phaïm toäi, khoâng roõ raøng, khoâng quyeát ñònh, caàn trôï giuùp..., thì vaãn ñöôïc nhaéc nhôû ñeå nhaän ra nhöõng maët tích cöïc (laø ñieàu khoâng theå taùch rôøi khoûi maët tieâu cöïc): töï do, sieâu vöôït, aân suûng... Ta coù theå möôïn loái phaân tích veà "phi baûn chaân" cuûa Heidegger ñeå giaûi thích ñieàu naøy roõ hôn, song ta cuõng nhaän ra söï boå sung cuûa Rahner cho ñieàu maø Heidegger chöa noùi tôùi laø: sieâu vöôït tính, aân suûng vaø Ñaáng Tuyeät Ñoái. Theo ñoù, luaân lyù thöïc toàn gaén chaët vôùi neàn taûng khoâng theå taùch rôøi laø: con ngöôøi chòu traùch nhieäm cho haønh vi töï do cuûa mình, ñeå trôû neân baûn chaân hay phi baûn chaân.
Töø quan ñieåm veà thöïc toàn nhö theá, Rahner seõ baøn veà vaán ñeà luaân lyù, ñöa ra moät goùc nhìn hoaøn toaøn môùi meû. Luaân lyù noùi chung thöôøng nhaán maïnh ñeán toäi caù nhaân maø moãi ngöôøi phaïm phaûi, xem noù "naëng" hay "nheï" tuøy theo töøng hoaøn caûnh cuï theå, vaø theo nhöõng quy luaät luaân lyù phoå quaùt. Coøn vôùi Rahner, ngaøi coi troïng söï töï do vaø lòch söû tính cuûa con ngöôøi, neân haønh vi choïn löïa khoâng phaûi laø moät söï kieän ñoäc laäp ñôn leû, nhöng coù lieân quan maät thieát vôùi troïn caû höôùng soáng cuûa ngöôøi ñoù.
Noùi khaùc ñi, moät choïn löïa luaân lyù, khoâng ñöôïc sinh ra caùch ñoäc nhaát voâ nhò, nhöng ñöôïc sinh ra bôûi söï noái keát giöõa hieän taïi vôùi quaù khöù cuûa ñöông söï: con ngöôøi choïn ñaùp laïi hay choïn töø choái aân suûng? Nhö theá, ñieåm quan troïng nhaát cuûa luaân lyù thöïc toàn khoâng heä ôû vieäc con ngöôøi ñaõ "phaïm" toäi gì, maø heä taïi ôû yù höôùng cuûa haønh vò choïn löïa hieän taïi naøy: coù ñoùn nhaän hay töø choái Thieân Chuùa Tình Yeâu khoâng? Muoán laøm baïn höõu hay thuø ñòch cuûa Ngaøi?
Thöù luaân lyù naøy ñaõ taäp trung vaøo maët tích cöïc cuûa giaù trò choïn löïa cuûa con ngöôøi. Thöù luaân lyù naøy cuõng raát gaàn vôùi tinh thaàn Phuùc AÂm, ñaëc bieät laø truyeàn thoáng "Thieân Chuùa laø Tình Yeâu".
"Anh em thaân meán, chuùng ta haõy yeâu thöông nhau, vì tình yeâu baét nguoàn töø Thieân Chuùa. Phaøm ai yeâu thöông, thì ñaõ ñöôïc Thieân Chuùa sinh ra, vaø ngöôøi aáy bieát Thieân Chuùa. Ai khoâng yeâu thöông, thì khoâng bieát Thieân Chuùa, vì Thieân Chuùa laø tình yeâu. (1Ga 4:7-8)"
2. Con ngöôøi: cö sôû cuûa hoaït ñoäng yù höôùng
Tö töôûng nhaân hoïc cuûa Rahner ñöôïc phoâ baøy trong hai cuoán saùch "Tinh thaàn trong theá giôùi" vaø "Keû laéng nghe Lôøi". Rahner cho raèng "tinh thaàn" ñaõ "ñaët ñeå" chính mình trong moãi vaät chaát, neân noù coù theå sieâu vöôït nhöõng vaät chaát giôùi haïn naøy, vaø trôû thaønh thöù naêng löïc giuùp vaät chaát hieåu bieát "sieâu hình". Coøn "theá giôùi" laø nôi maø tinh thaàn coù theå theå nghieäm tröïc tieáp nhöõng thöïc taïi cuûa giôùi vaät chaát. Thaät ra, cuoán "Tinh thaàn trong theá giôùi" laø vieäc Rahner, thoâng quan vieäc möôïn moät ñeà taøi (Ia, q84, a.7.)11 trong boä "Toång luaän thaàn hoïc" (Summa Theologia), chuù giaûi veà tö töôûng cuûa thaùnh Toâma. Vaán ñeà maø thaùnh Toâma thaûo luaän trong boä toång luaän naøy laø: lieäu lyù trí con ngöôøi coù theå tri nhaän baûn chaát sieâu hình cuûa ñoái töôïng caùch tröïc tieáp (tröïc giaùc) chöù khoâng caàn thoâng qua moâ hình (phantasma) cuûa caùc giaùc quan chaêng? Thaùnh Toâma ñaõ traû lôøi theá naøo, ai cuõng roõ roài.
Ñieàu thuù vò chính laø: Rahner ñaõ duøng vaán naïn tri thöùc luaän naøy cuûa thaùnh Toâma nhö böôùc ñeäm ñeå baøn veà moái töông quan giöõa tinh thaàn vaø theá giôùi: con ngöôøi khoâng theå tri nhaän ñoái töôïng cuûa sieâu hình hoïc caùch tröïc tieáp ñöôïc, maø chæ thoâng qua moâi tröôøng trung gian laø theá giôùi môùi coù theå quy hoài veà chính mình. Nhö theá, vaán ñeà ñích thöïc cuûa vaán naïn treân naèm ôû choã khaû naêng ñaët caâu hoûi cuûa con ngöôøi laø haønh ñoäng ñaày yù thöùc. Chöông 2 cuûa cuoán"Keû laéng nghe Lôøi" ñaõ khai trieån vaán ñeà naøy tæ mæ hôn nhö sau, vieäc ñaët caâu hoûi chính laø lyù do ñeå coù sieâu hình hoïc, vaø ñoù chính laø vaán ñeà ñích thöïc cuûa con ngöôøi.
Noùi caùch khaùc, höõu theå voán laø söï hôïp nhaát cuûa vieäc tri nhaän vaø vieäc bò tri nhaän, vaø döôùi aùnh saùng cuûa hieän höõu maø nhaän ra chính mình. Do ñoù, vaán ñeà caàn nghieân cöùu khoâng coøn laø vaán naïn ban ñaàu cuûa thaùnh Toâma nöõa: nghóa laø laøm sao hoùa giaûi söï phaân caùch giöõa keû tri nhaän vaø ñoái töôïng; nhöng ñaõ bieán thaønh vaán ñeà toàn taïi cuûa ñôøi ngöôøi.
Vaäy neáu vieäc tri nhaän vaø vieäc bò tri nhaän ñöôïc ñoàng nhaát trong höõu theå, thì höõu theå aáy thieát laäp töông quan vôùi caùc höõu theå khaùc baèng caùch naøo ñaây? Rahner traû lôøi: chính laø nhôø "yù thöùc". Chæ trong khung caûnh cuûa vieäc yù thöùc maø con ngöôøi yù thöùc ñöôïc veà chính mình. Nhö theá, töï phaûn tænh khoâng mang tính tröïc tieáp maø mang tính giaùn tieáp. Vaø ñieàu kieän cuûa yù thöùc laø "höõu theå trong theá giôùi", nghóa laø baûn chaát cuûa chaân lyù ñaõ tieán nhaäp vaøo theá giôùi con ngöôøi.
Taïi ñieåm naøy, Rahner ñaõ keùo Heidegger vaø thaùnh Toâma laïi gaàn nhau. Ngaøi giaûi thích:
"Vôùi thaùnh Toâma, roõ raøng laø chæ coù moät naêng löïc tri hieåu duy nhaát (nur ein Wissen), laø chính con ngöôøi. Noùi caùch khaùc, ñoù laø tri giaû taïi theá (ein wissendes Bei-der-Welt-Sein). Chæ coù con ngöôøi, vôùi cuoäc soáng trong theá giôùi naøy, môùi ñöôïc keâu goïi ñeå phaùt hieän ra söï toaøn theå cuûa höõu theå." (K. Rahner, Geist in Welt, p.76.)
Tra hoûi vaø tìm caâu traû lôøi laø söï khôûi ñaàu cho kinh nghieäm sieâu vöôït cuûa con ngöôøi, vaø cuõng laø quaù trình ñeå Höõu Theå Tuyeät Ñoái hieån loä chính Ngaøi. Cho neân, tinh thaàn cuûa con ngöôøi khoâng theå naøo coù ñöôïc thöù tri nhaän tröïc tieáp veà chính mình, nhöng phaûi qua phaûn tænh, töùc söï troâng mong höôùng veà voâ haïn. Tieáp ñoù, trong moãi böôùc troâng mong Tuyeät ñoái kia, tri nhaän cuûa con ngöôøi nhôø kinh qua nhöõng caùch dieãn ñaït cuûa khaùi nieäm môùi coù theå "haïn ñònh voâ haïn". Theá laø, Ñaáng Tuyeät Ñoái bò tri nhaän nhö Ñaáng "Giaáu AÅn", hay Ñaáng Sieâu Vieät. Song, trong haønh trình ngoaèn ngoeøo aáy, cuõng coù khi con ngöôøi phaùt hieän ra aùnh saùng, nhöng thöôøng laø kinh nghieäm cuûa boùng toái.
Duø sao ñi nöõa, nhôø vieäc bieát mình vaø yù thöùc veà Tuyeät ñoái, maø con ngöôøi choïn ñöôïc cho mình leõ soáng. Vaäy neân, thöù yù thöùc naøy laø chìa khoùa ñeå hieåu ñöôïc töï do cuûa con ngöôøi. "Hieåu thaáu" baûn thaân laø haønh ñoäng ñeå trôû neân moät vôùi ñoái töôïng, vaø quaù trình tri nhaän laø moät loaïi mong caàu (appetitus). Theá laø, tri thöùc vaø yù chí trong tinh thaàn cuûa con ngöôøi, ñaõ ñaït tôùi moät söï toång hoøa cao ñoä: kinh nghieäm veà tinh thaàn sieâu vöôït cuûa con ngöôøi chính laø vieäc kinh nghieäm veà söï töï do.
Tuy nhieân, laøm sao con ngöôøi coù theå theå nghieäm ñöôïc söï töï do sieâu vöôït khi vaãn ôû trong thöù töï do höõu haïn naøy ñaây? Nhö ñaõ noùi, con ngöôøi, nhôø coù leõ soáng, nhôø tri thöùc vaø yù chí veà nhöõng ñoái töôïng cuûa trung giôùi, maø ñoái ñieän vaø nhaän thöùc chính mình. YÙ thöùc veà cuoäc ñôøi laø "ñaët ñeå" (posit) hay trôû thaønh chính mình. Caùi Toâi thöïc tieãn naøy ñöôïc phaùt sinh trong moái töông quan bieän chöùng giöõa töï do vaø taát yeáu: moät maët, vôùi tri thöùc vaø yù chí, caùi Toâi thaáy mình töï do; maët khaùc, caùi Toâi aáy laïi bò caùc ñieàu kieän taát yeáu quy ñònh chính toàn höõu cuûa mình, maø thöïc chaát caùi Toâi aáy cuõng mong caàu nhö theá cho söï toàn höõu cuûa noù.
Con ngöôøi truy vaán veà thöïc taïi toàn höõu cho thaáy con ngöôøi khoâng phaûi laø chính toàn höõu. Con ngöôøi mong caàu toàn höõu ñeå trôû neân thöïc taïi cuûa chính mình, nghóa laø khaúng ñònh mình ñöôïc hình thaønh caùch ngaãu nhieân. Nhö theá, con ngöôøi yù thöùc ñöôïc nhaân caùch cuûa mình. Trong vaø nhôø töï do, con ngöôøi ñònh vò ñöôïc traùch nhieäm cuûa mình vôùi Ñaáng Tuyeät Ñoái; coøn vôùi theá giôùi, con ngöôøi laø "höõu theå ñoàng hieän höõu" neân phaûi taän löïc phuïc vuï.
Vaäy ra, nhöõng ñieàu chuùng ta thaûo luaän ôû treân chaúng lieân quan gì ñeán nhöõng vaán ñeà "nguyeân taéc" vaø "thöïc tieãn" cuûa luaân lyù caû, nhöng laø laøm theá naøo ñeå döïa vaøo nguyeân taéc maø tri nhaän thöïc tieãn (nhìn thaáy trong thöïc tieãn nhöõng nguyeân taéc aáy), roài tieáp ñoù laø phaùn ñoaùn laøm sao cho chính xaùc? Ñoù chính laø nhöõng gì luaân lyù thöïc toàn quan taâm.
II. Phaân Tích Luaân Lyù Thöïc Toàn
1. Vaán ñeà cuûa luaân lyù hoaøn caûnh
Tröôùc heát, Rahner ñaõ phaân bieät raønh maïch giöõa "Luaân lyù Thöïc toàn" vaø "Luaân lyù Hoaøn caûnh" (Situation Ethics).18 Ngaøi cho raèng luaân lyù hoaøn caûnh ñaõ caên cöù vaøo moät soá chuû nghóa hieän sinh cöïc ñoan ñeå phaûn khaùng laïi hieäu löïc cuûa nhöõng quy taéc luaân lyù phoå quaùt. Ngaøi noùi:
"Luaân lyù hoaøn caûnh, vì ñaõ phuû ñònh caùch minh nhieân hay nguï yù thöù hieäu löïc tuyeät ñoái hay thöù noäi dung xaùc thöïc cuûa caùc quy taéc ñaïo ñöùc treân con ngöôøi, neân ñaõ trôû thaønh thöù luaân lyù duy danh maø thoâi. Thöù luaân lyù aáy ñaët neàn treân söï phuû nhaän khaû theå tính cuûa baát kyø loaïi tri thöùc phoå quaùt naøo." (K. Rahner, "On the Question of a Formal Existential Ethics", trong T.I., vol.2, London: Darton, Longman & Todd, 1969), 3rd ed., pp.219.)
Tuy pheâ bình nghieâm khaéc nhö theá, nhöng Rahner khoâng theå khoâng thöøa nhaän söï ñoùng goùp cuûa luaân lyù hoaøn caûnh cho vieäc phaùt trieån caùch chung neàn luaân lyù hoïc, thaäm chí noù coøn aûnh höôûng treân neàn luaân lyù Kitoâ giaùo nöõa.
2. Thaùch ñoá luaân lyù hoaøn caûnh
Rahner ñöa ra moät soá vaán ñeà chuû yeáu ñeå baét ñaàu cuoäc thaûo luaän, nhö: laøm theá naøo chuùng ta keát luaän ñöôïc raèng baûn tính (nature) cuûa con ngöôøi laø tröôøng cöûu, laø phoå quaùt baát bieán? Ñaây phaûi chaêng laø söï dieãn dòch tieân thieân? Neáu "phaûi", thì tieán trình dieãn dòch aáy laø theá naøo, mang laïi keát quaû gì? Hay coù theå laø moät phaàn tieân thieân, moät phaàn haäu nghieäm? Vaäy thì, chuùng ta laøm sao phaân bieät ñöôïc ñaâu thaät söï thuoäc veà "baûn tính" con ngöôøi? Vaø caáu truùc cuûa nhaän thöùc naøy ra sao? Nhöõng caâu hoûi treân thuùc eùp caùc nhaø thaàn hoïc luaân lyù Kitoâ giaùo, buoäc hoï phaûi kieåm nghieäm laïi neàn taûng cuûa nhöõng tieàn ñeà phoå quaùt cuûa luaät töï nhieân vaø thaåm quyeàn cuûa meänh leänh phoå quaùt treân caùc tín höõu.
Luaân lyù thöïc toàn cuûa Rahner chuù troïng ñeán vaán ñeà aån sau nhöõng tieàn ñeà (töùc quy taéc ñaïo ñöùc phoå quaùt vaø laøm sao nhaän ra ñöôïc chuùng), nhö: hoaøn caûnh gaëp phaûi laø gì? Laøm sao ñeå aùp duïng nhöõng quy taéc ñaïo ñöùc phoå quaùt vaøo hoaøn caûnh aáy ñaây?
Theo lôøi daïy cuûa Giaùo hoäi, caâu traû lôøi thaät deã daøng, vì cöù aùp duïng Tam ñoaïn luaän laø xong: Ñaïi tieàn ñeà laø Nguyeân taéc phoå quaùt (trong baát cöù tröôøng hôïp naøo, cöù laøm theá naøy theá kia, theo ñieàu ñaõ ñöôïc aán ñònh); Tieåu tieàn ñeà laø hoaøn caûnh thöïc teá aét thuoäc veà moät trong nhöõng tröôøng hôïp treân; Keát luaän laø haõy aùp duïng nhöõng ñieàu Ñaïi tieàn ñeà ñaõ döï lieäu, bieán hoaøn caûnh cuï theå thaønh moät meänh leänh raønh maïch. Theo ñoù, cöù heã hieåu thaáu quy luaät phoå quaùt vaø bieát roõ veà hoaøn caûnh, thì baát keå anh laø ai, cuõng coù theå minh xaùc ñöôïc vieäc phaûi laøm trong tröôøng hôïp aáy. Theâm nöõa, neáu ñaët Thaàn laøm trung taâm cuûa caùc quy taéc luaân lyù, thì nhöõng ñieàu anh phaûi laøm chính laø Thaùnh YÙ maø Thaàn muoán cho cuoäc soáng cuûa anh, nhö theá caøng taêng theâm yù nghóa toân giaùo.
Vôùi caùch hieåu giaûn ñôn treân lieäu tröôøng hôïp luaân lyù kia coù ñöôïc giaûi quyeát thoûa ñaùng khoâng? Hay ta laïi thaáy Thaùnh YÙ döôøng nhö chaúng aên nhaäp gì vôùi tröôøng hôïp cuï theå kia caû? Hay Thaùnh YÙ laïi phaûi caên cöù theo nhöõng quy luaät phoå quaùt thaàn thaùnh, hoaëc xuoâi theo nhöõng tröôøng hôïp cuï theå? Taét moät lôøi, thöù luaân lyù dieãn dòch naøy ñaõ chaúng giaûi quyeát ñöôïc caùc "noá", laïi coøn ñaët ra theâm nhieàu vaán ñeà khaùc nöõa, vaû laïi "minh trí" ñaõ trôû thaønh tieâu chuaån cho haønh vi vaø söï choïn löïa luaân lyù roài.
Tröôùc nhöõng vaán naïn treân, Rahner thöû tìm moät loái tieáp caän khaùc. Chuû theå cuûa tieàn ñeà maø Rahner muoán ñöa ra dó nhieân laø "con ngöôøi bình thöôøng" - töùc laø ngöôøi coù khaû naêng bieát mình, coù naêng löïc suy nghó vaø coù theå ñöa ra nhöõng hoài öùng döïa treân nhöõng meänh leänh phoå quaùt. Vaán ñeà chuùng ta caàn baøn laø: meänh leänh phoå quaùt "naøy" lieäu coù hoaøn toaøn truøng khôùp vôùi hieän traïng maø chuùng ta ñang ñoái dieän ôû ñaây luùc naøy khoâng? Caâu hoûi treân ñöôïc ñaët ra, theo Rahner, laø vì ít nhaát hai lyù do sau:
(1) Nhöõng quy luaät phoå quaùt tuy ñaõ ñöôïc khaúng ñònh nhö nhöõng meänh leänh, nhöng chuùng vaãn coù nhöõng khoâng gian môû cho haønh ñoäng cuûa chuùng ta. Ñieàu naøy hoaøn toaøn coù theå lyù giaûi ñöôïc.
(2) Chieáu theo nhöõng quy luaät phoå quaùt ñaõ ñöôïc aán ñònh, trong hoaøn caûnh cuï theå naøy, tuy ta chæ coù moät choïn löïa duy nhaát ñeå haønh ñoäng, nhöng haønh ñoäng ñoù chæ ñöôïc xaùc ñònh sau khi ñaõ qua suy nghó.
Toùm laïi, vaán ñeà maø Rahner muoán ñöa ra laø:23 meänh leänh phoå quaùt "naøy" lieäu coù hoaøn toaøn truøng khôùp vôùi hieän traïng maø chuùng ta ñang ñoái dieän ôû ñaây luùc naøy khoâng? Vaø neáu cöù phaûi theo nhöõng quy luaät kia maø khoâng chuùt hoaøi nghi, thì lieäu raèng ta coù thaät söï ñaït tôùi ñöôïc tieâu chuaån ñaïo ñöùc khoâng?
Nhöõng caâu hoûi treân laø heát söùc quan troïng, bôûi caùc hoïc giaû phi toân giaùo ngaøy nay hoaëc caùc nhaø luaân lyù voâ thaàn cuõng ñang ñaët ra nhöõng thaùch ñoá töông töï cho neàn luaân lyù toân giaùo noùi chung, vaø neàn luaân lyù Kitoâ giaùo noùi rieâng: hoï lyù luaän raèng giaû nhö ñaïo ñöùc luaân lyù chæ laø vieäc chieáu theo "quy luaät phoå quaùt" ñeå bieát caùch haønh ñoäng, thì nhöõng quy luaät nhö theá laøm sao sieâu vöôït ñöôïc con ngöôøi cuûa chuû nghóa nhaân baûn ngaøy nay ñaây? Theá nghóa laø, tính ñoäc laäp cuûa luaân lyù ñaõ ñöôïc thöøa nhaän maø chaúng heà coù chuùt hoaøi nghi naøo. Theo ñoù, chaéc chaén seõ noå ra moät cuoäc ñaïi tranh luaän giöõa chính trò, phaùp luaät vaø luaân lyù ñaïo ñöùc!
Quaû thaät, haønh vi luaân lyù cuï theå trong moät hoaøn caûnh xaùc thöïc bao giôø cuõng ña phöùc hôn nhöõng lyù thuyeát phoå quaùt daønh cho vieäc thöïc haønh trong moät tröôøng hôïp. Haønh vi luaân lyù coù moät baûn chaát ñaëc bieät, vì noù laø moät thöïc taïi ñoäc höõu. Haønh vi cuûa con ngöôøi khoâng chæ lieân quan ñeán nhöõng ñoäng taùc cuûa söï vaät, maø coøn laø moät phaàn cuûa cuoäc soáng, laø moät choïn löïa tröôùc Ñaáng Sieâu Vieät. Cho neân, haønh vi cuûa con ngöôøi khoâng chæ mang tính luaân lyù thoâi, maø coøn chöùa trong noù yù nghóa cuûa caû hieän höõu nöõa.
3. Choïn löïa caên baûn cuûa luaân lyù thöïc toàn
Con ngöôøi laø tinh thaàn trong theá giôùi, laø moät nhaân caùch caù bieät. Con ngöôøi khoâng chæ coù nhöõng haønh ñoäng trong quaù khöù, maø coøn ôû trong tröôøng hôïp cuûa quy luaät thöïc taïi, coøn mang laáy nhöõng neùt töông ñoàng cuûa vieäc laëp laïi phoå bieán, coøn tham döï vaø thaáu nhaäp vaøo maëc khaûi cuûa Ñaáng Tuyeät Ñoái (Gelichtetheit) caùch caù vò. Con ngöôøi ñang ôû trong moät tình caûnh nghòch lyù: moät maët con ngöôøi thuoäc veà loaøi ngöôøi cuûa theá giôùi vaät chaát naøy; maët khaùc, con ngöôøi laïi bò ñoøi hoûi phaûi chu toaøn caùc quy luaät phoå quaùt trong töøng haønh vi cuï theå; ñieàu ñoù khieán cho haønh vi vaø caùi coù cuûa con ngöôøi baát ñoàng, thaäm chí ñoái laäp nhau. Theâm nöõa, tuy cuøng moät con ngöôøi, nhöng haén vöøa laø höõu theå thuoäc tinh thaàn, coøn haønh ñoäng cuûa con ngöôøi laïi bò nhoát trong moät tröôøng hôïp cuï theå; cho neân so vôùi nhöõng tröôøng hôïp cuï theå, caùi laø cuûa con ngöôøi chaéc phaûi nhieàu roäng hôn. Ñieàu ñoù cho thaáy moät haønh vi, xeùt veà baûn chaát, laø moät ñieàu gì ñoù raát ñaëc bieät.
a. Quan ñieåm luaân lyù cuûa caùc toân giaùo: thöïc thi Thaàn ñaïo
Vôùi trieát hoïc baûn chaát luaän, con ngöôøi luoân truy tìm chaân lyù, vaø coù nguoàn coäi toân giaùo, bôûi vì con ngöôøi laø tinh thaàn höôùng veà Ñaáng Tuyeät Ñoái nhôø moät ñoäng löïc taâm linh laø nieàm hy voïng. Tuy moãi toân giaùo "thaät" ñeàu coù nhöõng "phaïm truø" rieâng ñeå dieãn ñaït vaø bieåu töôïng hoùa Ñaáng Tuyeät Ñoái, nhöng caùch chung hoï ñeàu chaân nhaän söï toàn taïi cuûa Ngaøi. Do ñoù, Rahner toân troïng vaø goïi nhöõng tín ñoà cuûa caùc toân giaùo khaùc laø "Kitoâ höõu voâ danh" (anonymous Christians). Dó nhieân, ngaøi cuõng ñeå cho caùc tín ñoà thaønh taâm cuûa caùc toân giaùo khaùc goïi laïi ngaøi nhö vaäy - ví duï nhö laø "Phaät töû voâ danh".
Nhö theá, ñang khi laøm saùng toû quan ñieåm luaân lyù cuûa Kitoâ giaùo, Rahner cuõng ñoàng thôøi phaùt huy quan ñieåm luaân lyù cuûa caùc toân giaùo khaùc. Ñaây laø ñieàu heát söùc quan troïng, vì ngaøi cho raèng haønh vi luaân lyù cuûa con ngöôøi khoâng chæ laø haønh ñoäng suy tö ñaïo ñöùc, maø coøn mang yù nghóa höõu theå luaän, do ñoù bao haøm caû yù höôùng cuûa ôn cöùu ñoä.
Thaät vaäy, nhaân loaïi ñang tieán vaøo ngaøn naêm thöù ba, vaø ñang doàn yù löïc cho giai ñoaïn lòch söû môùi naøy. Bôûi hai ngaøn naêm qua, vaên hoùa Taây phöông ñaõ rôi vaøo haäu quaû cuûa vieäc chia reõ vaø phaân tranh, neân ôû ngaøn naêm thöù ba naøy, neáu muoán tieán trieån vaø vöôït qua nhöõng phaûn öùng töï nhieân, hoï phaûi chung tay hôïp taùc cuøng ñaûm nhaän troïng traùch naøy. Toân giaùo laø thöù söùc maïnh khieán con ngöôøi lieân keát laïi vôùi nhau, vaø neáu caùc toân giaùo coù theå boû qua nhöõng thaønh kieán rieâng ñeå hieåu bieát laãn nhau caùch ñích thöïc, thì coâng vieäc ñoù chæ coù theå ñeán töø quan nieäm luaân lyù cuûa caùc toân giaùo maø thoâi.
Ai ai cuõng ñeàu laø "hình aûnh Thieân Chuùa", ñeàu coù "Phaät tính", ñeàu baét chöôùc "Ñaïo" .v.v. theo töøng caùch noùi, nhöng töïu trung ñeàu dieãn taû con ngöôøi toân giaùo, töùc coù moái quan heä maät thieát vôùi "Nguoàn Coäi cuûa Chaân - Thieän - Myõ - Thaùnh", neân haønh ñoäng cuûa hoï ñoøi buoäc phaûi töông hôïp vôùi Thaùnh Ñaïo. Chính vì theá, Rahner ñaõ noùi: Thieân Chuùa taïo döïng vuõ truï thaønh nôi ñeå Ngaøi gaëp gôõ; Ngaøi cuõng saùng taïo con ngöôøi ñeå hoï trôû thaønh baàu baïn cuûa Ngaøi, vaø Ngaøi coù theå toû loä chính Ngaøi cho hoï. Do ñoù, baûn tính con ngöôøi chính laø môû ra cho Thieân Chuùa.
b. Choïn löïa caên baûn cuûa Kitoâ giaùo: ôû cuøng Thieân Chuùa
Vôùi Kitoâ giaùo, haønh vi luaân lyù coù lieân quan tôùi Söï Thieän Tuyeät Ñoái (chính Thieân Chuùa). Moïi quy luaät ñaïo ñöùc phoå quaùt ñeàu coù caên nguyeân laø Söï Thieän naøy, Söï Thieän naøy seõ giuùp con ngöôøi haønh thieän, nghóa laø thöïc thi YÙ Chuùa.
Rahner giaûi thích theâm: trong haønh vi luaân lyù, yeáu toá tích cöïc nôi moãi caù nhaân ñöôïc coi laø coù "Tuyeät ñoái tính", laø gioáng vôùi YÙ Chuùa. Giaû nhö yù ñònh saùng taïo cuûa Thieân Chuùa chæ nhaém ñeán moät hoaøn caûnh cuï theå cuûa moät caù nhaân, thì thöïc taïi cuûa caù nhaân kia chæ laø vieäc thöïc thi laïi nhöõng khuoân maãu phoå quaùt coù saün maø thoâi: ñaây laø ñieàu khoâng coù thaät; bôûi Thieân Chuùa laø Thieân Chuùa cuûa lòch söû, laø Thieân Chuùa höôùng daãn nhaân loaïi tieán veà söï vieân maõn. Cho neân Rahner vieát raèng:
"Öôùc mong cuûa Thieân Chuùa ñoái vôùi lòch söû khoâng chæ laø vieäc thöïc hieän cho ñaït möùc nhöõng quy luaät saün coù; nhöng ñuùng hôn, vì Ngaøi chính laø lòch söû, vì Ngaøi coù theå hoøa giaûi nhöõng söï kieän ñaëc bieät, neân Ngaøi ñaõ laøm cho vónh cöûu coù yù nghóa."
Töï do caên baûn cuûa con ngöôøi khoâng chæ laø vieäc choïn laáy moät giöõa muoân vaøn ñoái töôïng, maø coøn laø ñöa choïn löïa kia trôû thaønh hieän thöïc. Nhö vaäy, yù nghóa cuûa choïn löïa khoâng ñôn giaûn laø haønh vi töï thaân, maø ñuùng hôn laø moät böôùc tieán trong vieäc "thaønh nhaân", laø choïn löïa höôùng veà "baûn chaân"(authentic) hoaëc "phi baûn chaân" (unauthentic) nhö caùch noùi cuûa Heidegger.
Trong nhaân hoïc sieâu nghieäm cuûa Rahner, con ngöôøi toàn taïi nhôø traûi qua bieát bao kinh nghieäm sieâu vöôït, roài qua phaûn tænh con ngöôøi nhaän ra nôi mình coù tinh thaàn khao khaùt Tuyeät Ñoái. Con ngöôøi hieåu raèng, vieäc khoâng löïa choïn gì cuõng laø moät haønh vi choïn löïa roài. Theá neân, moãi haønh vi choïn löïa ñaâu phaûi laø moät tröôøng hôïp ñoäc laäp, rieâng leû, nhöng coù lieân quan ñeán vieäc khaúng ñònh hay choái töø söï soáng vieân maõn. Rahner coøn chæ roõ raèng: khoâng phaûi moãi haønh vi töï do ñeàu coù cuøng ñoä saâu vaø tính chính xaùc ñoái vôùi vieäc hieän thöïc hoùa chính mình ñaâu. Song duø sao ñi nöõa, Rahner cuõng khoâng theå phuû nhaän moät thöïc teá laø: haønh vi töï do cuûa moãi caù nhaân ít nhieàu ñeàu tham döï vaøo cuoäc phieâu löu höôùng veà cuøng ñích vaø thaønh töïu toaøn dieän cuûa chính chuû theå aáy.
Vaäy neân, Rahner ñoàng yù vôùi truyeàn thoáng thaùnh Toâma vaø hieän töôïng luaän khi hoï nhaán maïnh ñeán yù thöùc vaø yù höôùng tính cuûa con ngöôøi. Töø ñoù, ngaøi xaây döïng haønh vi caù nhaân treân yù höôùng cuûa con ngöôøi, vaø môû roäng "choïn löïa caên baûn" cuûa moãi ñôøi ngöôøi thaønh söï phaùt trieån cuûa lòch söû nhaân loaïi. Nhôø vieäc xaâu chuoãi nhöõng yù höôùng, hay noùi ñuùng laø thoâng qua yù höôùng cuûa choïn löïa caên baûn, maø taát caû haønh vi töï do tìm ra ñöôïc moät yù nghóa toaøn veïn, töùc yù nghóa nhaân sinh. Chính vì theá, moãi haønh vi töï do ñeàu goùp phaàn kieán taïo neân söï hieän höõu cuûa con ngöôøi, tuy giôùi haïn nhöng coù moät söùc maïnh ñaëc bieät naøy.
c. Choïn Ñöùc AÙi laøm ñoäng löïc soáng
YÙ höôùng bao truøm ñôøi soáng, tuøy theo moãi neàn luaân lyù, laïi coù moät teân goïi khaùc nhau, thí duï: theo Kinh thaùnh vaø thaùnh Augustinoâ laø "con tim" (heart), theo Kierkegaard laø "chuû theå tính", theo Maurice Blondel (1861 - 1949) laø "haønh ñoäng" (action). Nhôø yù höôùng kia ta môùi coù theå thaáy ñöôïc thöïc taïi, töùc laø coù moät thöù bao truøm laáy töï do caên baûn vaø hình thaønh neân söï toàn taïi cuûa moãi caù nhaân. Vaû laïi, söï tröôûng thaønh cuûa moãi caùi Toâi töï do, tröôùc Thieân Chuùa, chính laø söï hieän thöïc hoùa cuûa caùi Toâi ñoù, vaø nhö theá moãi phuùt giaây laø moãi böôùc tieán nhaäp vaøo vónh cöûu. Cho neân, phaåm giaù vaø töï do cuûa con ngöôøi laø hai thöù khoâng theå taùch ra khoûi nhau, nhöng kieän toaøn laãn nhau.
Tuy nhieân, con ngöôøi cuõng coù xaõ hoäi tính, vaø trong nhaõn quan Kitoâ giaùo ôn cöùu ñoä khoâng chæ daønh cho caù nhaân. Chính vì theá, trong tieán trình hieän thöïc hoùa caùi Toâi caù nhaân, ñang khi haønh vi töï do höôùng veà söï vieân maõn troïn ñaày, thì cuõng laø ñang trong tieán trình khaéng khít hoùa vôùi tha nhaân.
Döïa vaøo naêng löïc ñoái ñaõi cuûa tình yeâu maø töï do ñöôïc khaúng ñònh, bôûi Thieân Chuùa laø Tình Yeâu, neân khi gaëp gôõ Thieân Chuùa thì Tình Yeâu cuûa Ngaøi seõ bao truøm moïi thöù. Nhôø yeâu maø con ngöôøi coù theå vui veû ñoùn nhaän "khuoân vaøng thöôùc ngoïc" cuûa ñaïo ñöùc: "Kyû sôû baát duïc, vaät thi ö nhaân" (Khoång töû) (Vieäc gì mình khoâng muoán ngöôøi khaùc laøm cho mình thì cuõng ñöøng laøm ñieàu ñoù cho ngöôøi khaùc), theâm nöõa laïi baét chöôùc Tình Yeâu cuûa Thieân Chuùa - moät tình yeâu khoâng giöõ laïi gì caû, maø bao dung laáy keû thuø.
"Chæ coù Tình Yeâu cuûa Thieân Chuùa môùi coù theå giuùp con ngöôøi thaønh toaøn, thaäm chí nhôø vaøo vieäc quy höôùng troïn veïn veà Thieân Chuùa, maø ta coù theå dung hoøa caû naêng löïc ñoái laäp ñeå hôïp nhaát neân moät. Söï hôïp nhaát vaø voâ haïn cuûa Thieân Chuùa taïo neân söï hôïp nhaát noäi taïi cuûa con ngöôøi. Ngaøi hôïp nhaát söï ña nguyeân cuûa höõu haïn maø khoâng heà phaù vôõ noù."
Khi tình yeâu cuûa con ngöôøi hôïp vôùi Tình Yeâu cuûa Thieân Chuùa, con ngöôøi khoâng coøn baøi baùc hay ngoù lô theá gian, nhöng chaáp nhaän taän ñaùy loøng toäi aùc, söï nhuïc maï, caùi cheát cuûa kieáp ngöôøi, vaø coøn bieát quan taâm chính mình, tha nhaân, theá giôùi. Tình yeâu chính laø caên nguyeân vaø söùc löïc cuûa luaân lyù Kitoâ giaùo.
Cho neân veà cô baûn, luaân lyù Kitoâ giaùo tröôùc nhaát khoâng nhaán maïnh ñeán quy luaät khaùch quan (nhöng cuõng khoâng phuû nhaän nhöõng meänh leänh ñaõ ñöôïc Thieân Chuùa truyeàn cho theá giôùi naøy), nhöng laø con ngöôøi. Bôûi vì caáu truùc cuûa taát caû thuï taïo ñeàu laø cho con ngöôøi, vaø con ngöôøi coù theå caûi taïo chuùng trong phaïm vi khaû naêng ñöôïc ban cho hoï. Con ngöôøi laø chuû nhaân chöù khoâng phaûi noâ leä.
Chung quy laïi, caáu truùc cuoái cuøng nhaát maø con ngöôøi noã löïc dieãn taû, phaùt trieån vaø kieän toaøn chính laø tình yeâu, thöù naêng löïc caên baûn vaø khoâng bao giôø caïn kieät. Do ñoù, con ngöôøi khoâng bò haïn cheá. Rahner cho raèng toäi loãi cuûa con ngöôøi heä taïi ôû vieäc töï hoï töø choái tin töôûng vaøo Ñaáng Voâ Haïn. Söï choái töø caøng lôùn, tình yeâu cuûa ngöôøi ñoù caøng caïn kieät, nghóa laø hoï ñaõ nhaûy ra khoûi con ñöôøng tình yeâu roài.
Taét moät lôøi, trong hoaït ñoäng tinh thaàn, con ngöôøi kinh nghieäm ñöôïc raèng coù moät naêng löïc Huyeàn bí luoân chaêm soùc, nhaéc nhôû, höôùng daãn con ngöôøi höôùng veà vónh cöûu. Naêng löïc tinh thaàn naøy tan nhaäp vaøo moïi caáp ñoä cuûa con ngöôøi, töø caù nhaân ñeán coäng ñoaøn, theá giôùi quan, lòch söû quan..., neân coù theå hôïp nhaát taát caû, daãn daét toaøn boä söï soáng ñi vaøo yù nghóa saâu xa hôn. Naêng löïc aáy cuõng laø luaân lyù cuûa con ngöôøi, höôùng con ngöôøi ñeán vieäc choïn löïa Chuùa Kitoâ. Neáu noùi naêng löïc kia laø "baûn naêng", thì ñoù laø thöù "baûn naêng" cuûa "Tin - Caäy - Meán". (Xem K. Rahner, T.I., vol.9, pp.217-241; xem: B. Schuller, "Christian and the New Man", op. cit., pp.99, 307-336.)
Loaïi "baûn naêng" naøy khoâng nhö thöù baûn naêng cuûa ñoäng vaät maø ta vaãn hay hieåu, nhöng laø khuynh höôùng cuûa tinh thaàn, laø "ôn goïi" (vocation) maø con ngöôøi töï do coù theå kinh nghieäm ñöôïc, laø taát caû nhöõng gì maø nhaân baûn bao haøm vaø troâng mong. Noùi khaùc ñi, ñoù laø ñöôøng höôùng maø tinh thaàn tuyeät ñoái, voâ haïn ñang daãn daét caù nhaân vaø nhaân loaïi ñi theo.
Theá neân, choïn löïa cuûa con ngöôøi laø hieän thöïc hoùa töï do. Song laøm theá naøo ñeå moãi quyeát ñònh luaân lyù ñeàu höôùng veà tieáng goïi cuûa tinh thaàn tuyeät ñoái ñaây? Lôøi ñaùp cho caâu hoûi naøy, so vôùi suy tö vaø ñoäng cô luaân lyù caùch chung, hieån nhieân laø roäng vaø saâu hôn; bôûi noù döïa vaøo thaùi ñoä tích cöïc cuûa moät neàn luaân lyù coù tính toân giaùo, töùc lieân quan ñeán vieäc phaân ñònh vaø vaâng theo söï thuùc duïc cuûa caùc loaïi thaàn naûy sinh trong taâm hoàn con ngöôøi.
4. Chaân lyù cuûa luaân lyù thöïc toàn
Trong quaù trình sieâu vöôït baûn ngaõ, con ngöôøi nhaän ra chính mình laø tinh thaàn giaùng sinh laøm ngöôøi, laø con ngöôøi khoâng ngöøng xaây döïng coäng ñoaøn tính vaø cuøng höôùng veà gaëp gôõ Tuyeät Ñoái. Con ngöôøi laø höõu theå trong theá giôùi, neân cuõng laø höõu theå coù lòch söû tính, neân con ngöôøi ít nhieàu seõ bò caùc giaù trò, muïc ñích cuûa xaõ hoäi aûnh höôûng vaø aên saâu vaøo trong chính noù, töø ñoù con ngöôøi coù caûm thöùc thuoäc veà "nhaø". Quaû thaät, töø caáu truùc cô baûn sieâu vöôït vaø tieân thieân, con ngöôøi phaùt trieån ra nhieàu truyeàn thoáng luaân lyù khaùc nhau döïa treân nhöõng döï leänh (predescription) cuûa luaät töï nhieân. Tuy nhieân, tieán trình phaùt trieån naøy khoâng theå bò ngöng ñoïng nôi moät kinh nghieäm cuûa moät xaõ hoäi cuï theå hay nôi vieäc phaûn tænh veà lòch söû con ngöôøi cuï theå naøo caû; nhöng ñuùng ra, quaù trình ñoù vaãn phaûi tieáp tuïc xaây döïng döïa treân nhöõng meänh leänh luaân lyù vaø quy luaät töï nhieân khaùc nöõa. Ñoái dieän vôùi khoa hoïc ñaïi chuùng hoâm nay, luaân lyù laïi coù theâm nhieàu chaát lieäu ñeå phaûn tænh, coâng vieäc naøy tuy gian nan nhöng khoâng theå boû qua. Trong khi phaûn tænh kinh nghieäm lòch söû, con ngöôøi, moät maët khaúng ñònh moät soá khaû theå tính cuûa con ngöôøi xeùt veà sieâu hình, maët khaùc cuõng nhaän roõ raèng coù nhöõng döï leänh lieân quan ñeán phaåm giaù con ngöôøi maø chính hoï cuõng khoâng taøi naøo giaûi thích hay thoâng dieãn cho raønh maïch ñöôïc.
Trong tieán trình lòch söû, taát caû ñeàu ñang hình thaønh, ñang trôû neân. Do ñoù, Rahner khaúng ñònh: moãi loaïi tri thöùc ñeàu cho thaáy baûn chaát cuûa noù laø caàn phaûi döïa treân moät truyeàn thoáng naøo ñoù, ñoàng thôøi cuõng phaûi maïo hieåm môû ra cho nhöõng keá hoaïch seõ ñeán trong töông lai.37 Truyeàn thoáng laø thöù ñöa ñeán raát nhieàu vaán ñeà, bôûi noù laø moät trong soá caùc yeáu toá thuoäc nhaân baûn, laø khôûi ñieåm cuûa phöông phaùp sieâu nghieäm. Coøn yeáu toá thöù hai cuûa baûn chaát tri thöùc naèm trong nhöõng keá hoaïch döï ñònh cuûa töông lai, vaø qua doøng thôøi gian môùi thaáy ñöôïc nhöõng döï ñònh kia coù ñöôïc thaønh söï hay khoâng. Ñieàu naøy khoâng chæ laø moät "giaû ñònh", theo kieåu öôùc ñoaùn cuûa khoa hoïc kinh nghieäm, nhöng laø chaân lyù ñöôïc hieån loä cuï theå (a-letheia), laø ñieàu töø trong saâu xa ñöôïc theå hieän thaønh thöïc taïi.
Khi con ngöôøi dieãn taû nhöõng maët khaùc nhau cuûa toàn taïi, nhö: söï sinh toàn cuûa thaân xaùc, nhaân caùch cuûa tinh thaàn, vaên hoùa cuûa höõu theå, toân giaùo cuûa ñöùc tin..., töùc laø con ngöôøi ñaõ duøng nhöõng phaïm truø ñeå phaân taùch chính söï toàn taïi cuûa mình roài. Thaät ra thì, söï soáng cuûa con ngöôøi khoâng theå bò phaân taùch thaønh nhöõng maûng ñoäc laäp ñöôïc. Neáu cöù nhaán maïnh vaøo töøng khía caïnh, hay töøng caáp ñoä ñeán noãi coi khía caïnh ñoù laø hoaøn toaøn ñoäc laäp, hay ñaày ñuû troïn veïn, thì seõ haï giaù baûn chaát ña nguyeân cuûa con ngöôøi ñích thöïc xuoáng thaønh nhöõng phaùn ñoaùn ñaày thaønh kieán, vaø luùc aáy con ngöôøi chæ coøn laø moät thöù nhaân caùch maø thoâi.
Maët khaùc, nhôø phaûn tænh hay nhôø soáng chung vôùi ngöôøi khaùc, con ngöôøi seõ thöøa nhaän tính ña nguyeân cuûa nhaân loaïi naøy laø vónh vieãn; nhöng moãi caáp ñoä höõu theå seõ taïo thaønh moät soá quy luaät naøo ñoù, mang tính töông ñoái vaø ñaëc thuø. Nhöõng quy luaät kia ñöôïc hình thaønh trong söï nhaän chòu moät soá aùp löïc, hay quyeàn uy naøo ñoù, neân phaân caáp ra cao - thaáp. Vaø trong xung ñoät, traät töï cao thaáp ñoù seõ caøng loä roõ hôn. Cho neân, haønh vi luaân lyù buoäc phaûi chuù yù ñeán caû keát caáu noäi taïi vaø ngoaïi taïi, töùc laø hoaøn caûnh noäi taïi cuûa con ngöôøi vaø nhöõng ñieàu kieän ngoaïi taïi xung quanh haønh vi aáy.
Nhö theá, chuùng ta môùi hieåu raèng: nguyeân nhaân cuûa haønh vi töï do luoân roäng lôùn hôn thöïc taïi maø haønh vi ñoù theå hieän ra. Bôûi töï do cuûa con ngöôøi laø ñoái dieän vôùi Thieân Chuùa, coøn chaát lieäu cuûa thöïc taïi laïi mang tính höõu haïn. Con ngöôøi vöøa töï ñoäng, töï phaùt; vöøa bò giôùi haïn bôûi nhöõng ñieàu kieän.
Töø ñoù, töï do laø vieäc xin vaâng theo ôn goïi hay laø vieäc choïn löïa khöôùc töø, maø ôn goïi thì khoâng phaûi laø moät loaïi quy luaät phoå quaùt, neân lôøi xin vaâng kia cuõng khoâng phaûi laø moät tröôøng hôïp ñaõ ñöôïc saép khuoân saün.
Vaäy laø, trong söï hieåu bieát vaø kinh nghieäm veà lòch söû, chuùng ta coù theå phaùt hieän ra yù nghóa ñích thöïc cuûa truyeàn thoáng veà "luaät töï nhieân", ñoàng thôøi trong söï töï do tröôûng thaønh cuûa moãi caù nhaân, chuùng ta laïi hieåu ñöôïc töï do coù "giôùi haïn" laø ñieàu hôïp lyù.
Neáu nghieân cöùu kyõ hôn veà caáu truùc hình thaønh cuûa kinh nghieäm lòch söû vaø nhöõng bieán chuyeån cuûa xaõ hoäi, thì chuùng ta seõ thaáy ñöôïc moät soá ñaëc ñieåm cuûa nhaân loaïi, nhö nhöõng khoaûng daøi leâ theâ, hay nhöõng caáu truùc baát bieán ñöôïc gaùn thaønh quy luaät töï nhieân cuûa con ngöôøi. Taát caû chæ laø keát quaû cuûa lòch söû maø thoâi.
Ñoàng thôøi, khoâng gian giôùi haïn cho töï do cuûa con ngöôøi laïi laø khoâng gian ñeå cho con ngöôøi coù theå hoïc taäp: söï haïn ñònh hôïp lyù seõ giuùp cho con ngöôøi hieåu vaø chaáp nhaän thöù töï do troïn veïn hoaëc töï do moät phaàn. Ví nhö: trong tieán trình daân chuû hoùa cuûa chính trò, con ngöôøi hoïc ñöôïc raèng: khi moät heä thoáng chính trò thöøa nhaän nhöõng khaû theå naøo ñoù, thì noù cuõng ñaõ haïn ñònh khoâng gian töï do caù nhaân hoaëc caám ñoaùn söï saùng taïo. Cho neân, khoâng gian töï do bò haïn ñònh maø coù tính hôïp lyù seõ giaùo duïc vaø giuùp cho vieäc giaûi phoùng töï do. Neáu con ngöôøi voâ tri, thì hoï seõ bò nhöõng aûnh höôûng ngoaïi taïi xaâm chieám, nghóa laø nhöõng choïn löïa cuûa hoï seõ thieáu tính traùch nhieäm. Coøn giaùo duïc laïi coù khaû naêng giaûi phoùng nhöõng chöôùng ngaïi cuûa thöù "töï do voâ tri" ñoù.
Ñöông nhieân, Rahner ñaëc bieät chuù troïng ñeán nhöõng tình caûnh xung ñoät giöõa löông tri noäi taïi cuûa con ngöôøi vaø meänh leänh cuûa nhöõng quy luaät ngoaïi taïi. Tuy coù ñeà ra moät vaøi nguyeân taéc, nhöng sau cuøng ngaøi ñeà nghò haõy duøng trí tueä ñeå ñoái dieän vôùi nhöõng tröôøng hôïp xung ñoät kia. Cuï theå, khi gaëp phaûi nhöõng thaàn hoïc gia döïa vaøo löông tri cuûa rieâng mình ñeå ñöa ra nhöõng quan ñieåm xung ñoät nghieâm troïng vôùi giaùo huaán cuûa Giaùo hoäi, Rahner seõ khoâng ngaàn ngaïi xuaát ñaàu loä dieän, duõng caûm gaëp gôõ nhöõng vò aáy ñeå cuøng nhau lyù giaûi vaø ñeà xuaát con ñöôøng giaûi quyeát.
Toång quan laïi, vieäc nhaän bieát luaân lyù chaân chính cuõng coù nhieàu caáp ñoä, nhöng ñoàng thôøi cuõng coù theå lieân keát chuùng laïi vôùi nhau, ñeå taïo thaønh moät chaân lyù coù tính toaøn veïn. Tính toaøn veïn naøy khoâng chæ loä ra nhôø vieäc hoïc bieát lòch söû, maø coøn nhôø vaøo vieäc ñem aùp duïng nhöõng kieán thöùc lòch söû aáy vaøo vieäc ñoái thoaïi, töông trôï vôùi nhöõng traøo löu tö töôûng cuûa thôøi ñaïi hieän nay, haàu traùnh ñöôïc nhöõng nguy cô maø caùc yù thöùc heä gaëp phaûi. Vieäc laøm naøy seõ giuùp cho trí tueä chaân lyù cuûa nhaân loaïi khoâng ngöøng ñöôïc saùng roõ, ñeán noãi caû caù nhaân vaø coäng ñoàng ñeàu kinh nghieäm ñöôïc söï hieän dieän cuûa Thieân Chuùa. Coøn noùi theo ngoân ngöõ thaàn hoïc, ñoù chính laø ôn söï soáng, laø Thaùnh Thaàn ñang höôùng daãn nhaân loaïi. Quaû thaät, vieäc nhaän bieát chaân lyù luaân lyù laø lôøi khaúng ñònh cho vieäc "kinh nghieäm veà Thaùnh Thaàn".
5. Cuoäc tranh luaän giöõa luaân lyù thöïc toàn vaø luaân lyù hoaøn caûnh
Cuoái cuøng, chuùng ta seõ laøm roõ tö töôûng cuûa Rahner veà luaän chöùng "voâ hieäu" (bad arguments) cuûa luaân lyù. Lyù do cuûa vieäc naøy laø: ñaâu ñaâu cuõng gaëp phaûi "luaän ñieåm tuøy choïn" (petitio principii).43 Luaän ñieåm treân laøm naûy sinh raát nhieàu vaán ñeà, vì vaãn ñang chôø nhöõng chöùng cöù ñaày ñuû cho vieäc chöùng minh. Vaäy muïc ñích cuûa vieäc thaûo luaän naøy laø: tieáp tuïc noã löïc ñeå loaïi boû luaän ñieåm treân.
a. Khai trieån vaán ñeà
Ñaàu tieân Rahner ñöa ra nhöõng nan ñeà cho vaán naïn treân, nhö: vì hoaøi nghi veà tính logic cuûa caùc suy luaän truyeàn thoáng, neân ngöôøi ta deã sa vaøo nguy cô cuûa chuû nghóa töông ñoái. Thöïc söï, vaán ñeà laïi naèm ôû giai ñoaïn tröôùc khi vaøo luaän lyù: chuùng ta ñang thaûo luaän raèng lieäu luaân lyù phaûi chaêng chæ coù moät kieåu luaän lyù hình thöùc, neáu theá thì phaûi duyeät laïi xem ngoân ngöõ lyù luaän kia coù roõ raøng khoâng vaø chuùng ñöôïc choïn vì lyù do gì.
Rahner laïi muoán ñaët caâu hoûi raèng: khi nghieân cöùu moät vaán ñeà, moät nhaø thaàn hoïc luaân lyù seõ chuù taâm vaøo vieäc suy luaän logic hay chuù yù ñeán kinh nghieäm saâu xa cuûa ñöùc tin vaø trí tueä ñaây? Neáu chuù troïng ñeán suy luaän logic, thì e raèng anh ñaõ rôi vaøo söï troáng roãng cuûa chuû nghóa hình thöùc, vaø anh chæ coù theå duøng laïi nhöõng ngoân töø saùo roãng vaø quan nieäm vöøa khoâng chính xaùc vöøa voâ hoàn cuûa "truyeàn thoáng" roài. Ñoù coù theå laø vaán ñeà cuûa thöù tri thöùc phoå quaùt cuûa nhöõng maëc khaûi ñöùc tin, hoaëc coù theå laø thöù tröïc giaùc töï nhieân cuûa con ngöôøi, maø chuùng chöa töøng traûi qua nhöõng ñoåi thay cuûa doøng lòch söû, neân ñaõ coi nhöõng thaønh kieán thaâm caên coá ñeá nhö tuyeät ñoái. Hoaëc moät soá khaùc laïi rôi vaøo chuû nghóa luaân lyù kinh nghieäm, hoaøi nghi taát caû nhöõng nguyeân taéc phoå quaùt vaø aån mình trong "luaân lyù hoaøn caûnh ñôn thuaàn" (pure situation ethics).
Dó nhieân, khi phaân chia thaønh hai laäp tröôøng cöïc ñoan nhö treân, chuùng ta caàn moät soá nguyeân taéc vaø tieâu chuaån ñeå phaùn ñònh, nhöng laøm sao ñeå nhaän ra ñöôïc phaïm vi cuûa chuùng ñaây? Hôn nöõa, giaùo huaán cuûa Giaùo hoäi veà maëc khaûi tuy coù thaåm quyeàn, nhöng lieäu noù coù bao haøm caû phaïm vi cuûa luaät töï nhieân ñôn thuaàn khoâng? Tieáp nöõa, luaän chöùng "voâ hieäu" cuûa luaân lyù vaãn ñang bò chaát vaán, bò thaùch ñoá veà ñeà xuaát lòch söû tính cuûa noù: bôûi trong moät thôøi gian daøi, nhöõng giaùo huaán luaân lyù chaúng heà gaëp phaûi baát kyø quan ñieåm ñoái laäp naøo, neân phaûi chaêng nhöõng phaûn ñoái ngaøy nay chæ laø saûn phaåm nhaát thôøi cuûa thôøi ñaïi naøy maø thoâi?
Thaät ra, chuùng ta neân nghieân cöùu nhöõng lyù do giôùi haïn naøy. Tröôùc nhaát, Rahner giaûi gôõ nhöõng hieåu laàm veà quan ñieåm lòch söû: moät quan ñieåm ñích thöïc seõ ñöôïc khaùm phaù ra trong doøng lòch söû maø khoâng caàn ñeán söï thöøa nhaän cuûa chuû nghóa töông ñoái lòch söû. Thöù hai, nhöõng luaän chöùng (tieàn khoa hoïc) cuûa luaân lyù truyeàn thoáng thöôøng ñöôïc dieãn ñaït ôû theå khaúng ñònh, nhö theå chuùng laø nhöõng tín ñieàu töï nhieân baát bieán, ñeán noãi chuùng nhö laø moät luaän ñieåm "tuyeät ñoái" maø khoâng caàn phaûi traûi qua quaù trình kieåm nghieäm thöïc chöùng cuûa khoa hoïc nöõa.
Nhöõng lyù luaän naøy khoâng chæ ñuùng veà maët lyù thuyeát, nhöng coøn thöôøng ñöôïc gaëp thaáy trong ñôøi soáng thöôøng nhaät nôi nhöõng hoaøn caûnh cuï theå: coù nhöõng phaùn ñoaùn ñaõ coù ñoù tröôùc caû khi dieãn ra vieäc phaûn tænh khoa hoïc, chuùng cuõng chaúng caàn traûi qua nhöõng kinh nghieäm trí tueä, nhöng ñaõ laø nhöõng thaønh kieán cuûa xaõ hoäi, lòch söû, vaên hoùa#, vaø thaønh kieán aáy coù söùc aûnh höôûng, daãn daét, vaø saûn sinh ra nhöõng hieåu laàm, cho neân raát caàn vieäc hoïc taäp vaø caûi thieän.45 Ñöông nhieân, raát nhieàu thaønh töïu khoa hoïc ñaõ ñöôïc caûi thieän nhôø hoïc hoûi. Nhöõng giaùo huaán cuûa Giaùo hoäi cuõng neân nhaän ra söï khaùc bieät giöõa laõnh vöïc sieâu nhieân vaø töï nhieân, ñeå ñöøng tuyeät ñoái hoùa nhöõng thaønh kieán cuûa con ngöôøi. Rahner nghó raèng, nhöõng söï phaân bieät naøy caøng caàn thieát hôn cho laõnh vöïc luaân lyù.
Theâm nöõa, vaãn coøn moät vaán ñeà ñaùng nhaéc tôùi: con ngöôøi luoân chöùng minh quan ñieåm cuûa mình laø ñuùng ñaén (tuyeät ñoái hoùa) vaø raát hieäu quaû cho chính thôøi ñaïi hay giai ñoaïn lòch söû cuï theå maø hoï ñang soáng; tuy nhieân, hoï cuõng khoâng theå ngaên caûn chuùng ta ñaët laïi vaán ñeà veà nguoàn goác (con ngöôøi, xaõ hoäi...). Dó nhieân, ñaây khoâng phaûi laø vieäc cöù ngoài ñoù hoaøi nghi veà keát quaû, neáu trong hieän taïi naøy nhöõng ñieàu ñoù vaãn coù söùc giuùp chuùng ta tieán veà söï kieän toaøn. Giaû nhö luaân lyù, trong quaù trình nhaän bieát thöïc taïi, taïo neân lòch söû cuûa noù, nghóa laø nhöõng thaønh töïu ñoù ñaõ laø nhöõng baûo chöùng cho keát quaû cuoái cuøng maø ta chöa theå thaáy heát luùc naøy, bôûi ñang trong tieán trình. Toùm laïi, neáu lòch söû, aûo töôûng, xung ñoät hay nguy cô ñeàu coù thôøi coù buoåi cuûa noù, vaäy luaân lyù cuõng chaúng theå khaùc hôn.
b. Ñeà nghò höôùng ñi caên baûn
Moät trong nhöõng ñöùc tính haøng ñaàu cuûa caùc thaàn hoïc gia luaân lyù laø coù ñuû can ñaûm ñeå ñoái dieän vôùi nhöõng aùnh maét chæ trích vaø thaùi ñoä pheâ bình cuûa caùc phe ñoái laäp hay khoâng. Nhö theá, nhieäm vuï cuûa caùc nhaø luaân lyù, keå caû trong Giaùo hoäi, khoâng chæ laø huaán ñöùc cho con ngöôøi, maø coøn laø nhòp caàu noái, ñeå moät maët vöøa giaûi thích hay baûo veä truyeàn thoáng luaân lyù cuûa Giaùo hoäi, maët khaùc laïi vöøa giuùp thaåm quyeàn huaán giaùo hieåu ñöôïc nhöõng pheâ bình vaø caûi thieän nhaân baûn. Ñoái vôùi moät nhaø thaàn hoïc luaân lyù Kitoâ giaùo, ñoøi hoûi treân khoâng chæ laø nghóa vuï, maø ñuùng hôn laø chöùng nhaân cuûa ñöùc tin, vì theá, vò naøy phaûi laø ngöôøi khaúng ñònh maëc khaûi Kitoâ giaùo laø con ñöôøng thaønh toaøn cuûa con ngöôøi, vaø neàn luaân lyù lòch söû naøy chính laø söï lyù giaûi vaø con ñöôøng quyeát ñònh cho söï vieân maõn cuûa con ngöôøi.
Rahner nghó raèng, ñeå ñaåy lui luaän chöùng "voâ hieäu", caùc thaàn hoïc gia luaân lyù caàn chuù yù hai ñieåm sau:
(1) Moät khi coøn ñang trong quaù trình thaûo luaän vaø chöùng minh, moät luaän chöùng khoâng theå ñöôïc coi nhö thuoác tieân trò baùch beänh, töùc laø giaûi quyeát ñöôïc moïi vaán ñeà vaø laø keát luaän coù tính quyeát ñònh tuyeät ñoái.
(2) Moät luaän chöùng cuûa moät nhaø luaân lyù chæ ñöôïc coi nhö "lôøi keâu goïi" cho moät thöïc taïi coá ñònh naøo ñoù maø thoâi. Thöïc taïi kia tuy ñaõ traûi qua ñieàu kieän lòch söû môùi daãn tôùi quyeát ñònh, nhöng noù cuõng phaûi döïa treân moät neàn taûng yù nieäm naøo ñoù, bôûi neáu khoâng coù yù nieäm thì cuõng khoâng coù quan ñieåm hay luaän chöùng. Lôøi keâu goïi trong töông lai coù ñöôïc ñaùp öùng vaø thöïc hieän hay khoâng laø do quyeàn phaùn quyeát cuûa lòch söû (chöù khoâng phaûi cuûa ñöông söï). Neáu lôøi keâu goïi ñoù ñaït ñöôïc neàn taûng sieâu vöôït cuûa nhaân baûn, thì luaän chöùng cuûa nhaø luaân lyù kia môùi coù hy voïng toàn taïi.
Tieáp ñoù, bôûi vì nhaø luaân lyù treân tuyeät ñoái khoâng theå aùp ñaët cho luaän chöùng cuûa mình laø coù tính sieâu vöôït maø chaúng maøn ñeán tính lòch söû, neân lôøi keâu goïi cuûa anh ngay laäp töùc seõ höôùng veà caùnh chung tuyeät ñoái. Ngay laäp töùc chính laø moät moái daây lieân keát mang tính lòch söû vaø ñaëc bieät. Theá neân, chuùng ta bieát roõ raèng, töï thaân luaân lyù luaän chöùng ñaõ mang tính thöïc tieãn roài.
Toùm laïi, luaân lyù luaän chöùng coù theå ñuùng hoaëc sai. Ñuùng laø vì noù ñaït ñöôïc baûn chaát sieâu vöôït cuûa con ngöôøi vaø luoân luoân hieän thöïc hoùa ñöôïc nhöõng mong chôø caùch höõu hieäu; hoaëc noù ñaõ dieãn taû ñöôïc moâ hình ñích thöïc caùch höõu hieäu. "Moâ hình höõu hieäu" naøy hoaëc ñaõ ñöôïc thöøa nhaän bôûi nhaân hoïc, xaõ hoäi hoïc, vaên hoùa... (nhöng khoâng haún laø cuûa sieâu hình hoïc), ñaõ coù giaù trò lòch söû vaø meänh leänh; hoaëc moâ hình naøy ñaõ nhaän ñöôïc söï pheâ bình höõu hieäu bôûi caùc luaän chöùng cuûa hoaøn caûnh hieän taïi, töùc nhö moät lôøi keâu goïi cuûa töông lai. Nhöng roài, tính höõu hieäu coù theå keùo daøi lieân tuïc ñöôïc khoâng, ñoù laø chuyeän cuûa töông lai.
III. Vieäc ÖÙng Duïng Vaø Söï ÖÙng Bieán Cuûa Luaân Lyù Thöïc Toàn
Rahner laø moät nhaø thaàn hoïc heä thoáng, chöù khoâng phaûi laø moät chuyeân gia nghieân cöùu luaân lyù. Tuy vaäy, qua nhöõng gì ñaõ noùi ôû treân veà luaân lyù thöïc toàn, chuùng ta löôùt qua cuõng thaáy ñöôïc raèng nhöõng vaán naïn, quan ñieåm maø Rahner ñeà caäp ñeàu laø nhöõng vaán ñeà neàn taûng cuûa Kitoâ giaùo vaø cuõng laø vaán ñeà cuûa xu theá môùi.
Nhöõng hoïc troø cuûa Rahner sau naøy ñaõ phaùt huy linh caûm treân cuûa ngaøi, ví duï, trong leã möøng thöôïng thoï taùm möôi tuoåi cuûa Rahner, moät hoïc troø cuûa ngaøi ñaõ phaùt bieåu raèng:
"Thaàn hoïc cuûa Rahner nhö theå laø vieát cho chuùng toâi, hoaëc noù nhö laø moät moâ hình thaàn hoïc. Thaäm chí, trong ñöôøng loái suy tö hay nhöõng troïng ñieåm ñeå trieån khai ñöôøng loái suy tö cuûa moãi ngöôøi hoïc sinh chuùng toâi, ñeàu laø keát quaû hoaëc laáy ra töø gia saûn cuûa vò ñaïi toân sö naøy."
Cuï theå, xin daãn chöùng ôû ñaây moät hoïc troø cuûa Rahner laø Hans Rotter (1932 - 2014), ngöôøi ñaõ aùp duïng vaø caûi bieán luaân lyù thöïc toàn cuûa ngaøi. Hans Rotter laø giaùo sö veà thaàn hoïc luaân lyù ñaõ töøng daïy taïi Ñaïi hoïc Innsbruck, vaø cuõng laø moät tu só Doøng Teân.
Veà phöông phaùp luaän, Rotter moät maët tieáp böôùc Rahner boû phöông phaùp dieãn dòch; maët khaùc laïi caûi bieán phöông phaùp trieát hoïc tieân thieân cuûa Rahner thaønh phöông phaùp thoâng dieãn nhaân hoïc. Baøn veà nhöõng phöông phaùp khaùc nhau, Rotter cho raèng neân pheâ bình chöù ñöøng loaïi boû baát kyø phöông phaùp naøo, ngöôïc laïi caàn coá hieåu thaáu, ñaùnh giaù möùc ñoä höõu hieäu cuûa noù: phöông phaùp naøy thì hôïp vôùi möùc ñoä naøy cuûa thöïc taïi hôn, phöông phaùp kia thì laïi ñaùnh ñuùng vaøo nhöõng yeâu caàu cuûa thöïc taïi ôû möùc ñoä kia. "Coù moät moái lieân keát noäi taïi giöõa phöông phaùp vaø ñoái töôïng nhaän thöùc."
Chaúng haïn nhö khi baøn veà neàn taûng cuûa luaân lyù laø "Ñöùc AÙi", Hans Rotter cho raèng thaät phuø hôïp neáu baét ñaàu töø moät soá nhöõng quan nieäm tieân thieân roài sau ñoù dieãn dòch tieáp; nhöng neáu trong töông quan "Toâi - Anh" thì haõy baét ñaàu phaân tích baèng phöông phaùp hieän töôïng hoïc. Caùch lyù giaûi raèng thöïc taïi vaø phöông phaùp coù moái daây lieân keát noäi taïi nhö treân cuûa Rotter chính laø kieåu phöông phaùp thoâng dieãn luaân lyù.
Phöông phaùp thoâng dieãn naøy raát coi troïng lyù tính thöïc tieãn naèm trong con ngöôøi toång theå cuûa moãi caù nhaân, neân cuõng coù theå trôû thaønh vaán ñeà nghieân cöùu cuûa luaân lyù. Nhö vaäy, Hans Rotter khoâng chæ coi troïng kinh nghieäm khoa hoïc nhö Rahner töøng ñoøi hoûi, maø coøn tieán theâm böôùc nöõa khi ñöa nhaân hoïc, taâm lyù hoïc, xaõ hoäi hoïc... vaø nhöõng tri thöùc môùi vaøo trôû thaønh nhöõng chuû ñeà cho vieäc nghieân cöùu luaân lyù.52 Vaäy laø, trong doøng lòch söû, nhôø nhöõng tri thöùc môùi, con ngöôøi laïi ñöôïc nghieân cöùu ôû nhöõng laõnh vöïc môùi, ñoù laø vieäc khoâng ngöøng hoïc hoûi ñeå tieáp caän neùt Chaân, neùt Thieän cuûa con ngöôøi, haàu laøm cho nhöõng quyeát ñònh luaân lyù cuûa con ngöôøi theå hieän ñöôïc Phaåm giaù cao quyù cuûa noù, nhôø ñoù maø gaëp ñöôïc ôn cöùu ñoä vieân maõn.
Töø ñöôøng höôùng cuûa Rahner, Rotter chuû tröông luaân lyù khoâng theå naøo ñoäc laäp ñöôïc, vaø nhöõng meänh ñeà phoå quaùt cuõng khoâng phaûi laø luaät töï nhieân, bôûi chuùng coù moái lieân quan noäi taïi vôùi nguoàn coäi lòch söû cuûa con ngöôøi. Nhö theá, "Thaàn" ñöôïc thoâng dieãn thaønh neàn taûng cuûa moïi neàn luaân lyù toân giaùo, laø ñoøi hoûi tuyeät ñoái ñeå con ngöôøi hieän thöïc hoùa chính mình.
Ñaây chính laø caùch Hans Rotter ñaõ vaän duïng vaø phaùt huy quan ñieåm veà "Kitoâ höõu voâ danh" cuûa Rahner roài ñoù. Hôn nöõa, Rotter coøn boå sung theâm tính toaøn theå cuûa lòch söû vaøo trong kieán giaûi veà quan nieäm "töï nhieân" truyeàn thoáng vaø luaät töï nhieân, sau khi nhöõng quan nieäm naøy ñaõ nhaän chòu raát nhieàu thaùch ñoá khaùc nhau cuûa caùc nhaø vaên hoùa, xaõ hoäi.
"Trong nhöõng neàn vaên hoùa vaø toân giaùo khaùc nhau, vieäc con ngöôøi ñöôïc cöùu ñoä tuy ñöôïc hieåu heát söùc chi tieát, nhöng ñeàu thoâng dieãn döïa treân quan ñieåm veà giaù trò nhaân baûn cuûa con ngöôøi, vaø cuøng ñeàu ñònh nghóa roõ caùi gì laø hoaëc khoâng laø töï nhieân vaø nhaân tính." (H. Rotter, "Genuegt ein heilsgeschichtlich - personaler Ansatz zur Loesung ethischer Probleme?", trong G. Virt (hg), Moral begruenden - Moral verkuenden, Innsbruck, 1985, p.39.)
Cho neân, veà maët toân giaùo, luaân lyù luaän chöùng chính laø vieäc truyeàn giaùo.
Cuõng gioáng nhö luaân lyù thöïc toàn cuûa Rahner, Rotter cuõng chuû tröông moät neàn luaân lyù thöïc tieãn bao goàm tính toân giaùo, vôùi troïng taâm laø "Ñöùc AÙi" Kitoâ giaùo. Sôû dó nhaán maïnh ñeán "Tình Yeâu" laø vì ñoù laø giôùi luaät caên baûn cuûa Kitoâ giaùo.
Rotter choïn "nhaân caùch" vaø "töông quan lieân vò" laøm xuaát phaùt ñieåm, bôûi chuùng vöøa coù theå thay theá cho quan nieäm ñaõ ñöôïc truyeàn thoáng ñònh nghóa, vöøa giöõ ñöôïc taàm möùc coá ñònh cuûa sieâu hình hoïc. Nhöõng yù nghóa veà toàn taïi, giao löu, giaùo duïc nhö: "Töông quan Toâi - Anh" cuûa Martin Buber (1879 - 1965), "Ñaáng Cöùu Tinh" cuûa Franz Rosenzweig (1886 - 1929), "Chaân lyù vaø Thöïc taïi" cuûa E. Grisebach (1880 - 1945)... ñeàu ñaõ ñöôïc phaûn tænh saâu xa trong khi baøn veà Tình yeâu.
Ñaàu tieân, Rotter xaây döïng neàn taûng döïa treân moái töông quan lieân vò: con ngöôøi khaùc ñoäng vaät choã naøo? Ñoù laø baûn naêng ñöôïc kieän toaøn, caùi Toâi thaønh trung taâm, vaø caùi Toâi ñoù coù moái töông quan bieän chöùng phaùt trieån vôùi theá giôùi beân ngoaøi v.v...55 Nhöõng tö töôûng treân ñöôïc phaùt trieån treân phieán ñaù goác laø "Tình maãu töû" giöõa meï vaø con, nhöng cuõng coù khaû naêng môû roäng ra tôùi Tình Yeâu Voâ Haïn. Töø söï chaêm soùc cuûa cha meï, con ngöôøi ñöôïc tröôûng thaønh vaø coù theå kinh nghieäm ñöôïc tình yeâu, ñoù laø aân hueä maø ta ñöôïc laõnh nhaän, nhöng ñoù cuõng laø söï hy sinh vaø coáng hieán.
Tình yeâu naèm trong moái caêng thaúng cuûa söï hoaït ñoäng giöõa voâ haïn vaø höõu haïn, laø thöù tranh ñaáu giöõa töï do vaø giôùi ñònh, laø söï hoïc taäp ñeå bieát chaáp nhaän vaø khoan thöù. Do ñoù, yeâu khoâng chæ laø töøng haønh ñoäng rôøi raïc, nhöng chính laø lòch söû cuûa caû tieán trình thaønh nhaân: duøng taát caû nhöõng neàn moùng ñaõ xaây döïng trong quaù khöù ñeå hy voïng cho töông lai. Nhö theá, soáng trong tình yeâu laø vieäc höôùng veà Thaàn ñeå hoïc hoûi, thaáu hieåu Tình Yeâu, roài tieán tôùi vieäc hoäi nhaát vôùi Thaàn trong tình yeâu cuûa "Tin - Caäy - Meán". (H. Rotter, Grundgebot Liebe Mitmenschliche Begegnung als Grundansatz der Moral, Innsbruck, 1983, pp.81ff.)
Nhöõng ñieàu vöøa thaûo luaän ôû treân chính laø moät trong nhöõng ñieåm troïng yeáu trong luaân lyù cuûa Rotter. Töông töï theá, Rotter duøng phöông phaùp loaïi suy, laáy khoa hoïc kinh nghieäm hieän ñaïi, quan ñieåm taân trieát hoïc ñeå chaát vaán vaø baøn luaän veà moät vaán ñeà cô baûn cuûa truyeàn thoáng: quan nieäm veà töï nhieân vaø luaät töï nhieân; hoaëc baøn veà moät soá vaán ñeà quan troïng cuûa thôøi ñaïi: töï do vaø quy luaät, vaán ñeà veà tính duïc, luaân lyù y hoïc ñoái vôùi phaåm giaù söï soáng con ngöôøi... Qua taát caû nhöõng ñieàu treân, ta coù theå thaáy ñöôïc söï vaän duïng vaø caûi bieán luaân lyù thöïc toàn cuûa Rahner.
Keát Luaän
Toùm keát laïi, tö töôûng trieát hoïc vaø thaàn hoïc cuûa Karl Rahner laø söï phaùt trieån nhöõng coät moác quan troïng cuûa tröôøng phaùi Taân Kinh vieän. Treân neàn trieát hoïc tieân nghieäm, ngaøi ñaõ laøm cho nhöõng ñieàu kieän cuûa yù chí vaø tri thöùc trôû neân linh hoaït, nhôø theá maø coù theå xaây döïng moät neàn thaàn hoïc môùi veà nhaân hoïc, maø tröôùc nay chöa heà coù. Ñoàng thôøi, trong khi phaân tích söï toàn taïi cuûa con ngöôøi nhö Heidegger, Rahner phaùt hieän ra tri thöùc veà chaân lyù cuûa con ngöôøi chính laø söï theå hieän roõ raøng nhaát cuûa caùi Toâi huyeàn nhieäm tuyeät ñoái. Nhö theá, moãi söï sieâu vöôït cuûa con ngöôøi ñeàu laø tieâu ñieåm cuûa aùnh quang "Tuyeät ñoái".
Ñieåm khaån yeáu trong luaân lyù thöïc toàn, theo Rahner, laø moái töông quan bieän chöùng giöõa moät haønh vi luaân lyù ñaëc thuø vaø neàn taûng choïn löïa cuûa haønh vi aáy, do ñoù yù höôùng choïn löïa seõ bao toùm heát troïn caû yù nghóa cuoäc ñôøi cuûa moãi caù theå.
Ñieåm quan troïng nhaát cuûa thaàn hoïc Rahner laø: thaàn hoïc Kitoâ giaùo ngaøy nay ñöôïc nhaän bieát nôi yù nghóa cuûa giai ñoaïn tính (epochale Bedeutung), cho neân luaân lyù thöïc tieãn töï noù laø moät quaù trình giaùo duïc ñeå höôùng veà baûn chaân (authentic). Theá laø, trong hoaït ñoäng tinh thaàn cuûa con ngöôøi, luaân lyù vaø ñöùc tin toân giaùo coù söï hoã töông vaø hôïp nhaát.
Tieáp ñoù, baát luaän laø trong kinh nghieäm sieâu vöôït hay trong söï phaân tích veà toàn taïi cuûa con ngöôøi, thì ñieàu quan troïng phaûi coù laø yù thöùc caù nhaân. Neân, nan ñeà ñaët ra, cho trieát hoïc cuõng nhö thaàn hoïc, coù lieân quan ñeán khía caïnh lòch söû vaø xaõ hoäi, laø lieân chuû theå tính (intersubjectivity). Thöïc teá, Rahner cuõng ñaõ yù thöùc ñöôïc söï khoù khaên naøy, neân ngaøi beøn döïa vaøo caùc "phaïm truø" ñeå nhaán ñeán tính khaùch quan cuûa chuùng. Cuï theå, khi suy tö veà luaân lyù, ngaøi ñaõ nhaán ñeán hieäu quaû vaø söï hoã trôï cuûa caùc lónh vöïc thuoäc khoa hoïc kinh nghieäm nhö lòch söû, vaên hoùa, xaõ hoäi# Tuy nhieân, vôùi luaân lyù, chuû theå vaãn laø ñieàu chuû yeáu nhaát.
Veà töï do, Rahner quan nieäm raèng, töï do chæ coù ñöôïc trong töông quan noäi taïi giöõa caù nhaân vaø tha nhaân: töï do cuûa con ngöôøi ñöôïc ñaët trong boái caûnh cuûa lòch söû, vaên hoùa# vaø thaønh quaû cuûa caû moät quaù trình caù nhaân, neân xuaát phaùt ñieåm môùi cuûa noù phaûi laø lieân chuû theå tính. Vì theá, vieäc giao löu ñoái thoaïi trôû thaønh ñieåm khôûi cuûa töï do.
Taát caû khoa hoïc kinh nghieäm ñeàu cho raèng, qua töông taùc maø con ngöôøi coù theå phaùt trieån, caûi thieän, trôï giuùp chính baûn thaân nhaän bieát neàn taûng vaø ñieàu kieän tieân thieân cuûa hoï. Coøn Rahner thì nghó raèng, chuùng ta chöa thaáy heát ñöôïc moái töông quan noäi taïi giöõa caùc ñieàu kieän tieân thieân vaø kinh nghieäm, laãn hoaït ñoäng cuûa chuùng. Coù theå chuùng khoâng gioáng nhö böôùc nhaûy töø toàn taïi sang ñöùc tin nhö Kierkegaard ñaõ noùi; song duø sao, theo Rahner, con ngöôøi vaãn chöa theå chaáp nhaän moái töông quan giöõa tieân thieân vaø haäu nghieäm caùch taâm phuïc khaåu phuïc ñöôïc. Chính vì theá, Rotter môùi duøng tri thöùc môùi cuûa khoa hoïc kinh nghieäm ñeå nghieân cöùu luaân lyù, ñoàng thôøi chuyeån phöông phaùp sieâu nghieäm cuûa Rahner thaønh phöông phaùp thoâng dieãn. Nhöng Rotter cuõng thöøa nhaän raèng phöông phaùp thoâng dieãn aáy vaãn lieân keát vôùi phöông phaùp sieâu vöôït cuûa Rahner.
Veà vaán ñeà laøm theá naøo maø Luaân lyù thöïc toàn cuûa Rahner laïi coù töông quan noäi taïi vôùi caùc laõnh vöïc lòch söû, xaõ hoäi, vaên hoùa..., ta khoâng theå chæ thay ñoåi taïm thôøi moät vaøi ñieàu laø coù theå giaûi quyeát roát raùo ñöôïc, nhöng phaûi nghieân cöùu vaø truøng tu trieät ñeå, gioáng nhö Rahner cuõng ñaõ töøng raøo tröôùc ñoùn sau kyõ löôõng roài môùi coù theå caûi bieán tö töôûng cuûa thaùnh Toâma vaäy.
Coù theå lieät keâ ra ñaây moät vaøi thaàn hoïc gia vaø giaùo sö noåi tieáng theá giôùi ñaõ suy tö theo ñöôøng höôùng cuûa Rahner laø: Metz vaø thaàn hoïc chính trò; H. Peukert vaø thaàn hoïc lieân ñôùi - ñoái thoaïi... Hoï ñeàu khaúng ñònh raèng Rahner raát coi troïng söï rieâng bieät cuûa töøng thôøi ñaïi, bôûi chuùng coù vai troø ñaëc thuø trong vieäc taïo neân lòch söû. Giaû nhö taàm nhìn ñoù cuûa Rahner laø ñuùng, thì luaân lyù thöïc toàn chaéc chaén phaûi phaùt huy röïc rôõ roài chaêng?