Nhaân Thaàn Hoäi Ngoä
Quan Ñieåm Thaàn Hoïc cuûa Karl Rahner
Nguyeân baûn tieáng Hoa cuûa Linh Muïc Giuse Vuõ Kim Chính, SJ
Giuse Nguyeãn Phöôùc Baûo AÂn, SJ chuyeån dòch Vieät ngöõ töø baûn tieáng Hoa
Chöông 1
Tieåu Söû Vaø Thaân Theá
cuûa Karl Rahner
Tieåu Daãn
Ñeå hieåu hôn veà Karl Rahner, cuoán saùch seõ baét ñaàu vôùi vieäc giôùi thieäu ñoâi neùt veà tieåu söû vaø thaân theá cuûa ngaøi. Maëc duø nhöõng chuû ñeà trong cuoán saùch naøy chæ xoay quanh nhöõng tö töôûng troïng yeáu nhaát cuûa Karl Rahner, nhöng khoâng vì theá maø chuùng ta seõ trình baøy caùch chung chung vaø sô saøi veà toaøn boä tö töôûng cuûa ngaøi.
Thaät ra, ñaõ coù nhieàu thaàn hoïc gia khi nghieân cöùu toaøn boä tö töôûng cuûa Rahner ñaõ muoán heä thoáng chuùng laïi. Nhöng sau ñoù, hoï phaùt hieän ra raèng heä thoáng maø hoï ñöa ra khoâng taøi naøo bao haøm heát moïi goùc caïnh tö töôûng cuûa Rahner, maø chæ phaûn aùnh moät phaàn naøo ñoù maø thoâi, tuy vaäy nhöõng coá gaéng nhö theá cuõng coi nhö laø ñaõ thaønh coâng roài. (Xem theâm: R. Kress, A Rahner Handbook, [Alanta: John Knox Press, 1982], ch.5, pp.86 ff.; H. Vorgrimler, Karl Rahner: Leben, Denken, Werke, [Muenchen: Mainz, 1963], p.83).
Chính vì vaäy, chuùng ta coù theå noùi raèng tö töôûng cuûa Rahner quaû thaät ñaõ taùc ñoäng maïnh leân höôùng suy tö cuûa nhieàu thaàn hoïc gia vaø trieát gia, chí ít laø trong phöông phaùp suy tö vaø caùch laøm thaàn hoïc cuûa ngaøi, song cuõng khoâng ñeán möùc ñoùng khung caùc heä thoáng cuûa hoï laïi. Rahner töï nhaän raèng ngaøi ñaõ daønh trí löïc moät ñôøi ñeå suy tö thaàn hoïc, nhöng khoâng theo höôùng ñi cuûa caùc heä thoáng tröôùc ñoù, maø baét ñaàu töø nhöõng yeáu toá hieän thöïc vaø ña nguyeân trong cuoäc soáng naøy.
Nhö chính ngaøi ñaõ phaùt bieåu khi ñöôïc Peter Pawlousky phoûng vaán naêm 1980 raèng:
"Toâi thöôøng tìm kieám töø nhöõng nhu caàu trong vieäc muïc vuï vaø giaûng daïy caùc chaát lieäu ñeå laøm thaàn hoïc. Vaâng, toâi khoâng phaûi laø nhaø khoa hoïc, maø cuõng khoâng mong ñöôïc nhö vaäy, nhöng chæ muoán laøm moät Kitoâ höõu. Toâi heát loøng suy tö veà Kitoâ giaùo, ñoàng thôøi cuõng môû to maét nhìn ñôøi soáng theá giôùi hoâm nay ñeå nhaän hieåu, suy tö vaø phaûn tænh veà nhöõng chaát lieäu maø noù mang tôùi. Töø trong theá giôùi hoâm nay naøy, toâi phaùt hieän ra nhöõng vaán ñeà khaùc nhau, moät hai vaán ñeà hay hai möôi vaán ñeà... Neáu quyù vò cho loái nhìn ñoù laø thaàn hoïc, thì cöù goïi noù laø thaàn hoïc vaäy." (P. Imhof & H. Biallowons (eds.), Karl Rahner im Gespraech, Bd II: 1978-82, Muenchen: Koesel, 1983), pp.150ff).
Nhö theá coù theå thaáy raèng, nhöõng phaûn tænh thaàn hoïc cuûa Rahner khoâng phaûi laø moät loaïi phöông phaùp suy tö, nhöng ñöôïc xaây treân nhöõng "vaán ñeà cuûa cuoäc soáng". Chính loái nhìn veà thaàn hoïc naøy laïi aûnh höôûng raát lôùn treân caùc thaàn hoïc gia ñöông ñaïi. Baèng chöùng laø, vaøo naêm 1978, moät baûng caâu hoûi ñieàu tra veà thöù haïng cuûa caùc nhaø thaàn hoïc ñaõ ñöôïc gôûi tôùi 71 thaàn hoïc gia vuøng Baéc Myõ, vaø keát quaû laø Rahner ñöùng thöù 3, sau thaùnh Toâma Aquinoâ (1225 - 1274) vaø Paul Tillich (1886 - 1965); nhöng xeáp treân thaùnh Augustinoâ (354 - 430) vaø Martin Luther (1483 - 1546).
Muïc ñích cuûa cuoán saùch naøy laø noã löïc taäp trung haàu hieåu roõ hôn moät chuû ñeà lôùn trong tö töôûng cuûa Rahner laø laøm sao ñeå con ngöôøi vaø Thieân Chuùa hoäi ngoä. Chuû ñeà naøy roõ raøng khoâng thuoäc lónh vöïc thaàn hoïc thuaàn tuùy, nhöng coù phaàn nghieâng veà phaïm truø nghieân cöùu cuûa toân giaùo hoïc. Quaû thöïc, hai lónh vöïc khoa hoïc naøy khoù loøng maø phaân ra caùch raïch roøi, nhaát laø trong tö töôûng cuûa Rahner, bôûi ngaøi thöôøng töï do qua laïi giöõa hai laõnh vöïc naøy. Chuùng toâi chæ coù theå noùi raèng, phöông phaùp nghieân cöùu vaø chuû ñeà ñöôïc choïn löïa trong cuoán saùch naøy khoâng nhaèm cung caáp cho caùc giaùo sö thaàn hoïc moät loái neûo nhaèm khaúng ñònh ñöùc tin cuûa hoï, nhöng laø moät con ñöôøng hieåu bieát, baét ñaàu töø trieát hoïc qua toân giaùo, ñeán tieáp caän quan ñieåm thaàn hoïc Kitoâ giaùo, roài töø goùc nhìn aáy laïi tìm caùch tieáp xuùc vaø ñoái thoaïi vôùi caùc toân giaùo khaùc. Do ñoù, phaàn tieåu söû cuûa Rahner sau ñaây cuõng nhaém vaøo nhöõng boái caûnh cuï theå haàu laøm roõ hôn tö töôûng cuûa ngaøi veà nhöõng chuû ñeà ñaõ neâu. Chuùng ñöôïc toùm laïi trong 7 ñieåm sau:
1. Chaøng thanh nieân cuûa vuøng Schwarzwald
Karl Rahner sinh ngaøy 5 thaùng 3 naêm 1904 taïi Freiburg thuoäc Breisgau. Ngaøi laø con thöù tö trong gia ñình baûy ngöôøi con. Gia ñình Rahner khoâng thích loái soáng baûo thuû vaø haïn heïp, do ñoù ngaøi ñöôïc soáng trong baàu khí töï do vaø bao dung. Rahner coù ghi laïi moät kyû nieäm hoài nhoû nhö sau: "Moãi laàn ñi chôi ban toái, toâi coù theå caàm theo chìa khoùa coång lôùn maø chaúng coù ai tra hoûi toâi, cuõng nhö chaúng coù ai buoäc toâi maáy giôø phaûi veà nhaø caû."
Thôøi trung hoïc, Rahner luoân laø moät hoïc sinh xuaát saéc. Ngaøi luoân luoân ham thích tìm kieám tri thöùc vôùi moät thaùi ñoä nhieät thaønh vaø nghieâm tuùc. Ñieàu ñoù ñaõ ñeå laïi aán töôïng khoù phai trong loøng caùc ñoàng baïn cuûa ngaøi. H. Prufer, baïn hoïc cuûa ngaøi ñaõ vieát: "Rahner tuy laø moät caäu beù leùm lænh vaø coù phaàn khinh khænh, nhöng trong ñaàu cuûa caäu laïi ñaày aép nhöõng suy nghó kyø laï voâ song."
Rahner chòu aûnh höôûng raát saâu ñaäm töø meï cuûa ngaøi, ngaøi vieát: "Meï toâi laø moät con ngöôøi raát giaøu tình caûm, ít bieåu loä nieàm vui nhöng deã lo laéng. Baø luoân baûo veä löông taâm ngay thaúng ñeán ñoä laøm ngöôøi khaùc phaûi kinh ngaïc. Trong cuoäc soáng, baø laø moät ngöôøi coi troïng nghóa vuï ñeán ñoä chæ taäp trung toaøn taâm vaøo nghóa vuï maø queân heát moïi chuyeän khaùc."
Ngöôøi meï coi troïng nghóa vuï trong cuoäc ñôøi mình nhö theá ñaõ aûnh höôûng ñeán Rahner khoâng ít. Khi ñöôïc hoûi: "Laøm sao ngaøi coù theå gaùnh laáy moät löôïng coâng vieäc lôùn ñeán kinh ngöôøi nhö theá?", Rahner ñaõ traû lôøi raèng: "Toâi voán laø moät ngöôøi thích thong dong, nhöng coù moät caâu thaàn chuù maø toâi luoân duøng ñeå töï thuyeát phuïc mình raèng, haõy ñoùn nhaän nhöõng nghóa vuï ñöôïc giao."7 Cuõng coù luùc löông taâm ngaøi boàn choàn baát an, traïng thaùi naøy coù caên nguyeân töø chính vuøng Schwarzwald, nhö Herbert Vorgrimler (1929 - 2014) ñaõ noùi:
"Rahner cuõng laø moät ngöôøi con cuûa vuøng Schwarzwald, nôi ngöôøi daân töï nhaän mình laø baûo thuû, höôùng noäi, vaø lao ñoäng caàn maãn nhö traâu ngöïa vaäy; nhöng cuõng laïi raát thích traàm tö maëc töôûng, khoâng phaûi laø ñeå troán ñôøi vui vôùi suy töôûng, nhöng chæ laø moät thaùi ñoä thích traàm ngaâm saâu laéng."
Maët khaùc, luùc nhoû, Rahner vaø caùc baïn ñoàng trang löùa raát yeâu thích thieân nhieân. Ngaøi cuøng caùc baïn tham gia caùc hoaït ñoäng leo nuùi daõ ngoaïi cuûa lôùp giaùo lyù Qwick Born. Nhöng sau naøy vì quaù baän roän neân ngaøi chaúng coøn caùch naøo tieáp tuïc phaùt huy loøng yeâu meán thieân nhieân naøy nöõa. (Karl Rahner, Erinnerungen, p.33, 66.)
2. Karl Rahner cuûa Doøng Teân (SJ)
Naêm 1922, sau khi toát nghieäp Trung hoïc ñöôïc 3 tuaàn, Rahner nhaát quyeát gia nhaäp Doøng Teân. Ba naêm tröôùc, anh trai Hugo Rahner (1900 - 1968) cuõng ñaõ vaøo Doøng Teân. Nhöng vôùi Karl Rahner, quyeát ñònh cuûa ngaøi khoâng bò aûnh höôûng bôûi ngöôøi anh Hugo naøy. Tuy vaäy, Rahner khoâng ngaïi noùi raèng, taám göông ñi tröôùc cuûa ngöôøi anh cuõng taùc ñoäng phaàn naøo vaø gia taêng theâm loøng quyeát taâm choïn Doøng Teân cuûa ngaøi veà sau. Sau khi tuyeân khaán, Karl Rahner laïi tieáp tuïc con ñöôøng hoïc thuaät cuûa mình, vaø treân con ñöôøng aáy cuõng khoâng thieáu söï trôï giuùp cuõng nhö coäng taùc cuûa ngöôøi anh trai.
Sau khi vaøo Doøng Teân, linh ñaïo thaùnh I-nhaõ vaø neàn huaán luyeän cuûa Doøng ñaõ daãn Karl Rahner vaøo nhöõng kinh nghieäm thieâng lieâng saâu xa, tuy aâm thaàm nhöng raát maïnh meõ ñeán ñoä ñaõ laøm thay ñoåi ñôøi soáng, suy nghó vaø höôùng phaùt trieån trong töông lai cuûa ngaøi. Ñeå roài khi ñöôïc Leo O'Donovan phoûng vaán naêm 1978, chính ngaøi ñaõ thöøa nhaän raèng: "Ñieàu aûnh höôûng lôùn nhaát treân ñôøi toâi khoâng phaûi trieát hoïc hay thaàn hoïc, maø chính laø linh ñaïo thaùnh I-nhaõ".
Thaät theá, trong caùch huaán luyeän cuûa Doøng Teân, moãi tu só ñeàu phaûi traûi qua raát nhieàu giai ñoaïn ñaøo luyeän khaùc nhau, neân Rahner ñaõ noùi: "Chaúng coù caù nhaân tu só naøo aûnh höôûng treân toâi thaät saâu, chæ vì qua moãi giai ñoaïn huaán luyeän, laïi coù raát nhieàu anh em khaùc nhau trong Doøng höôùng daãn toâi". Quaû thaät, neàn huaán luyeän vaø ñôøi soáng Gieâsu höõu luoân ñaày nhöõng khoaûnh khaéc coù söùc aûnh höôûng ñeán cuoäc soáng, nhö: moät thaùng ñaïi Linh thao, moãi naêm laïi coù 8 ngaøy Linh thao naêm, moãi ngaøy ñeàu coù giôø caàu nguyeän rieâng vaø laøm phuùt hoài taâm. Trong nhöõng khoaûng laëng aáy, Rahner ñaõ caûm nhaän ñöôïc nhöõng ñaëc tính troïng yeáu cuûa Doøng Teân, thöù coù söùc aûnh höôûng lôùn hôn caû caùc trieát gia hay thaàn hoïc gia. (Karl Rahner im Gesprach, II, p.51.)
Nôi linh ñaïo thaùnh I-nhaõ, Rahner ñaõ xaây döïng vaø phaùt trieån neàn thaàn hoïc laáy con ngöôøi laøm troïng taâm. Bôûi cha kinh nghieäm raèng trong moãi höõu theå ñeàu toàn taïi naêng löïc tìm kieám Thieân Chuùa. Do ñoù, ngaøi khaúng ñònh con ngöôøi laø tinh thaàn trong theá giôùi, moïi ngöôøi ñeàu do Thieân Chuùa taïo döïng, laïi ñöôïc phuù ban cho moät thöù caên baûn cuûa söï soáng: tìm kieám vinh quang cuûa Thieân Chuùa vaø nhôø ñoù maø ñöôïc cöùu ñoä.
Chính neàn linh ñaïo naøy ñaõ ñaåy thaàn hoïc cuûa Rahner phaùt trieån sang moät höôùng khaùc. Theo cha, con ngöôøi hieän höõu vaø soáng trong moät theá giôùi traøn ñaày aân suûng, do ñoù, moãi söï vaät duø laø nhoû nhaát trong ngaøy soáng ñeàu coù söï hieän höõu cuûa Thieân Chuùa trong noù. Cho neân, ñaâu phaûi chæ khi con ngöôøi laøm vieäc choïn löïa môùi laø thôøi khaéc quan troïng nhaát, maø troïn caû cuoäc soáng naøy ñeàu mang trong noù yù nghóa troïn veïn vaø saâu xa.
Toùm laïi, vôùi Karl Rahner, ñaõ laø con ngöôøi thì ñeàu ñang soáng trong aân suûng, ñeàu ñang tìm kieám yù nghóa cuoäc ñôøi. Ngaøi coøn giaûi thích theâm, ngay khi hieåu ra ñöôïc moät söï kieän thì cuõng laø luùc chuùng ta tieán moät böôùc treân con ñöôøng tìm kieám: taïi sao chuùng ta soáng? taïi sao chuùng ta suy nghó? cuoái cuøng chuùng ta laø ai? Nhöõng caáp ñoä khoâng ngöøng xuaát hieän kia cuõng chính laø moät taàm möùc söù maïng môùi cuûa con ngöôøi hieän ñaïi.
Nhaán maïnh söï cuï theå ñoàng thôøi coi troïng söï môû ra, quaû laø ñöôøng höôùng maø Rahner ñaõ khaúng ñònh ngay töø thôøi hoïc trieát. Trong cuoán saùch vieát cuøng anh Hugo daøy 374 trang ñeå möøng 50 naêm ñaïi thoï cuûa thaân phuï mình, Karl Rahner, luùc ñoù ñöôïc 23 tuoåi xanh vaø ñang hoïc trieát, coù vieát nhö sau:
"Toâi muoán noùi roõ moät ñieàu cuoái cuøng laø: caùc nhaø sieâu hình thaâm nhaäp vaøo lòch söû, hoï khoâng nhöõng coi lòch söû laø ñoái töôïng cho vieäc nghieân cöùu tri thöùc, maø coøn tra vaán, tìm kieám söï daïy baûo vaø höôùng daãn cuûa lòch söû# Chính nhôø theá maø caùc nhaø sieâu hình môùi kinh nghieäm ñöôïc söï giôùi haïn cuûa hoï, vaø roài caäy döïa vaøo chaân lyù ñöôïc hieån toû trong lòch söû, bôûi vì cuoäc soáng cuûa hoï ñöôïc tình yeâu daãn ñeán chaân lyù vónh haèng, neân hoï luoân mang trong mình moät noãi khaùt khao voâ ñieàu kieän. Nhöng vì ñang troâi trong tieán trình cuûa lòch söû, neân döôøng nhö chaúng coù caùch gì laáp ñaày cho hoï ñöôïc." (Walter Kern, "Erste philosophische Studien", trong K. Rahner, Bilder eines Lebens, aaO., p.19.).
Tö töôûng treân cuûa Rahner vaøo thôøi ñieåm aáy ñöôïc coi laø moät söï phi lyù. Vì Coâng giaùo luùc aáy ñang phaûn ñoái laïi tö töôûng ña nguyeân hoùa cuûa hai phong traøo lôùn vaø aûnh höôûng khaép nôi laø Phuïc Höng vaø Khai Saùng. Coâng giaùo ñaõ chæ trích maïnh meõ nhöõng "pheâ bình Kitoâ giaùo" cuûa nhöõng phong traøo naøy. Song daàn daø, vôùi nhöõng pheâ bình cuûa Immanuel Kant veà trieát hoïc Kinh vieän, Giaùo hoäi cuõng töø töø thay ñoåi baèng vieäc ñoùn nhaän nhöõng pheâ bình aáy caùch tích cöïc hôn. Nhöng chuùng ta cuõng thöøa bieát, loái suy tö ña nguyeân kia khoù loøng maø ñöôïc coâng nhaän. Sau ñoù, ngöôøi thaày cuûa Rahner vaãn tieáp tuïc pheâ phaùn Giaùo hoäi döïa treân laäp tröôøng cuûa Kant vaø Hegel, coøn Rahner trong suoát hai ba chuïc naêm aáy, cöù kieân trì tieáp caän, hoïc hoûi, nhaän hieåu vaø ñoái thoaïi vôùi caû hai beân. (Karl Rahner, Erinnerungen, p.37 f.)
Vaøo naêm 1982, khi ñöôïc J. van den Eijnden phoûng vaán, Rahner nhôù laïi: "Toâi ñang hoïc naêm thöù 3 trieát hoïc ôû hoïc vieän Pullach, vaø ñang raát chuyeân taâm ñoïc kyõ caøng cuoán "Xuaát phaùt ñieåm cuûa sieâu hình hoïc" cuûa Joseph Mareùchal (1878 - 1944)". Nhö chính Rahner thöøa nhaän, phöông phaùp cuûa Mareùchal ñaõ giuùp ngaøi laàn ñaàu tieân tieáp caän neùt ñaëc saéc cuûa tö töôûng thaùnh Toâma Aquinoâ, hôn nöõa ngaøi coøn ñoïc kyõ caøng vaø ghi cheùp laïi caån thaän.
Sôû dó Rahner coù theå nghieân cöùu trieát hoïc saâu xa laø nhôø trong thôøi gian hoïc ôû hoïc vieän Doøng Teân Pullach, ngaøi ñaõ may maén tieáp caän ñöôïc phong caùch hoïc taäp töï do vaø söï côûi môû cuûa moät soá vò giaùo sö. Vaøo dòp hoïc vieän möøng 50 naêm, Rahner ñaõ keå laïi: "Hoài ñoù, ôû hoïc vieän naøy coù nhöõng vò giaùo sö raát hay, nhö Bernhard Jansen chaúng haïn, hoï ñaõ gieo vaøo ngöôøi treû chuùng toâi tinh thaàn côûi môû baèng vieäc khuyeán khích chuùng toâi nghieân cöùu caùc nhaø trieát hoïc lôùn nhö Kant, Martin Heidegger (1889 - 1976), Georg W. F. Hegel (1770 - 1831)". Nhôø vaøo nhöõng höôùng daãn ñoù, Rahner ñaõ taän taâm taän löïc ñaøo saâu hoïc taäp tröôøng phaùi trieát hoïc taân Kinh vieän, ñeå veà sau khoâng ngaàn ngaïi öùng duïng chuùng vaøo thaàn hoïc. (W. Kern, "Erste philosophische Studien", trong K. Rahner, Bilder eines Lebens, aaO., p.21. H. Vorgrimler, Karl Rahner: Leben, Denken, Werke, p.18.)
Tôùi ñaây ta thaáy ñöôïc tính lieân tuïc thoâng suoát giöõa trieát hoïc vaø thaàn hoïc, tuy nhieân chuùng ta seõ coøn baøn luaän chi tieát hôn trong caùc chöông "Phöông phaùp nhaân hoïc sieâu nghieäm cuûa Karl Rahner" vaø "Töông quan giöõa trieát hoïc Heidegger vaø thaàn hoïc Rahner" ôû phaàn sau cuoán saùch.
3. Karl Rahner: nghieân cöùu sinh tieán só trieát hoïc taïi Ñaïi hoïc Freiburg
Thôøi coøn hoïc trieát hoïc cô baûn, Rahner khoâng nhöõng ñöôïc baïn beø coâng nhaän laø hoïc sinh öu tuù, maø caùc beà treân trong Doøng cuõng quyeát ñònh mau maén raèng Rahner sau naøy seõ trôû thaønh giaùo sö trieát hoïc cuûa Hoïc vieän Pullach. Cho neân, sau khi laõnh taùc vuï Linh muïc vaø laøm naêm taäp ba16, cha ñaõ hoïc tieán só trieát taïi moät tröôøng ñaïi hoïc noùi tieáng Ñöùc.
Vaán ñeà ñaët ra laø taïi sao ngaøi laïi choïn tröôøng Freiburg? J. B. Lotz, baïn hoïc cuûa Rahner vaø cuõng laø ngöôøi ñöôïc beà treân choïn laøm giaùo sö trieát sieâu hình töông lai, ñaõ noùi roõ laø do "Heidegger ñaõ duï doã chuùng toâi". Karl Rahner cuõng noùi: "Chuùng toâi (caû Lotz) hy voïng coù theå hoïc ñöôïc ñieàu gì ñoù töø vò ñaïi trieát gia naøy". (Karl Rahner, Erinnerungen, p.42. J.B. Lotz, "Freiburger Studienjahre", trong K. Rahner, Bilder eines Lebens, p.26.).
Vì haïn ñònh chæ coù 2 naêm hoïc tieán só, neân keá hoaïch laø moät naêm seõ hoïc taïi Freiburg, moät naêm seõ hoïc taïi Berlin vôùi N. Hartmann. Nhöng vöøa tham döï khoùa hoïc taïi Freiburg khoâng laâu thì keá hoaïch hoïc taïi Berlin bò truïc traëc, neân caû 2 naêm ñeàu phaûi hoïc ôû Freiburg.
Nhöng taïi sao hai ngaøi laïi choïn Martin Honecker laøm giaùo sö höôùng daãn thay vì Heidegger? Rahner thuaät laïi, naêm 1934 hoï ñeán Freiburg hoïc. Luùc aáy chuû nghóa Phaùt-xít baét ñaàu phaùt trieån, maø Heidegger laïi coù moät soá töông quan vôùi chuû nghóa naøy. Ñoái maët vôùi hoaøn caûnh aáy, hai vò taân linh muïc beøn baøn vôùi nhau choïn moät vò giaùo sö höôùng daãn laø ngöôøi Coâng giaùo, laø Honecker. Nhöng sau naøy hai ngaøi cuõng theo hoïc vôùi Heidegger vaø coøn coäng taùc nghieân cöùu vôùi Heidegger nöõa. Chính söï thay ñoåi trong hoïc taäp naøy laïi daãn ñeán taán thaûm kòch cho Rahner, vì luaän vaên tieán só cuûa ngaøi laïi ñöôïc Martin Honecker höôùng daãn.
Ñaây laø söï kieän coù tính then choát trong vieäc Rahner sau naøy chuyeån sang nghieân cöùu thaàn hoïc. Cho neân, chuùng ta seõ döøng laïi ñeå baøn theâm veà vaán ñeà naøy, theo lôøi keå cuûa hai nhaân vaät sau.
Thöù nhaát, theo Lotz, luaän vaên tieán só cuûa Rahner treân nguyeân taéc ñaõ ñöôïc Honecker tieáp nhaän, nhöng Honecker yeâu caàu Rahner cöù theo caùch dieãn ñaït cuûa thaùnh Toâma maø giaûi thích. Töø ñoù, phong caùch cuûa Rahner vaø yeâu caàu cuûa vò giaùo sö giaø naøy ñaõ coù söï xung ñoät roài. Bôûi caùch hieåu veà höôùng ñi lòch söû cuûa hoï hoaøn toaøn töông phaûn nhau: vò giaùo sö giaø thì hoaøn toaøn döïa vaøo yù nghóa maø lòch söû mang laïi ñeå giaûi thích, coøn Rahner thì cho raèng lòch söû phaûi môû ra ñeå cho ngöôøi ñôøi sau nhaän ra ñöôïc nhöõng khaû theå tính cuûa lòch söû. Roát cuoäc, Honecker ñaõ noùi roõ laø khoâng nhaän höôùng daãn moät luaän vaên khoâng tuaân thuû tinh thaàn nhö theá. Tröôùc yeâu caàu ñoù, Rahner cuõng quyeát lieät phaûn öùng: laøm nhö theå chæ coù moãi mình vò giaùo sö ñoù môùi coù tinh thaàn vaäy.
Thöù hai, theo Max Muller - laø trôï giaûng cuûa Honecker - thì Rahner vaø Lotz laø baïn thaân cuûa nhau. Hoï thöôøng gaëp nhau baøn luaän ôû kyù tuùc xaù cuûa ñaïi hoïc. Muller keå: "Taïi Corolus choã Rahner ôû, boán ngöôøi baïn cuøng lôùp chuùng toâi thöôøng nghieân cöùu Philebos cuûa Plato".
Lieân quan ñeán luaän vaên, Muller noùi chuû yeáu laø do nhaän xeùt cuûa Heidegger veà quan ñieåm cuûa Rahner. Tröôùc nhaát, noùi Honecker khoâng phaûi laø "trieát gia", maø cuõng chaúng phaûi laø khoa hoïc gia laãn hoïc giaû, vì theá laøm sao Honecker coù theå höôùng daãn vieát vaø chaám ñieåm cho luaän vaên cuûa Rahner ñöôïc. Cho neân, Heidegger yeâu caàu Rahner ñöa luaän vaên cho moät vò giaùo sö khaùc kieåm tra ñeå ñöa ra yù kieán taùn ñoàng hay phaûn ñoái. Hieån nhieân laø, luaän vaên cuûa Lotz vaø Muller, tuy ban ñaàu khoâng ñöôïc Honecker hoaøn toaøn taùn ñoàng, nhöng sau naøy nhôø ñöôïc Heidegger nhuùng tay vaøo chæ ñaïo maø qua caàu thuaän lôïi.
Rieâng vôùi luaän vaên cuûa Rahner, lyù do maø Honecker phaûn ñoái khaù roõ raøng, bôûi vì noù quaù laïm duïng phöông phaùp cuûa Heidegger ñeå giaûi thích thaùnh Toâma. Baát thöôøng ôû choã, Heidegger cuõng chaúng heà can thieäp vaøo. Muller thaéc maéc taïi sao Heidegger laïi coù thaùi ñoä döûng döng nhö theá. Roài töï nghó raèng, caùch giaûi thích cuûa Rahner veà thaùnh Toâma, ñoái vôùi Heidegger luùc baáy giôø, laø moät laäp tröôøng raát môùi, bôûi vì Heidegger cho raèng sieâu hình cuûa thaùnh Toâma ñích thò laø thuoäc veà moät lòch söû maø nôi ñoù höõu theå bò laõng queân (tuy nhieân nhöõng chuyeån bieán veà sau ñaõ laøm cho Heidegger coù quan ñieåm vöôït khaùc ñi vôùi loái nhìn luùc naøy veà "höõu theå vaø thôøi gian"). Vaäy laø, luaän vaên cuûa Rahner bò cho laø quaù ñoät phaù, Heidegger thì khoâng thöøa nhaän noù vaø Honecker thì chöa töøng höôùng daãn Rahner vieát theo caùch aáy. Theá neân, Muller keát luaän: Rahner ngay töø ñaàu ñaõ khoâng laø hoïc troø cuûa Heidegger, thaäm chí taùc phaåm ñaàu ñôøi "Tinh thaàn trong theá giôùi" cuûa Rahner cuõng khoâng ñeán töø Heidegger. Tuy nhieân, Muller cuõng thöøa nhaän caùch thöùc suy tö cuûa Heidegger coù söùc aûnh höôûng treân Rahner nhieàu nhaát. (Xem: J.B. Lotz, "Freiburger Studienjahre"; Max Muller, "Zu Karl Rahners 'Geist in Welt'").
Tôùi ñaây, chuùng toâi ñaõ moâ taû laïi böôùc ngoaët trong ñöôøng höôùng phaùt trieån cuûa Rahner, nhöng moái quan heä giöõa Rahner vaø Heidegger chæ döøng laïi ôû vieäc vieát luaän vaên thoâi sao? Hay chæ laø moái töông quan giöõa thaày vaø troø? Hay nhöõng vaán ñeà aáy laïi laøm phaùt sinh moät moái lieân heä saâu xa hôn, nhö vaán ñeà töông quan giöõa thaàn hoïc vaø trieát hoïc? Chuùng toâi seõ daàn baøn tôùi roõ hôn trong cuoán saùch naøy.
4. Karl Rahner: thaàn hoïc gia veà nhaân hoïc
Sau taán bi kòch luaän vaên tieán só trieát hoïc, Rahner beøn quay veà Innsbruck ñeå baét tay vaøo vieát luaän vaên tieán só thaàn hoïc. Ñaây laø böôùc chuaån bò cho ñöôøng höôùng hoaït ñoäng môùi, maø cuõng laø böôùc quyeát ñònh cho toaøn boä ñôøi soáng cuûa ngaøi sau naøy.
Thaät vaäy, neáu quan saùt caùch laøm thaàn hoïc cuûa Rahner, chuùng ta seõ thaáy khaùc vôùi vieäc toaøn taâm daïy trieát hoïc cuûa ngöôøi ñoàng baïn Lotz, vaø cuõng khaùc vôùi caùch laøm thaàn hoïc cuûa nhöõng thaàn hoïc gia thôøi tröôùc Coâng ñoàng Vatican II, voán quen vôùi loái suy tö thuaàn tuùy thaàn hoïc. Nhö Metz (1928 - ) - hoïc sinh cuûa Rahner - ñaõ noùi, Rahner ñaõ ñem goùc nhìn nhaân hoïc ñeå laøm thaàn hoïc. Metz noùi roõ theâm: öùng duïng nhaân hoïc vaøo thaàn hoïc khoâng phaûi laø ñem nhaân hoïc ñöùng ñoàng haøng hoaëc ñoái laäp vôùi thaàn hoïc, song ngöôïc laïi, laø cho thaáy söï keát hôïp maät thieát giöõa thaàn hoïc vaø nhaân hoïc, hay noùi caùch khaùc, laø thaàn hoïc cuûa vieäc nhaán maïnh ñeán con ngöôøi.
Ñöôøng loái suy tö naøy thaät khoù phaân taùch roõ ñaâu laø lónh vöïc cuûa thaàn hoïc, ñaâu laø laõnh ñòa cuûa trieát hoïc, bôûi chuùng ñeàu ñöôïc bao haøm trong moät boái caûnh lòch söû cuûa thôøi ñaïi môùi, nôi maø con ngöôøi trôû thaønh trung taâm vaø xuaát phaùt ñieåm cuûa moïi suy tö; chöù khoâng nhö tröôùc ñaây vuõ truï môùi laø trung taâm vaø xuaát phaùt ñieåm, vaø do ñoù, con ngöôøi chæ laø moät boä phaän cuûa vuõ truï aáy maø thoâi. Loái suy tö naøy baét nguoàn töø vieäc phaûn tænh cuûa con ngöôøi veà chính baûn ngaõ cuûa mình, töø vieäc quan taâm ñeán ngöôøi khaùc, töø vieäc hieåu bieát vaïn vaät ñöôïc taïo thaønh, vaø cuoái cuøng laø ñaët mình ñoái dieän vôùi Ñaáng Tuyeät Ñoái. Cuoán "Tinh thaàn trong theá giôùi" ñaõ noùi roõ ñöôøng höôùng phaùt trieån naøy. (Cuoán saùch naøy thaät ra laø luaän vaên tieán só trieát hoïc cuûa Rahner, nhöng maõi ñeán khi möøng 60 naêm ñaïi thoï cuûa Rahner, cuoán saùch môùi ñöôïc xuaát baûn vôùi hai taäp keøm buùt tích chính xaùc. - J. B. Metz, u. a. (eds.), Gott in Welt: Festgabe fur Karl Rahner, Freiburg: Herder, 1964), p.8f.).
Metz toùm yù raèng: Tin möøng Ngoâi Lôøi Nhaäp Theå laø xuaát phaùt ñieåm cho Rahner suy tö, vaø roài tieáp tuïc trôû thaønh trung taâm ñieåm trong tö töôûng cuûa Rahner. Noùi caùch khaùc, con ngöôøi laø nôi maø Thieân Chuùa tieáp nhaän theá giôùi vaø lòch söû nhö theå laø söù maïng cuûa Ngaøi.
Naêm 1965, trong phoøng hoäi cuûa Dom Patrick Granfield, Rahner ñöôïc hoûi: "Ngaøi coù ñoàng yù khi moïi ngöôøi noùi phöông phaùp thaàn hoïc cuûa ngaøi laø "laáy con ngöôøi laøm trung taâm" khoâng?" Cha gaät ñaàu taùn ñoàng vaø giaûi thích theâm: "Xuaát phaùt ñieåm vaø phöông phaùp thaàn hoïc naøy khoâng heà ñoái laäp vôùi vieäc laáy Thieân Chuùa laøm trung taâm. Lyù do ñôn giaûn laø vì chuùng ta chaúng coù caùch gì hieåu thaáu Thieân Chuùa laø ai, tröø phi chuùng ta baét ñaàu vôùi chính con ngöôøi mình, vôùi sieâu vöôït tính cuûa noù ñeå laøm moät moái keát noái vôùi Thieân Chuùa". (Xem: Karl Rahner im Gesprach, I, p.39.)
Do ñoù, nhöõng ñieàu kieän sieâu nghieäm maø Kant ñaõ chæ ra voán naèm trong traïng thaùi tónh, roài qua caùch hieåu, pheâ phaùn vaø boå sung cuûa Mareùchal, nhöõng ñieàu kieän sieâu nghieäm kia ñaõ loät xaùc bieán thaønh moät coâng cuï linh hoaït, luoân trong traïng thaùi phaùt huy theâm. Treân neàn caùch hieåu naøy, Rahner laïi ñöa noù vaøo moät cuoäc ñoái thoaïi ñaày saùng taïo giöõa moät beân laø nhöõng neùt tinh hoa nhaát cuûa tö töôûng truyeàn thoáng vaø moät beân laø nhöõng nhu caàu cuûa con ngöôøi thôøi ñaïi. Nhö theá, loái suy tö vaø noã löïc "laáy con ngöôøi laøm trung taâm" cuõng coù theå hieåu nhö Hugo Rahner ñaõ phaùt bieåu: "'Thieân Chuùa trong theá giôùi', thaät ra thì baát keå laø tinh thaàn trong theá giôùi hay laéng nghe Lôøi, nhöng coøn môû roäng ra trong ñôøi soáng thöôøng nhaät, con ngöôøi ñeàu tieáp caän ñöôïc Thieân Chuùa". (Hugo Rahner, "Eucharisticon fraternitatis", xem chuù thích 19, p.898.).
Thaät truøng khôùp laø, noã löïc thaàn hoïc cuûa Karl Rahner tuy khoâng heïn maø laïi coù moät moái quan heä maät thieát vôùi neàn thaàn hoïc môùi cuûa khoái Phaùp vaên. Noùi ñuùng hôn, tuy neàn thaàn hoïc cuûa hai khoái ngoân ngöõ khaùc nhau naøy ñaàu tieân laø töï phaùt trieån caùch laøm thaàn hoïc cuûa rieâng hoï, nhöng sau hoï laïi nhaän ra nhau nhö nhöõng ngöôøi baïn tri taâm trong suy tö thaàn hoïc, bôûi hoï cuøng coù moät moái quan taâm vöøa raát chung vöøa raát cô baûn laø quay veà vôùi kinh nghieäm thaàn bí cuûa Giaùo hoäi thôøi sô khai.
Nhö moïi ngöôøi ñeàu bieát, khi coøn hoïc thaàn hoïc ôû Valkenburg - Haø Lan (1929 - 1933), Rahner thöôøng taän duïng thôøi gian nghæ giöõa caùc moân ñeå ñoïc theâm Giaùo phuï, ñaëc bieät laø caùc Giaùo phuï Hy Laïp. Coù theå laø ngaøi chòu aûnh höôûng cuûa caùc cha anh, laø nhöõng chuyeân gia nghieân cöùu Giaùo phuï. Nhöng duø sao thì ngaøi cuõng ñöôïc caùc baïn phong taëng cho bieät danh laø "chuù ong maät" cuûa "ñaøn Giaùo phuï" (vì khi ñoù coù moät nhoùm caùc thaày Doøng Teân ñang hoïc thaàn hoïc voâ cuøng nhieät thaønh vôùi caùc Giaùo phuï, vöøa ca ngôïi vöøa noã löïc nghieân cöùu veà caùc Giaùo phuï. [Xem: H. Bacht, "Theologie in Valkenburg", trong K. Rahner: Bilder eines Lebens, aaO., p.22f; hoaëc: K. H. Neufeld, "Unter Bruder", trong Wagnis Theologie, p.345.])
Duø sao ñi nöõa, nhö K. Neufeld - hoïc sinh cuûa Karl Rahner - khaúng ñònh, Rahner trong naêm thöù nhaát thaàn hoïc, döôøng nhö ñaõ ñoïc heát nhöõng taøi lieäu veà caùc Giaùo phuï haøng ñaàu cuûa theá kyû thöù II, vaø coøn ñoïc luoân caû John Chrysostom (344 - 407), Gregory thaønh Nyssa (335 - 394), vaø thaùnh Augustinoâ nöõa. Theo ghi cheùp cuûa ngöôøi anh Hugo, Karl Rahner raát taän taâm nghieân cöùu Giaùo phuï, ñoàng thôøi cuõng baét ñaàu tieáp xuùc vôùi neàn thaàn hoïc môùi cuûa Phaùp quoác. Thöïc teá, nhöõng ñieàu naøy ñaõ ñöôïc Rahner vieát trong cuoán saùch "Thaàn bí vaø Khoå tu cuûa caùc Giaùo phuï" roài. (Cuoán saùch naøy nguyeân baûn baèng tieáng Phaùp. Rahner ñaõ dòch noù sang tieáng Ñöùc, vaø coøn môû roäng boå sung theâm gaàn moät nöûa cuoán saùch nöõa.)
Cuoäc gaëp gôõ giöõa Karl Rahner vaø taân thaàn hoïc Phaùp quoác ñaõ môû ñaàu cho moät cuoäc hoäi ngoä kyø dieäu. Naêm 1940, trang taïp chí noåi tieáng cuûa Paris "Nghieân cöùu toân giaùo hoïc" (Recherches de Science Religieuse) ñaõ môøi Rahner vieát moät baøi, vôùi nhan ñeà "Giôùi thieäu quan nieäm trieát hoïc sieâu nghieäm cuûa Heidegger", song ñaùng tieác laø cuoán taïp chí ñoù laïi in loän teân cuûa ngöôøi anh Hugo Rahner. Daàu sao, töø ñoù veà sau, moái töông giao giöõa hai beân ngaøy caøng maät thieát hôn.
Naêm 1947, trong taïp chí "Ñònh höôùng" (Orientierung), Rahner coù baøi vieát "Daãn vaøo con ñöôøng thaàn hoïc môùi". Vôùi baøi vieát naøy, laàn ñaàu tieân Rahner ñònh vò moái töông quan giöõa "töï nhieân" vaø "aân suûng", ñoàng thôøi khôi maøo cho moät cuoäc tranh luaän ñaày quyeát lieät giöõa caùc hoïc giaû. Chuû tröông cuûa ngaøi laø seõ khai trieån danh töø "Tính Toàn höõu cuûa sieâu töï nhieân" (Supernatural Existentials). (J. P. Galvin, "The Invitation of Grace", trong Leo J. O'Donovan (ed.), A World of Grace, (New York: Crossroad, 1984), pp.64-75. Hoaëc: K. Rahner, "Nature and Grace", trong T.I., vol. 4, pp.165-88.)
5. Karl Rahner: thaàn hoïc gia cuûa Coâng ñoàng Vatican II
Tröôùc khi Coâng ñoàng Vatican II khai maïc, Toång Giaùm muïc Vienna - Franz Koenig (1905 - 2004) - coù yù môøi Karl Rahner laøm coá vaán thaàn hoïc cho ngaøi. Ngaøi nhôù laïi phaûn öùng cuûa Rahner luùc ñoù laø voâ cuøng söûng soát. Bôûi vì Rahner chöa töøng ñaët chaân tôùi Roâma, vaø trong suy nghó cuûa ngaøi Roâma laø moät caùi gì ñoù voâ cuøng nghieâm troïng. Cho neân, Rahner khoâng traû lôøi ngay vaø xin coù moät thôøi gian suy nghó; vaø sau khi ñaõ ñaén ño laãn do döï, ngaøi beøn chaáp nhaän lôøi môøi cuûa vò Toång Giaùm muïc. (Franz Koenig, "Der Konzilstheologe", trong K. Rahner: Bilder eines Lebens, aaO., pp.60ff.)
Vieäc Rahner toû ra do döï khoâng phaûi laø khoâng coù lyù do. Vì khi Koenig ñeà xuaát Karl Rahner thì vò chuyeân gia giaùo luaät noåi tieáng cuûa Roâma laø J. Ottaviani ñaõ ñöa ra moät soá lyù do ñeå phaûn ñoái. Nhöng roài, tröôùc khi Coâng ñoàng dieãn ra khoâng laâu, Rahner ñaõ nhaän ñöôïc söï ñoàng thuaän cuûa raát nhieàu thaàn hoïc gia tham döï Coâng ñoàng; vaû laïi, Toång Giaùm muïc Koenig cuõng thuyeát phuïc Rahner baèng moät lyù do ñôn giaûn nhö sau: "Anh khoâng caàn phaûi xuaát ñaàu loä dieän, maø chæ caàn ñöa ra nhöõng kieán giaûi, boå sung vaø kieán nghò ñaày saéc beùn vaø tinh teá laø ñöôïc roài". Vaø Rahner ñaõ traû lôøi raèng: "Thoâi thì neáu coù luùc trong hoäi nghò phaûi leân tieáng phaùt bieåu yù kieán, hay phaûi laøm vieäc nhoùm, hoaëc phaûi giaûi quyeát nhöõng vaán ñeà, thì toâi cöù noùi mình thuoäc veà ñoaøn cuûa Toång Giaùm muïc nheù". (K. Rahner, Bekenntnisse, pp.27f; hoaëc: K. Rahner, Erinnerungen, pp.89-100; hoaëc: H. Vorgrimler, Understanding Karl Rahner, pp.95-111: "Coâng vieäc chính cuûa Rahner dieãn ra chuû yeáu beân ngoaøi nhöõng phieân hoïp chính thöùc. Ngaøi thuoäc veà khoái Giaùm muïc noùi tieáng Ñöùc. Ngaøi cuõng ñöôïc khoái Giaùm muïc Nam Myõ môøi, vaø coøn tham döï nhöõng buoåi hoïp baøn thaàn hoïc cuûa khoái tieáng Phaùp vaø tieáng Ñöùc v.v... ".)
Khoâng laâu sau, Karl Rahner trôû neân noåi tieáng vaø ñöôïc caùc Giaùm muïc ñoaøn khaùc chuû ñoäng gaëp gôõ vaø môøi ngaøi laøm coá vaán. Ñieàu ñoù laøm cho Toång Giaùm muïc Koenig lo laéng khoân nguoâi vì sôï maát Rahner.
Rahner cuõng raát nhieät tình goùp tay vaøo bieân soaïn nhöõng saéc leänh chuû yeáu cuûa Coâng ñoàng, thaäm chí laø "Hieán cheá Tín lyù veà Giaùo hoäi" (Lumen Gentium). Yves Congar (1904 - 1995) coøn cho bieát theâm, Rahner coøn vieát nhöõng vaên kieän veà töï do toân giaùo, töông quan vôùi nhöõng ngöôøi khoâng phaûi Kitoâ höõu, vaø ñoái thoaïi vôùi chuû nghóa voâ thaàn. Nhöõng baûn vaên naøy ñeàu ñöôïc vieát heát söùc tæ mæ, ñaày quyeát lieät nhöng cuõng raát ñoãi saâu saéc. (Yves Congar, "Erinnerungen an Karl Rahner auf dem Zweiten Vatikanum", trong K. Rahner: Bilder eines Lebens, aaO., pp.65-69.)
Toùm laïi, vôùi Coâng ñoàng Vatican II, Karl Rahner khoâng chæ laø moät tham döï vieân xuyeân suoát, maø coøn laø ngöôøi coù aûnh höôûng quan troïng treân ñöôøng höôùng phaùt trieån thaàn hoïc haäu Coâng ñoàng. Ngaøi noùi: "Toâi xaùc tín Coâng ñoàng Vatican II laø moät ñaïi hoäi voâ cuøng quan troïng, coù söùc phaùt trieån maïnh meõ, vaø chaúng bieát ñeán bao giôø aûnh höôûng cuûa noù môùi thaät söï chaám döùt. Vì trong suoát ñaïi hoäi, khoâng coù phieân hoïp naøo truøng laép phieân hoïp naøo, nghóa laø khoâng theå baøn laïi vaán ñeà ñaõ ñöôïc thoâng qua." (K. Rahner, Erinnerungen, aaO., p.100; hoaëc: H. Vorgrimler, Understanding Karl Rahner, aaO., pp.99f.)
6. Nhöõng ngöôøi baïn cuûa moät Karl Rahner ñoái thoaïi
Khi Theá chieán thöù II ñang dieãn ra aùc lieät, Karl Rahner khoâng caùch naøo daïy hoïc ñöôïc nöõa, moïi thöù ñeàu taïm ngöng laïi. Nhôø theá, Rahner laïi coù dòp ñi thuyeát giaûng khaép töù phöông. Laøm vieäc chung vôùi nhau, ngaøi ngaøy caøng coù theâm nhieàu baïn beø, thoâng qua nhöõng cuoäc trao ñoåi tö töôûng, luaän ñaøm vôùi nhieàu ñoái töôïng vaø toå chöùc khaùc nhau. Nhöng chung cuïc, ba toå chöùc sau laø coù aûnh höôûng nhaát treân Rahner.
a) Nhoùm Jaeger-Stahlin
Teân cuûa toå chöùc naøy laø söï keát hôïp cuûa hai nhaân vaät, moät laø Toång Giaùm muïc giaùo phaän Paderbon, vaø vò kia laø moät muïc sö Tin laønh. Hai vò naøy ñeàu coù chung yù höôùng thuùc ñaåy ñoái thoaïi giöõa Coâng giaùo vaø Tin laønh.
Töø naêm 1948 ñeán ñaàu naêm 1970, Rahner laø moät thaønh vieân ñaày haêng say cuûa toå chöùc naøy. ÔÛ ñaây, ngaøi keát thaân ñöôïc vôùi nhieàu nhaø trí thöùc thôøi danh, nhö: Hermann Volk - ngöôøi sau naøy trôû thaønh Giaùm muïc cuûa Mainz; Josef Hoefer - ngöôøi coù aûnh höôûng raát lôùn vôùi Vatican. Tröôùc Coâng ñoàng Vatican II, toå chöùc naøy ñaõ xaây döïng ñöôïc neàn moùng raát toát, neân khi Coâng ñoàng baét ñaàu, hoï lieàn taän löïc thuùc ñaåy söï hôïp nhaát giöõa caùc Kitoâ höõu; tôùi nay vaãn noã löïc khoâng ngöøng.
b) Nhoùm Goerres
Ñaây laø moät toå chöùc raát lôùn, vaøo naêm 1960 ñaõ coù tôùi 1650 thaønh vieân. Goerres laø teân cuûa moät vò coå voõ ñaïo Coâng giaùo trong theá kyû 19.
Muïc ñích cuûa toå chöùc naøy töông ñoái roäng, vôùi 20 maûng bao goàm trieát hoïc, lòch söû, taâm lyù hoïc, giaùo duïc#; naêm 1957 laïi tieáp caän theâm maûng khoa hoïc töï nhieân, do chính Karl Rahner laø ngöôøi saùng laäp, vaø dó nhieân ngaøi cuõng laø moät thaønh vieân traøn treà söùc soáng. Trong maûng do Rahner phuï traùch naøy, chuùng ta thaáy coù raát nhieàu baøi vieát mang tính ñònh höôùng phaùt trieån cho caû toå chöùc, thaäm chí laø trong vieäc hieåu bieát vaø ñoái thoaïi vôùi khoa hoïc töï nhieân.
Noùi toùm laïi, trong toå chöùc naøy, Rahner coù dòp tieáp xuùc vôùi loái nhìn mang tính tuïc hoùa cuûa theá giôùi hoâm nay. Do ñoù, laøm sao ñeå hieåu hoï, roài tieán ñeán cuøng hoï luaän ñaøm veà "Thaàn" chính laø laäp tröôøng ñaày nghò löïc cuûa Karl Rahner.
c) Nhoùm Paulus
Paulus laø toå chöùc do Erich Kellner thaønh laäp vaøo naêm 1955. Muïc ñích cuûa hoï laø nghieân cöùu vaø tìm caùch ñoái thoaïi ñeå lieân keát Kitoâ giaùo vôùi theá tuïc. Thaønh quaû ñaày noã löïc cuûa toå chöùc naøy laø ñaõ xuaát baûn ñöôïc 25 cuoán saùch. Töø naêm 1958 trôû ñi, Rahner ñaõ trôû thaønh moät thaønh vieân kieät xuaát cuûa toå chöùc. Naêm 1965, döôùi söï thuùc ñaåy cuûa Rahner, toå chöùc baét ñaàu tieáp caän vaø ñoái thoaïi vôùi chuû nghóa voâ thaàn, ñaëc bieät laø chuû nghóa Marxist. Cuoäc ñoái thoaïi giöõa Kitoâ giaùo vaø chuû nghóa Marxist naøy ñaõ môû ra con ñöôøng cho nhöõng chính saùch cuûa Giaùo hoäi trong vieäc tieáp xuùc vôùi nhöõng vuøng ñoâng taây sau naøy.
Khi luaän ñaøm vôùi nhöõng ngöôøi baïn trong toå chöùc naøy, Rahner nhaán maïnh:
"Caùc baïn cuûa toâi hôõi! Thieân Chuùa cheát roài! Nhöng Thaùnh giaù cuûa Ngaøi vaãn hieån hieän trong lòch söû cuûa chuùng ta, vì Ngaøi ñaõ phuïc sinh, neân vaãn coù ngöôøi tìm kieám Ngaøi, gaëp gôõ Ngaøi# Chuùng ta neân chung tay hieäp loøng lieân keát laïi vôùi nhau, ñeå can ñaûm gaùnh vaùc Giaùo hoäi hoâm nay, ñeå moãi ngöôøi chuùng ta trôû thaønh moät Kitoâ höõu chaân chính."
Trong khi ñoái thoaïi cuøng chuû nghóa Marxist, Rahner nhaän ra chuû nghóa duy vaät lòch söû cuûa Marx vaø nieàm tin vaøo ñôøi sau cuûa Kitoâ giaùo roõ raøng laø khoâng ñoàng nhaát; song caû Marxist vaø Kitoâ giaùo ñeàu ra söùc xaây döïng moät theá giôùi nhaân baûn toát ñeïp. Do ñoù, Rahner keâu môøi hai beân hieåu bieát vaø toân troïng nhau, ñoàng thôøi cuøng tìm ra nhöõng ñieåm chung ñeå hôïp taùc vôùi nhau. Coù leõ vì noã löïc cuûa Rahner maø chuû nghóa Marxist taïi Ñoâng AÂu, ñaëc bieät laø "caâu chuyeän muøa xuaân ôû Tieäp Khaéc" naêm 1968 bò thaát baïi. Roài cuøng naêm ñoù, taïi Nam Myõ xa xoâi, xuaát hieän moät phong traøo thaàn hoïc môùi: Thaàn hoïc Giaûi phoùng. Ñaây laø phong traøo thaàn hoïc maø xuaát phaùt ñieåm cuõng baét ñaàu töø vieäc ñoái thoaïi vaø hoïc taäp laãn nhau ôû moät vaøi phöông dieän giöõa Marxist vaø Kitoâ giaùo.
Toùm laïi, Karl Rahner ñaõ voâ cuøng coá gaéng taïo laäp moät cuoäc ñoái thoaïi thaät söï, haàu ñöa Kitoâ giaùo tieáp caän gaàn hôn vôùi chuû nghóa nhaân baûn vaø chuû nghóa voâ thaàn trong thôøi hieän ñaïi naøy. Vôùi muïc ñích tieáp tuïc ñaøo tìm chaân lyù, coâng cuoäc ñoái thoaïi vaø hôïp taùc naøy coù theå môû roäng ra vôùi nhöõng toân giaùo khaùc nöõa.
7. Giai ñoaïn tröôùc taùc cuûa Karl Rahner
Nhö ñaõ keå ra ôû treân, Rahner ñaõ raát haêng haùi vaø nhieät taâm tham döï nhöõng cuoäc ñoái thoaïi vaø thaûo luaän trong nhieàu hoaøn caûnh khaùc nhau. Beân caïnh ñoù, ngaøi coøn löu truyeàn cho theá heä sau nhöõng thaønh quaû nghieân cöùu voâ cuøng quyù giaù cuûa mình, qua nhöõng taùc phaåm ñaõ ñöôïc xuaát baûn. Nhöõng taùc phaåm naøy seõ laøm cho chuùng ta phaûi söûng soát vaø nghieâng mình thaùn phuïc. Nhöõng taùc phaåm cuûa Rahner, duø laø vieát moät mình, hay cuøng vieát vôùi caùc hoïc giaû khaùc - nhö nhöõng boä ñaïi töø ñieån thaàn hoïc, thì ñeàu chaát chöùa nhöõng ñieàu voâ cuøng troïng yeáu.
a) Nhöõng taùc phaåm töï vieát
Naêm 1954, Rahner xuaát baûn cuoán thöù nhaát Theological Investigations (Nghieân cöùu thaàn hoïc). Ñaây laø boä saùch taäp hôïp laïi nhöõng lôøi giaûng giaûi cuûa cha treân caùc taïp chí, trong nhöõng buoåi dieãn thuyeát hay daïy hoïc. Quaû thaät, khoâng ai coù theå ngôø ñöôïc raèng, khi qua ñôøi vaøo naêm 1984, Rahner ñaõ phaùt haønh ñöôïc 16 cuoán saùch, toång coäng 8000 trang. Neáu duyeät laïi heát nhöõng taùc phaåm maø ngaøi ñaõ xuaát baûn, ta seõ caøng kinh ngaïc hôn, bôûi chuùng ñöôïc xuaát baûn ñònh kyø vaø ñöôïc dòch ra nhöõng ngoân ngöõ quan troïng. May maén laø caùc hoïc troø cuûa cha ñaõ söu taäp laïi nhöõng taùc phaåm naøy vaø laøm thaønh moät cuoán saùch thö muïc (bibliography) ñöôïc chia theo boán giai ñoaïn, tính ñeán naêm 1984 noù ñaõ goùp nhaët ñöôïc hôn 4,000 baøi vieát (articles).
4 giai ñoaïn goàm:
1. 1924 - 1969: do R. Bleistein vaø E. Klinger cuøng söu taäp (Freiburg: Herder, 1969);
2. 1969 - 1974: do R. Bleistein söu taäp (Freiburg: Herder, 1969);
3. 1974 - 1979: do P. Imhof vaø H. Treziak cuøng söu taäp (Freiburg: Herder, 1979);
4. 1979 - 1984: xem K. Rahner, Bekenntnisse, p.104.
Chuùng ñöôïc dòch sang tieáng Anh chuû yeáu bôûi: C. J. Pedley, "An English Bibliographical Aid to Karl Rahner", trong The Heythrop Journal 25 (1984), p.319-65; "An English Bibliographical Aid to Karl Rahner: Supplement", trong The Heythrop Journal 26 (1985), p.310; hoaëc: M. Dudley, "On Reading Rahner", trong Scottish Journal of Theology 37 (1984), p.81-86.
b) Nhöõng taùc phaåm vieát chung
Töø ñaàu ñeán cuoái, Karl Rahner cho thaáy ngaøi raát deã coäng taùc vôùi moïi ngöôøi. Cha deã daøng hôïp taùc vôùi hoïc troø cuûa mình, vôùi anh em Doøng Teân hay ñoàng nghieäp, vaø caû vôùi nhöõng hoïc giaû chöa maáy tieáng taêm. Ngaøi ñaõ laøm vieäc chung vôùi raát nhieàu toå chöùc khaùc nhau ñeå cho ra ñôøi nhöõng cuoán saùch mang tính coâng cuï chuû yeáu cho vieäc nghieân cöùu thaàn hoïc.
ÔÛ ñaây, chuùng toâi chæ lieät keâ moät soá loaïi saùch troïng yeáu nhaát cuûa cha maø thoâi:
1. Vôùi Heinz Schuester vaø F. X. Arnold u.a., Handbuch der Pastoraltheologie (Caåm nang Thaàn hoïc Muïc vuï), töø naêm 1964 - 1969 toång coäng ñaõ xuaát baûn 4 cuoán saùch lôùn.
2. Vôùi Josef Hoefer, Lexikon fur Theologie und Kirche (Töø Ñieån Thaàn Hoïc vaø Giaùo Hoäi), töø naêm 1957 - 1965 toång coäng ñaõ xuaát baûn 10 cuoán saùch lôùn.
3. Vôùi Adolf Darlap, Sacramentum Mundi (Bí Tích cuûa Theá Giôùi), töø naêm 1967 - 1969 toång coäng ñaõ xuaát baûn 3 cuoán saùch lôùn.
Ngoaøi ra, lieân quan ñeán nguoàn phuï, töø naêm 1948 - 1978, cha ñaõ cuøng vôùi hoïc troø cuûa mình laø A. Raffelt söu taäp nhöõng baøi baùo lieân quan ñeán tö töôûng cuûa cha trong Wagnis Theologie (Chöùng Cöù Thaàn Hoïc), töø trang 598 - 622. (Giaûn löôïc cuoäc ñôøi vaø taùc phaåm cuûa Karl Rahner, cuøng giôùi thieäu veà tö töôûng cuûa ngaøi).
Keát Luaän
Nhìn laïi xuyeân suoát cuoäc ñôøi ñaày phong phuù cuûa Karl Rahner, chuùng ta khoâng khoûi vöøa kinh ngaïc vöøa ngöôõng phuïc moät nhaân vaät sieâu quaàn xuaát chuùng coáng hieán moät ñôøi cho nhaân loaïi. Giaû nhö coù ñaët laïi caâu hoûi: Roát cuoäc Karl Rahner laø ai nhæ?, gioáng nhö vaøo giai ñoaïn gaàn cuoái ñôøi 1984, khi nhaø baùo ngöôøi Myõ J. O'Donavan hoûi cha: "Baây giôø ngaøi muoán laøm gì, Karl Rahner?", cha ñaõ traû lôøi: "Baây giôø toâi chæ muoán tìm moät choã ñeå nhaém maét yeân nghæ". Nghóa laø, duø caû moät ñôøi coá gaéng laøm vieäc khoâng ngôi nghæ ñeå suy tö vaø tìm kieám Thieân Chuùa, nhöng cuoái cuøng cha cuõng thöøa nhaän raèng mình khoâng theå naøo thaáu hieåu Thieân Chuùa caû, chæ coù theå "aù khaåu voâ ngoân" maø thoâi.
Quay ñaàu troâng laïi toaøn boä cuoäc ñôøi baèng moät caùi nhìn ñaày thaønh thaät, cha Rahner noùi:
"Thieân Chuùa bieát töôøng taän moïi söï, raèng toâi khoâng keát taïo neân moät loaïi thsaàn hoïc maø moïi ngöôøi vaãn goïi laø neàn thaàn hoïc môùi, raèng toâi khoâng laø baäc tieân tri, raèng toâi khoâng phaûi laø ngöôøi ñaët neân moät coät moác môùi cho thaàn hoïc, toâi chæ ñôn giaûn laø moät Gieâsu höõu, moät Linh muïc, moät ngöôøi thaày, taát caû nhöõng thöù ñoù laø vieäc boån phaän phaûi laøm maø thoâi, vaø toâi ñaõ daán thaân vaøo vôùi troïn caû nieàm höùng khôûi traøn treà. Coù theå noùi laø toâi ñaõ ñaët vaøo ñaáy gaàn nhö heát taâm trí vaø tinh thaàn cuûa toâi roài." (K. H. Weger, Karl Rahner, aaO., p.12; hoaëc: Heder-Korrespondenz 28 [1974], p.79.)
Quaû thaät, Rahner ñaõ ñaët troïn caû con tim mình vaøo nhöõng phaän vuï maø cha ñöôïc trao phoù, hay noùi caùch khaùc ngaøi töï nhaän vaøo mình chuyeän cuûa Giaùo hoäi vaø thaáy ñöôïc nôi nhöõng daáu chæ cuûa thôøi ñaïi traùch nhieäm cuûa mình. Ñoù laø ñieàu ai cuõng chaân nhaän nôi ngaøi.
Karl Rahner laø ngöôøi taøi hoa xuaát chuùng. Ngaøi luoân coù khaùt khao hieåu con ngöôøi thôøi ñaïi döôùi nhieàu goùc caïnh khaùc nhau, do ñoù caùch laøm thaàn hoïc cuûa cha laø laáy con ngöôøi laøm xuaát phaùt ñieåm, vaø ñaët con ngöôøi ñoù trong moái töông quan maät thieát vôùi Thieân Chuùa. Song cha cuõng raát thaúng thaén thöøa nhaän raèng con ngöôøi laø moät höõu theå chöùa ñaày huyeàn nhieäm: trong caùch dieãn ñaït cuoäc soáng vaø traûi nghieäm cuûa hoï, hoï nhö theå nhöõng keû vöøa ñöùng treân baõi bieån nghòch caùt, vöøa khoâng caùch naøo keùo caùi nhìn ra khoûi ñaïi döông huyeàn bí meânh moâng kia.
Nghóa laø, trong cuoäc soáng thöôøng nhaät, con ngöôøi cöù taát taû laøm vieäc nhö ñöùa treû ñang nghòch caùt; nhöng ñieàu quan troïng hôn laø, hoï ñang ñöùng treân bôø bieån cuûa huyeàn nhieäm, vaø thöôøng xuyeân bò huyeàn nhieäm aáy thu huùt vaøo moät chaân trôøi khoaùng ñaït hôn. Hoï khoâng ngöøng bò caùc caâu hoûi kia loâi cuoán, ñoøi hoï môû roäng chính mình, keùo hoï veà huyeàn nhieäm vöøa gaàn vöøa xa ngay tröôùc maét hoï. Rahner goïi huyeàn nhieäm ñoù laø "Thaàn" (Thieân Chuùa).
Nôi cuoäc ñôøi cuûa Rahner, chuùng ta thaáy cha taän taâm taäp trung vaøo nhöõng vaán ñeà maø theá giôùi thöôøng ñaët ra, roài giaûi ñaùp töøng caùi moät. Nhöng caùch traû lôøi cuûa Rahner cuõng thaät ñaëc bieät, bôûi ngaøi laïi tieáp tuïc trao laïi cho chuùng ta nhöõng caâu hoûi môùi, cuøng bao nhu caàu tìm kieám nhieàu hôn. Bôûi vaäy, Vorgrimler ñaõ nhaän xeùt veà cha nhö sau: "Nhöõng taùc phaåm cuûa Karl Rahner, ñoái vôùi thaàn hoïc Coâng giaùo hieän taïi vaø thaäm chí trong theá kyû 21, seõ nhö "khuoân vaøng thöôùc ngoïc" vaäy." (H. Vorgrimler, Karl Rahner, aaO., p.83.)
Ñuùng laø daàn daø chuùng ta coù theå ghi nhaän ñöôïc taùc duïng cuûa söùc aûnh höôûng kia ôû nhieàu nôi treân theá giôùi. ÔÛ Baéc Myõ, coù 71 vò thaàn hoïc gia cho raèng Karl Rahner laø nhaø tö töôûng coù aûnh höôûng quan troïng nhaát. Thaàn hoïc Giaûi phoùng cuõng chòu aûnh höôûng tröïc tieáp hoaëc giaùn tieáp theo nhieàu caáp ñoä khaùc nhau tö töôûng cuûa ngaøi. Naêm 1982, khi coù moät vò thaàn hoïc gia Nam Myõ tôùi noùi chuyeän vôùi Rahner veà thaàn hoïc giaûi phoùng, Rahner ñaõ tuyeân boá raát kieân ñònh raèng:
"Vôùi toâi, moät ñieàu raát roõ raøng laø caùc anh phaûi coù traùch nhieäm phaûn tænh veà ñöùc tin ngay trong loøng Giaùo hoäi; phaàn toâi, toâi seõ duøng moät chuùt thaåm quyeàn thaàn hoïc cuûa mình ñeå noùi cho Giaùo hoäi hoaøn vuõ bieát veà Giaùo hoäi Chaâu Myõ Latin, vaø baûo veä moät caùch thích hôïp nhaát cho caùc anh." (L. Boff, "Theologie der Befreiung", trong K. Rahner, Bilder eines Lebens, aaO., p.150.)
Ñoái vôùi caùc Giaùo hoäi ñòa phöông non treû cuûa Chaâu Phi, Rahner cuõng tìm caùch giuùp ñôõ ñeå hoï töï laøm thaàn hoïc cuûa hoï. Rene de Haes giaûi thích theâm: toâi muoán aùp duïng thaàn hoïc nhaân hoïc cuûa Rahner ñeå nhìn veà ngöôøi Kitoâ höõu Chaâu Phi, nhìn veà nhöõng söï kieän vaø nhöõng ñoàng baøo cuûa toâi, roài coøn nhìn veà toaøn theå vuõ truï vaø Ñaáng Toái Cao, vaø duøng noù ñeå ñoái thoaïi vôùi taát caû caùc thaàn linh cuûa Phi Chaâu. Trong soá ñoù, caùc thaàn hoïc gia Phi Chaâu nhaán maïnh ñeán nghóa vuï phaûi noã löïc laøm loä dieän nhöõng ñieàu "chöa nhìn thaáy ñöôïc" trong theá giôùi cuûa hoï. (R. de Haes, "Einfluss auf die jungen Ortskirchen in Africa", trong K. Rahner, Bilder eines Lebens, aaO., pp.150f.)
Nhö vaäy, thaàn hoïc khoâng theå phaùt trieån theo höôùng boû ñi nhöõng giaù trò cuûa con ngöôøi, ngay caû nhöõng dieãn taû toân giaùo cuûa nhöõng ngöôøi khoâng phaûi laø Kitoâ höõu. Nghóa laø, ñoái vôùi heä giaù trò laâu ñôøi cuûa vaên hoùa Chaâu AÙ, hay caùc nieàm tin toân giaùo cuûa theá giôùi, chuùng ta caøng phaûi laáy tinh thaàn ñoái thoaïi vaø thaùi ñoä côûi môû cuûa Karl Rahner ñeå laøm vaø phaùt trieån thaàn hoïc.