Una caro - Neân moät xöông moät thòt:
Ghi chuù cuûa Boä Giaùo lyù Ñöùc tin
veà giaù trò cuûa hoân nhaân nhaát phu nhaát phuï
Una caro - Neân moät xöông moät thòt: Ghi chuù cuûa Boä Giaùo lyù Ñöùc tin veà giaù trò cuûa hoân nhaân nhaát phu nhaát phuï.
Chuyeån ngöõ: Lm. Giuse Ñinh Quang Vinh
(WHÑ 16-01-2026) - Vaøo ngaøy 25/11/2025, Boä Giaùo lyù Ñöùc tin ñaõ coâng boá taøi lieäu Ghi chuù giaùo lyù veà giaù trò cuûa hoân nhaân nhaát phu nhaát phuï vôùi töïa ñeà: "Una Caro - Neân moät xöông moät thòt". Taøi lieäu ñaõ Ñöùc Thaùnh Cha Leâoâ XIV pheâ chuaån vaøo ngaøy 21/11/2025.
Sau ñaây laø baûn dòch Vieät ngöõ taøi lieäu naøy do Linh muïc Giuse Ñinh Quang Vinh, Ban Muïc vuï Gia ñình Giaùo phaän Ñaø Laït thöïc hieän.
Boä Giaùo lyù Ñöùc tin
Una Caro
Neân moät xöông moät thòt
Lôøi ca ngôïi hoân nhaân nhaát phu nhaát phuï
Ghi chuù giaùo lyù veà giaù trò cuûa hoân nhaân: söï keát hôïp ñoäc höõu vaø söï thuoäc veà laãn nhau
Lôøi giôùi thieäu
Ñaây laø moät vaên kieän daønh cho Hoäi thaùnh hoaøn vuõ, nhöng ñoàng thôøi cuõng coù theå ñöôïc ñoùn nhaän vaø xem xeùt caùch thích ñaùng ôû baát cöù nôi naøo, khi phaûi ñoái dieän vôùi nhöõng thaùch ñoá vaên hoùa cuï theå cuûa töøng boái caûnh Hoäi thaùnh ñòa phöông. Thaät vaäy, vaên kieän naøy nghieâm tuùc löu taâm ñeán boái caûnh toaøn caàu hieän nay, ñöôïc ñaëc tröng bôûi söï phaùt trieån cuûa quyeàn löïc coâng ngheä, trong ñoù con ngöôøi bò caùm doã nhìn baûn thaân mình nhö moät thuï taïo khoâng coù giôùi haïn, coù theå ñaït ñöôïc moïi ñieàu mình töôûng töôïng. Trong vieãn caûnh aáy, giaù trò cuûa moät tình yeâu ñoäc höõu, ñöôïc daønh troïn cho moät ngöôøi duy nhaát, deã daøng bò lu môø; trong khi chính baûn chaát cuûa tình yeâu aáy laïi bao haøm söï töø boû töï do vaø töï nguyeän nhieàu khaû naêng khaùc.
Thaät vaäy, yù höôùng cuûa Ghi chuù naøy, veà caên baûn, mang tính ñeà xuaát: ruùt ra töø Thaùnh kinh, lòch söû tö töôûng Kitoâ giaùo, trieát hoïc, vaø caû thi ca, nhöõng lyù do vaø ñoäng löïc thuùc ñaåy vieäc choïn löïa moät söï keát hôïp cuûa tình yeâu duy nhaát vaø ñoäc höõu, moät söï thuoäc veà (appartenenza: söï gaén boù) laãn nhau phong phuù vaø mang tính toaøn dieän.
Ñaây laø moät noã löïc nhaèm laøm phong phuù theâm vieäc suy tö vaø giaùo huaán veà hoân nhaân, baèng caùch laøm noåi baät moät khía caïnh cho ñeán nay vaãn chöa ñöôïc khai trieån ñaày ñuû. Ñoàng thôøi, Ghi chuù naøy cuõng coù theå trôû thaønh moät nguoàn tö lieäu ña daïng vaø höõu ích cho caùc phong traøo vaø nhoùm ñoàng haønh hoân nhaân, trong vieäc hoïc hoûi vaø ñoái thoaïi. Chính ñieàu ñoù giaûi thích cho ñoä daøi cuûa Ghi chuù cuõng nhö soá löôïng caùc taùc giaû vaø vaên baûn ñöôïc trích daãn. Ñoái vôùi moät soá ngöôøi, löïa choïn naøy coù theå xem ra coù quaù nhieàu thoâng tin; tuy nhieân, chuùng toâi tin raèng töø moãi taùc giaû vaø moãi vaên baûn ñöôïc vieän daãn, ngöôøi ñoïc ñeàu coù theå ruùt ra nhöõng saéc thaùi hoaëc nhöõng ñieåm nhaán khaùc nhau, goùp phaàn khôi gôïi moät söï suy tö trong saùng vaø moät tieán trình ñaøo saâu laâu daøi.
Chuùng toâi seõ xem xeùt nhöõng huaán duï quan troïng nhaát cuûa Huaán quyeàn, cuøng vôùi moät loaït caùc taùc giaû tieâu bieåu töø thôøi coå ñaïi cho ñeán thôøi hieän ñaïi: caùc thaàn hoïc gia, trieát gia vaø thi só. Qua ñoù, chuùng ta nhaän ra moät kho taøng suy tö heát söùc phong phuù, laøm noåi baät giaù trò cuûa söï keát hôïp phu phuï, tính hoã töông, cuõng nhö yù nghóa toaøn dieän vaø bao truøm cuûa töông quan hoân nhaân. Nhôø vaäy, caùc baûn vaên khaùc nhau seõ keát hôïp laïi thaønh moät böùc khaûm tuyeät ñeïp, chaéc chaén seõ laøm phong phuù theâm söï hieåu bieát cuûa chuùng ta veà hoân nhaân nhaát phu nhaát phuï.
Maët khaùc, neáu ngöôøi ñoïc chæ muoán naém baét moät baûn toång hôïp suy tö ngaén goïn nhaèm naâng ñôõ vaø thuùc ñaåy vieäc choïn löïa moät söï keát hôïp ñoäc höõu giöõa moät ngöôøi nam vaø moät ngöôøi nöõ, thì chæ caàn ñoïc chöông cuoái cuøng vaø phaàn keát luaän cuûa baûn Ghi chuù naøy, voán taäp trung vaøo söï thuoäc veà laãn nhau cuûa caùc ñoâi phoái ngaãu vaø ñöùc aùi phu phuï. Tuy nhieân, chuùng toâi cuõng xin pheùp ñeà nghò vieäc kieân nhaãn ñoïc toaøn boä baûn Ghi chuù, ñeå coù theå laõnh hoäi troïn veïn chieàu roäng cuûa taát caû nhöõng khía caïnh lieân quan trong chuû ñeà phong phuù naøy.
Ñöùc Hoàng y Víctor Manuel Fernaùndez,
Toång tröôûng Boä Giaùo lyù Ñöùc tin
I. Lôøi giôùi thieäu
1. [Una caro] "Neân moät xöông moät thòt" laø caùch Kinh thaùnh dieãn taû söï hôïp nhaát hoân nhaân. Trong ngoân ngöõ ñôøi thöôøng, caùch dieãn ñaït töông öùng laø "ñoâi ta" (noi due: chuùng mình hai ñöùa), thöôøng xuaát hieän khi trong ñôøi soáng hoân nhaân coù moät caûm thöùc maïnh meõ veà tính hoã töông, töùc laø caûm nhaän ñöôïc veû ñeïp cuûa moät tình yeâu ñoäc höõu, cuûa moät giao öôùc giöõa hai ngöôøi cuøng chia seû troïn veïn cuoäc soáng, vôùi taát caû nhöõng ñaáu tranh vaø nhöõng hy voïng cuûa mình. "Ñoâi ta" laø caùch moät ngöôøi noùi ñeán nhöõng öôùc muoán, nhöõng ñau khoå, nhöõng yù töôûng vaø nhöõng giaác mô ñöôïc seû chia; noùi caùch khaùc, ñoù laø caùch noùi veà nhöõng caâu chuyeän maø chæ caùc ñoâi phoái ngaãu môùi cuøng nhau traûi qua. Ñaây laø söï dieãn taû baèng lôøi cuûa moät thöïc taïi saâu xa hôn: moät xaùc tín vaø moät quyeát ñònh thuoäc veà nhau caùch hoã töông, ñeå neân "moät xöông moät thòt", ñeå cuøng nhau böôùc ñi treân haønh trình ñôøi soáng. Nhö Ñöùc Thaùnh Cha Phanxicoâ ñaõ noùi: "Caùc ñoâi vôï choàng cuõng neân taïo thaønh ngoâi thöù nhaát soá nhieàu, moät 'chuùng ta'. Ñöùng tröôùc nhau nhö moät 'toâi' vaø moät 'baïn', vaø ñöùng tröôùc phaàn coøn laïi cuûa theá giôùi, keå caû con caùi, nhö moät 'chuùng ta'".[1] Ñieàu naøy xaûy ra bôûi vì, tuy laø hai con ngöôøi khaùc bieät, moãi ngöôøi vaãn laø moät caù vò vôùi caên tính rieâng bieät vaø khoâng theå chuyeån nhöôïng, nhöng nhôø söï öng thuaän töï do, hoï ñaõ hình thaønh moät söï keát hôïp ñaët hoï cuøng nhau ñoái dieän vôùi theá giôùi. Ñoù laø moät söï keát hôïp roäng môû vaø quaûng ñaïi höôùng veà ngöôøi khaùc, nhöng luoân khôûi ñi töø thöïc taïi ñoäc ñaùo vaø ñoäc höõu cuûa "chuùng ta" trong töông quan vôï choàng.
2. Thaùnh Gioan Phaoloâ II, khi noùi veà hoân nhaân nhaát phu nhaát phuï (monogamia: hoân nhaân moät vôï moät choàng, hoân nhaân ñôn theâ), ñaõ khaúng ñònh raèng vaán ñeà naøy "xöùng ñaùng ñöôïc tieáp tuïc ñaøo saâu hôn nöõa".[2] Chính chæ daãn aáy - nhaán maïnh ñeán söï caàn thieát phaûi coù moät söï khai trieån saâu roäng veà chuû ñeà - laø moät trong nhöõng ñoäng löïc thuùc ñaåy Boä Giaùo lyù Ñöùc tin soaïn thaûo Ghi chuù giaùo lyù hieän taïi. Nguoàn goác cuûa vaên baûn naøy phaùt sinh töø hai boái caûnh cuï theå. Moät maët, töø caùc cuoäc ñoái thoaïi vôùi caùc giaùm muïc chaâu Phi vaø caùc chaâu luïc khaùc veà vaán ñeà ña theâ, trong khuoân khoå caùc chuyeán vieáng thaêm ad limina cuûa caùc ngaøi.[3] Maët khaùc, töø nhaän ñònh raèng taïi phöông Taây ñang xuaát hieän vaø gia taêng nhieàu hình thöùc coâng khai cuûa caùc moái lieân keát khoâng ñôn hoân - ñoâi khi ñöôïc goïi laø "ña aùi" (poliamore) - beân caïnh nhöõng hình thöùc kín ñaùo hoaëc bí maät voán ñaõ toàn taïi trong lòch söû.
3. Tuy nhieân, taát caû nhöõng lyù do aáy ñeàu thöù yeáu so vôùi lyù do caên baûn, bôûi vì, neáu ñöôïc hieåu ñuùng, hoân nhaân nhaát phu nhaát phuï khoâng ñôn thuaàn chæ laø ñieàu ñoái laäp vôùi cheá ñoä ña theâ (poligamia). Noù laø moät thöïc taïi phong phuù hôn nhieàu, vaø vieäc ñaøo saâu yù nghóa cuûa noù giuùp chuùng ta hình dung hoân nhaân trong toaøn boä söï phong phuù vaø tính phong nhieâu cuûa noù. Vaán ñeà naøy gaén boù maät thieát vôùi muïc ñích hôïp nhaát cuûa tính duïc, muïc ñích khoâng chæ nhaèm baûo ñaûm söï sinh saûn, nhöng coøn goùp phaàn laøm phong phuù vaø cuûng coá söï keát hôïp duy nhaát vaø ñoäc höõu, cuõng nhö caûm thöùc thuoäc veà nhau caùch hoã töông.
4. Nhö chính Boä Giaùo luaät xaùc nhaän: "Caùc thuoäc tính thieát yeáu cuûa hoân nhaân laø söï hôïp nhaát vaø tính baát khaû phaân ly".[4] ÔÛ moät choã khaùc, Boä Giaùo luaät cuõng khaúng ñònh raèng hoân nhaân laø "moät daây lieân keát voán dó coù tính vónh vieãn vaø ñoäc höõu".[5] Caàn löu yù raèng trong vaên hoïc Coâng giaùo hieän coù moät thö muïc heát söùc phong phuù veà tính baát khaû phaân ly cuûa söï keát hôïp phu phuï. Thaät vaäy, chuû ñeà naøy ñaõ ñöôïc Huaán quyeàn daønh nhieàu söï quan taâm hôn, ñaëc bieät trong giaùo huaán gaàn ñaây cuûa nhieàu giaùm muïc khi phaûi ñoái dieän vôùi vieäc hôïp phaùp hoùa ly dò taïi nhieàu quoác gia. Ngöôïc laïi, veà söï hôïp nhaát cuûa hoân nhaân - töùc laø hoân nhaân ñöôïc hieåu nhö moät keát hôïp duy nhaát vaø ñoäc höõu giöõa moät ngöôøi nam vaø moät ngöôøi nöõ - thì söï phaùt trieån cuûa suy tö coøn ít roäng raõi hôn so vôùi chuû ñeà veà tính baát khaû phaân ly, caû trong Huaán quyeàn laãn trong caùc saùch thaàn hoïc chuyeân khaûo .
5. Vì lyù do ñoù, trong vaên baûn naøy vieäc soaïn taùc ñaõ quyeát ñònh taäp trung vaøo thuoäc tính cuûa söï hôïp nhaát vaø taùc ñoäng hieän sinh cuûa noù: söï hieäp thoâng thaân maät vaø toaøn dieän giöõa vôï choàng. Do vaäy, caàn khaúng ñònh raèng, trong caùc trang tieáp theo, Ghi chuù naøy seõ khoâng baøn ñeán tính baát khaû phaân ly cuûa hoân nhaân - töùc laø moät keát hôïp keùo daøi theo thôøi gian cho ñeán khi caùi cheát phaân reõ vôï choàng Kitoâ höõu - cuõng khoâng baøn ñeán muïc ñích sinh saûn; caû hai chuû ñeà aáy ñaõ ñöôïc khai trieån phong phuù trong thaàn hoïc vaø trong Huaán quyeàn. Ghi chuù seõ chæ döøng laïi ôû thuoäc tính thieát yeáu ñaàu tieân cuûa hoân nhaân, söï hôïp nhaát, coù theå ñöôïc ñònh nghóa laø moät keát hôïp duy nhaát vaø ñoäc höõu giöõa moät ngöôøi nam vaø moät ngöôøi nöõ, hay noùi caùch khaùc, laø tính thuoäc veà nhau moät caùch töông hoã, voán khoâng theå chia seû vôùi ngöôøi khaùc.
6. Thuoäc tính naøy quan troïng vaø caên baûn ñeán möùc hoân nhaân thöôøng ñöôïc ñònh nghóa ñôn giaûn laø "söï keát hôïp". Vì vaäy, Summa Theologiae cuûa Thaùnh Toâma Aquinoâ khaúng ñònh raèng: "hoân nhaân laø söï keát hôïp (coniunctio = keát noái) hoân phoái cuûa ngöôøi nam vôùi ngöôøi nöõ, ñöôïc thieát laäp giöõa nhöõng ngöôøi hôïp phaùp, vaø bao haøm moät söï hieäp thoâng ñôøi soáng khoâng theå phaân ly";[6] vaø raèng "roõ raøng trong hoân nhaân coù moät söï keát hôïp nhôø ñoù ngöôøi naøy ñöôïc goïi laø choàng vaø ngöôøi kia laø vôï; vaø chính söï keát hôïp ñoù laø hoân nhaân".[7] Moät ñònh nghóa töông töï ñaõ xuaát hieän töø thôøi Hoaøng ñeá Justinianoâ, khi oâng toång hôïp caùc quan ñieåm tröôùc ñoù: "ñoù laø söï keát hôïp (coniunctio) cuûa ngöôøi nam vaø ngöôøi nöõ, voán bao haøm moät söï hieäp thoâng ñôøi soáng khoâng theå phaân ly".[8] Gaàn vôùi chuùng ta hôn, Dietrich von Hildebrand khaúng ñònh raèng hoân nhaân "laø söï keát hôïp saâu xa vaø thaân maät nhaát giöõa caùc nhaân vò con ngöôøi".[9]
7. Ngay trong nhöõng ñònh nghóa coå ñieån naøy, ta thaáy raèng söï hôïp nhaát cuûa hai vôï choàng, nhö moät döõ kieän khaùch quan neàn taûng vaø laø thuoäc tính thieát yeáu cuûa moïi hoân nhaân, ñöôïc môøi goïi bieåu loä vaø phaùt trieån lieân tuïc döôùi hình thöùc "hieäp thoâng ñôøi soáng" - töùc laø tình nghóa phu theâ (amicizia coniugale: tình nghóa vôï choàng), söï naâng ñôõ laãn nhau vaø söï chia seû troïn veïn. Nhôø ôn suûng, hieäp thoâng aáy ngaøy caøng trôû neân hình aûnh cuûa moät söï keát hôïp khaùc, vöôït treân vaø bao truøm noù: söï keát hôïp giöõa Ñöùc Kitoâ vaø Hieàn theâ yeâu daáu cuûa Ngöôøi - Hoäi thaùnh, Daân Thieân Chuùa, maø Ngöôøi ñaõ hieán daâng maùu mình (x. Ep 5,25-32).
8. Thaùnh Gioan Phaoloâ II lieân keát maät thieát hai khía caïnh naøy. Thaät vaäy, neáu "nhôø giao öôùc tình yeâu phu theâ, ngöôøi nam vaø ngöôøi nöõ 'khoâng coøn laø hai, nhöng laø moät xöông moät thòt'" (Mt 19,6; x. St 2,24), thì ñoàng thôøi "hoï cuõng ñöôïc keâu goïi lôùn leân lieân tuïc trong söï hieäp thoâng cuûa mình [...] ñeå moãi ngaøy hoï tieán trieån höôùng tôùi moät söï keát hôïp ngaøy caøng phong phuù hôn vôùi nhau treân moïi bình dieän".[10]
Do ñoù, trong Ghi chuù naøy seõ ñöôïc ñaøo saâu caû söï hôïp nhaát nhö moät thuoäc tính thieát yeáu, moät thöïc taïi khaùch quan vaø caáu thaønh cuûa hoân nhaân - ñaëc ñieåm tieân khôûi vaø neàn taûng cuûa moïi bieåu hieän cuûa noù - cuõng nhö nhöõng caùch dieãn ñaït khaùc nhau cuûa cuøng moät söï hôïp nhaát aáy, voán laøm phong phuù vaø cuûng coá giao öôùc vôï choàng. Nhôø ñoù, coù theå nhaän ra söï hôïp nhaát naøy khoâng phaûi laø moät phaûn aùnh nguyeân khoái cuûa söï hôïp nhaát thaàn linh, maø laø moät bieåu hieän cuûa chính Thieân Chuùa duy nhaát, Ñaáng laø söï hieäp thoâng trong caùc töông quan Ba Ngoâi.
10. Cuoái cuøng, ngöôøi ta hy voïng raèng Ghi chuù naøy khi xeùt veà giaù trò cuûa hoân nhaân nhaát phu nhaát phuï, voán tröôùc heát ñöôïc daønh cho caùc giaùm muïc, khi ñeà caäp ñeán moät chuû ñeà vöøa quan troïng vöøa cao ñeïp, seõ höõu ích cho caùc ñoâi vôï choàng ñaõ keát hoân, caùc ñoâi ñính hoân vaø nhöõng ngöôøi treû ñang suy nghó veà moät keát hôïp trong töông lai, ñeå hoï nhaän thöùc saâu hôn söï phong phuù cuûa ñeà nghò Kitoâ giaùo veà hoân nhaân. Quaû thaät, ñoái vôùi nhieàu ngöôøi, moät söù ñieäp nhö vaäy coù theå nghe laï laãm hoaëc ñi ngöôïc thôøi ñaïi; nhöng chuùng ta coù theå aùp duïng cho söù ñieäp aáy lôøi cuûa Thaùnh Augustinoâ: "Xin ban cho toâi moät traùi tim bieát yeâu, vaø noù seõ hieåu ñieàu toâi noùi".[11] Thaät vaäy, moät nieàm say meâ chaân thöïc ñoái vôùi veû ñeïp cuûa tình yeâu phu theâ ñaõ ñöôïc bieåu loä qua söï taän hieán cuûa raát nhieàu tín höõu - nam cuõng nhö nöõ, giaùo só cuõng nhö giaùo daân - caû ôû möùc caù nhaân laãn trong caùc coäng ñoaøn vaø toå chöùc giaùo hoäi, nhöõng ngöôøi ñaõ ñoàng haønh vôùi nhieàu ñoâi baïn treân haønh trình ñôøi soáng hoân nhaân, ñoàng thôøi phaùt trieån moät linh ñaïo vaø moät muïc vuï daønh cho hoân nhaân. Ñöùng tröôùc nhöõng taám göông saùng ngôøi aáy, chuùng ta chæ coù theå baøy toû loøng bieát ôn chaân thaønh.
II. Hoân nhaân nhaát phu nhaát phuï trong Kinh thaùnh
11. "Hoï khoâng coøn laø hai nöõa, nhöng laø moät xöông moät thòt" (Mc 10,8). Lôøi tuyeân boá cuûa Ñöùc Gieâsu veà hoân nhaân dieãn taû veû ñeïp cuûa tình yeâu, nhö moät chaát keát dính "mang laïi söï vöõng chaéc cho coäng ñoaøn söï soáng naøy vaø laø ñoäng löïc thuùc ñaåy coäng ñoaøn aáy tieán tôùi moät söï vieân maõn ngaøy caøng hoaøn haûo".[12] Ñöôïc thieát laäp "töø thuôû ban ñaàu", ngay trong coâng trình saùng taïo, hoân nhaân xuaát hieän nhö moät giao öôùc vôï choàng do chính Thieân Chuùa muoán, laø "bí tích cuûa Ñaáng Taïo Hoùa vuõ truï, ñöôïc khaéc ghi trong chính baûn tính con ngöôøi, voán ñöôïc ñònh höôùng theo haønh trình naøy, nôi ngöôøi nam lìa cha meï mình ñeå gaén boù vôùi vôï mình vaø caû hai trôû neân moät xöông moät thòt, ñeå hai ngöôøi trôû thaønh moät hieän höõu duy nhaát".[13] Duø "ai cuõng bieát raèng lòch söû Cöïu öôùc laø boái caûnh cuûa söï rôøi boû coù heä thoáng khoûi hoân nhaân nhaát phu nhaát phuï"[14] - chaúng haïn qua caùc chuyeän keå veà caùc toå phuï, nôi theo phong tuïc thôøi ñoù coù nhöõng nhaân vaät coù nhieàu vôï (x. 2 Sm 3,2-5; 11,2-27; 15,16; 1 V 11,3) - song nhieàu ñoaïn trong Cöïu öôùc vaãn ca ngôïi tình yeâu moät vôï moät choàng vaø söï keát hôïp ñoäc höõu: "Daãu coù saùu möôi hoaøng haäu, taùm möôi theâ thieáp, voâ soá thieáu nöõ! Nhöng boà caâu cuûa toâi laø ñoäc nhaát voâ nhò, laø taát caû cuûa toâi" (Dc 6,8-9a). Ñieàu naøy coøn ñöôïc chöùng thöïc qua caùc göông nhö Isaaùc (x. St 25,19-28), Giuse (x. St 41,50), Rut (x. Rt 2-4), EÂdeâkien (x. Ed 24,15-18) vaø Toâbia (x. Tb 8,5-8). Vì vaäy, xeùt veà maët thöïc teá vaø quy ñònh, hoân nhaân nhaát phu nhaát phuï vaãn chöa coù neàn taûng phaùp lyù ñoàng nhaát trong toaøn boä Cöïu öôùc; nhöng veà phöông dieän thaàn hoïc, caùc neàn taûng cuûa noù ñöôïc trieån khai saâu saéc. Ñaây chính laø con ñöôøng phong phuù maø nhöõng suy tö tieáp theo cuûa Ghi chuù naøy seõ tieáp tuïc khai môû.[15]
Hoân nhaân nhaát phu nhaát phuï trong chöông 2 cuûa saùch Saùng theá
12. ÔÛ coäi nguoàn cuûa kieåu maãu moät vôï moät choàng, chöông 2 saùch Saùng theá hieän leân nhö moät tuyeân ngoân nhaân hoïc ñaët ngay ôû phaàn môû ñaàu (incipit) Kinh thaùnh. Chöông naøy moâ taû döï aùn maø Ñaáng Taïo Hoùa ñeà xuaát nhö lyù töôûng cho töï do cuûa con ngöôøi. Lôøi thoát leân cuûa Thieân Chuùa: "Con ngöôøi ôû moät mình thì khoâng toát. Ta seõ laøm cho noù moät trôï taù ('ezer) töông xöùng vôùi noù" (St 2,18) laøm noåi baät nhu caàu cuûa con ngöôøi vöøa ñöôïc taïo döïng, töùc laø tình traïng coâ ñôn-coâ ñoäc. Duø coù söï hieän dieän cuûa caùc sinh vaät khaùc, con ngöôøi vaãn caàn moät trôï taù töông xöùng (x. St 2,20), moät baïn ñoàng minh soáng ñoäng, duy nhaát vaø mang tính caù nhaân, ngöôøi maø ngöôøi aáy coù theå nhìn thaúng vaøo maét - nhö gôïi yù cuûa töø kenedoâ, thöôøng dòch laø "töông xöùng" hay "töông hôïp", ñeå nhaán maïnh nhu caàu veà moät cuoäc gaëp gôõ ñoái thoaïi baèng aùnh maét vaø dung nhan. Thöïc vaäy, "cuïm töø goác tieáng Hípri daãn ta tôùi moät moái töông quan tröïc tieáp, gaàn nhö 'ñoái dieän' - maét gaëp maét - moät ñoái thoaïi ngay caû khi im laëng, vì trong tình yeâu nhöõng phuùt laëng thinh thöôøng bieåu ñaït saâu saéc hôn lôøi. Ñoù laø cuoäc gaëp gôõ vôùi moät dung nhan, moät 'baïn' (moät 'anh' hay moät 'em') phaûn chieáu tình yeâu Thieân Chuùa vaø laø 'ñieàu thieän haûo nhaát trong moïi ñieàu thieän haûo, moät trôï taù xöùng hôïp vôùi no vaø laø moät coät truï naâng ñôõ' (Hc 36,26), nhö moät hieàn nhaân Kinh thaùnh ñaõ noùi".[16] Vì theá, con ngöôøi tìm kieám tröôùc maët mình moät dung nhan khoâng theå thay theá, moät "anh/em" ñeå deät neân moät moái töông quan cuûa tình yeâu ñích thöïc, moái töông quan ñöôïc xaây döïng treân söï trao ban vaø trao ñoåi hoã töông.
13. Trong baøi bình luaän veà ñoaïn naøy cuûa saùch Saùng theá, Ñöùc Beâneâñictoâ XVI khaúng ñònh raèng: "Söï môùi meû ñaàu tieân cuûa ñöùc tin Kinh thaùnh naèm ôû hình aûnh veà Thieân Chuùa; söï môùi meû thöù hai, voán gaén boù thieát yeáu vôùi ñieàu ñoù, ñöôïc tìm thaáy trong hình aûnh veà con ngöôøi. Töôøng thuaät Kinh thaùnh veà coâng trình saùng taïo noùi ñeán söï coâ ñôn cuûa con ngöôøi ñaàu tieân, Añam, ngöôøi maø Thieân Chuùa muoán ban cho moät trôï taù. Trong muoân loaøi thuï taïo, khoâng coù loaøi naøo coù theå trôû thaønh trôï taù maø con ngöôøi caàn ñeán, maëc duø Añam ñaõ ñaët teân cho moïi daõ thuù vaø chim choùc, qua ñoù ñöa chuùng vaøo hoaøn caûnh soáng cuûa mình. Baáy giôø, töø moät chieác xöông söôøn cuûa con ngöôøi, Thieân Chuùa döïng neân ngöôøi nöõ. Giôø ñaây Añam ñaõ tìm thaáy trôï taù maø mình caàn: 'Laàn naøy, naøng laø xöông bôûi xöông toâi, thòt bôûi thòt toâi' (St 2,23). ...Trong töôøng thuaät Kinh thaùnh khoâng heà noùi ñeán söï tröøng phaït; tuy nhieân, yù töôûng con ngöôøi phaàn naøo coøn chöa toaøn veïn vì töï baûn chaát ngöôøi ta luoân ôû trong haønh trình tìm nôi tha nhaân phaàn thieát yeáu ñeå ñaït tôùi traïng thaùi toaøn veïn - nghóa laø chæ trong söï hieäp thoâng vôùi phaùi khaùc con ngöôøi môùi coù theå trôû neân toaøn veïn - chaéc chaén hieän dieän".[17]
14. Keát luaän cuûa töôøng thuaät Kinh thaùnh: "Ngöôøi ñaøn oâng seõ lìa cha meï mình ñeå keát hôïp (daaq) vôùi vôï mình, vaø caû hai seõ trôû neân moät xöông moät thòt" (St 2,24) dieãn taû roõ nhu caàu veà moät söï keát hôïp thaân maät, moät söï gaén boù caû theå lyù laãn noäi taâm, ñeán möùc taùc giaû Thaùnh Vònh duøng chính ñoäng töø naøy ñeå noùi veà moái töông giao huyeàn nhieäm vôùi Thieân Chuùa: "Taâm hoàn con gaén boù (daaq) cuøng Ngaøi" (Tv 63,8; x. 1 Cr 6,16-17). Nhö Ñöùc Thaùnh Cha Phanxicoâ ghi nhaän, ñoäng töø "gaén boù" trong nguyeân ngöõ Hípri bieåu thò moät söï hoøa hôïp saâu xa, moät keát dính caû veà theå xaùc laãn noäi taâm, ñeán noãi noù ñöôïc duøng ñeå dieãn taû caû moái töông giao vôùi Thieân Chuùa: "Taâm hoàn con gaén boù cuøng Ngaøi" (Tv 63,8). Vì theá, hình aûnh hoân nhaân ñöôïc gôïi leân khoâng chæ trong chieàu kích tính duïc vaø theå xaùc, maø coøn trong söï trao ban töï nguyeän cuûa tình yeâu. Hoa traùi cuûa söï keát hôïp naøy laø "trôû neân moät xöông moät thòt" - vöøa trong caùi oâm theå lyù, vöøa trong söï keát hôïp cuûa hai traùi tim vaø cuûa caû ñôøi soáng, vaø coù theå caû nôi ngöôøi con sinh ra töø hai ngöôøi, ngöôøi aáy mang trong baûn thaân, caû veà phöông dieän di truyeàn laãn tinh thaàn, söï keát hôïp cuûa hai "xöông thòt".[18] Vôùi coâng thöùc "una caro" (neân moät xöông moät thòt), söï trao ban töông hoã vaø toaøn dieän cuûa ñoâi baïn trôû thaønh töông quan ñoäc höõu vaø troïn veïn. Do ñoù, khi taùc giaû Thaùnh kinh duøng töø giaøu yù nghóa 'issah ñeå chæ ngöôøi nöõ (x. St 2,23), ngaøi muoán nhaéc raèng hai ngöôøi naøy taïo thaønh moät ñoâi baïn: bình ñaúng trong phaåm giaù caên baûn, nhöng khaùc bieät trong caên tính caù nhaân. Tính vieân maõn cuûa söï hôïp nhaát giöõa caùc nhaân vò naèm ôû chính söï bình ñaúng aáy, ñöôïc deät neân bôûi tính töông hoã caàn thieát, mang tính ñoái thoaïi vaø boå tuùc. Cuoái cuøng, theo keá hoaïch nguyeân thuûy cuûa Ñaáng Taïo Hoùa - maø chính Ñöùc Gieâsu ñaõ nhaéc laïi khi noùi "töø thuôû ban ñaàu" trong baøi giaûng veà tính baát khaû phaân ly cuûa hoân nhaân (x. Mt 19,4) - ngöôøi nam vaø ngöôøi nöõ ñöôïc môøi goïi trong hoân nhaân böôùc vaøo moät moái töông quan duy nhaát, caù nhaân, troïn veïn vaø beàn vöõng: moät giao öôùc ñoäc höõu veà söï soáng vaø tình yeâu, coù tính öu tieân hôn caû moái lieân heä xaõ hoäi thieân veà maët huyeát thoáng (x. St 2,24). Trong aùnh nhìn naøy, vieäc aùp duïng aån duï hoân nhaân cho moái quan heä giöõa Thieân Chuùa vaø Israel - nhö caùc tieân tri ñaõ maïnh meõ trình baøy - môû ra moät chaân trôøi phong phuù hôn ñeå hieåu ñôøi soáng vôï choàng theo tinh thaàn thuoäc veà laãn nhau.
Bieåu töôïng hoân nhaân trong truyeàn thoáng tieân tri
15. Trong saùch caùc Tieân Tri, nhöõng phaïm truø cuûa tình yeâu phu theâ khaéc hoïa nhöõng neùt ñaëc thuø trong caùch hieåu veà giao öôùc giöõa Thieân Chuùa vaø Daân Ngöôøi, khoâng coøn ñöôïc dieãn ñaït theo khuoân maãu caùc hieäp öôùc giöõa vua vaø caùc chö haàu nöõa.
16. ÔÛ ñaây, moät caùch mang tính bieåu töôïng, hieän leân caâu chuyeän caù nhaân cuûa ngoân söù Hoâseâ (theá kyû VIII TCN), ñöôïc nhaän laøm khuoân maãu thaàn hoïc ñeå taùi ñoïc lòch söû tình yeâu giöõa Thieân Chuùa vaø daân Israel (x. Hs 2,4-25). Duø ngöôøi vôï Gomer phaûn boäi, Hoâseâ khoâng theå daäp taét tình yeâu daønh cho baø; ngöôïc laïi, oâng nuoâi hy voïng raèng, sau khi bò boû rôi vaø thaát voïng vì nhöõng tình nhaân, baø seõ "quay trôû laïi" (ritorni) treân con ñöôøng daãn veà nhaø ñeå taùi laäp troïn veïn moái quan heä yeâu thöông. Ngöôøi phuï nöõ aáy laø duy nhaát trong ñôøi vaø oâng saün saøng tha thöù cho nhöõng phaûn boäi cuûa baø (x. Hs 2,16-17).
17. Bieåu töôïng hoân nhaân veà loøng trung tín cuûa Thieân Chuùa tieáp tuïc ñöôïc theå hieän trong truyeàn thoáng caùc tieân tri, vôùi nhöõng saéc thaùi khaùc nhau. Ngoân söù EÂdeâkien keå raèng Thieân Chuùa chaêm soùc daân Ngöôøi nhö moät ngöôøi nam traûi aùo choaøng cuûa mình che phuû moät ngöôøi nöõ (x. Ed 16,8). Moät maët, cöû chæ naøy bieåu thò giao öôùc hoân nhaân, trong ñoù ngöôøi choàng trao ban söï che chôû cho ngöôøi vôï; maët khaùc, noù coøn nhaèm baûo veä ngöôøi phuï nöõ khoûi aùnh nhìn cuûa keû khaùc, qua ñoù gôïi leân tính ñoäc höõu cuûa moái daây lieân keát vôï choàng.
18. Ngoân söù Malakhi leân aùn vieäc phaù vôõ caùc moái raøng buoäc hoân nhaân trong daân Israel vaø vieäc taùi hoân vôùi phuï nöõ ngoaïi giaùo: "Quaû thaät, Ta gheùt vieäc raãy vôï, - Ñöùc Chuùa, Thieân Chuùa Israel phaùn -, vaø keû laáy thoùi baïo taøn laøm aùo che thaân" (Ml 2,16). Ñoaïn vaên naøy coøn ñöôïc giaûi thích theo moät chieàu höôùng khaùc, goïi laø "phuïng töï" (cultuale) hay "tieân tröng" (tipologica), nhö theå aùm chæ moät söï sa ñoïa voâ song - töùc laø thôø ngaãu töôïng (l'idolatria) - baèng caùch ñaët moät söï song song ngaàm giöõa vieäc xuùc phaïm giao öôùc vôùi Thieân Chuùa vaø vieäc ngoaïi tình (l'adulterio) phaûn boäi baïn traêm naêm (coniuge: ngöôøi baïn ñôøi, ngöôøi phoái ngaãu).
19. Noùi toùm laïi, tình yeâu phu theâ thöïc söï cho pheùp dieãn taû moät pheùp bieän chöùng cuûa giao öôùc giöõa Israel vaø Ñöùc Chuùa, giöõa nhaân loaïi vaø Thieân Chuùa. YÙ töôûng veà Thieân Chuùa nhö laø Phu Quaân duy nhaát cuûa Israel gaén lieàn vôùi hình aûnh Israel nhö hieàn theâ duy nhaát. Tính ñoäc höõu cuûa ngöôøi ñöôïc yeâu cuõng ñöôïc boäc loä trong chuû ñeà tuyeån choïn, khi Israel trôû thaønh daân duy nhaát ñöôïc choïn (x. Am 3,2). Vì theá, giao öôùc nhaän theâm moät chieàu kích saâu saéc: noù chæ ra moái lieân heä giöõa Thieân Chuùa vaø daân Ngöôøi, döïa treân moät moái daây hoân nhaân moät vôï moät choàng raát thöïc, ñeán noãi vieäc suøng baùi moät thaàn khaùc bò coi nhö ngoaïi tình.
20. Thaùnh Gioan Phaoloâ II ñöa ra moät baûn toùm taét suùc tích: "Trong nhieàu baûn vaên, hoân nhaân nhaát phu nhaát phuï xuaát hieän nhö pheùp loaïi suy duy nhaát vaø ñuùng ñaén cuûa chuû nghóa ñoäc thaàn, ñöôïc hieåu trong phaïm truø cuûa Giao öôùc - nghóa laø söï trung tín vaø phoù thaùc cho Thieân Chuùa-Giaveâ (Dio-Jahveø) duy nhaát vaø chaân thaät, Ñaáng laø Phu Quaân cuûa Israel. Ngoaïi tình laø phuû ñònh cuûa moái töông quan hoân phoái aáy, laø maâu thuaãn ñoái vôùi hoân nhaân (keå caû nhö moät ñònh cheá), vì hoân nhaân moät vôï moät choàng töï baûn chaát thöïc hieän giao öôùc lieân nhaân vò giöõa ngöôøi nam vaø ngöôøi nöõ, hieän thöïc hoùa giao öôùc phaùt sinh töø tình yeâu vaø ñöôïc caû hai beân ñoùn nhaän nhö hoân nhaân (vaø, nhö vaäy, ñöôïc xaõ hoäi thöøa nhaän). Kieåu giao öôùc giöõa hai nhaân vò naøy taïo thaønh neàn taûng cho söï keát hôïp, nhôø ñoù "ngöôøi nam# seõ gaén boù vôùi vôï mình vaø caû hai seõ trôû neân moät xöông moät thòt" (St 2,24)".[19]
Vaên chöông khoân ngoan
21. Theo cuøng moät ñöôøng höôùng, toaøn boä vaên chöông khoân ngoan ca ngôïi moái keát hôïp moät vôï moät choàng nhö bieåu hieän ñích thöïc cuûa tình yeâu giöõa ngöôøi nam vaø ngöôøi nöõ. Trong ñoaïn saùch Dieãm ca- "Ngöôøi yeâu daáu cuûa toâi thuoäc veà toâi, vaø toâi thuoäc veà ngöôøi aáy" (Dc 2,16) - ôû ñaây ñöôïc coi laø ñænh cao. Trong vieân ngoïc thi ca naøy, ngöôøi nöõ dieãn taû tình yeâu baèng hình aûnh chieác aán, moät vaät trong Caän Ñoâng coå ñaïi duøng ñeå chæ ñònh vaø xaùc nhaän moät ngöôøi, thöôøng mang treân voøng tay hoaëc daây chuyeàn tröôùc ngöïc: "Haõy ñaët toâi nhö moät chieác aán treân traùi tim chaøng, nhö moät chieác aán treân caùnh tay chaøng. Tình yeâu maïnh meõ nhö söï cheát" (Dc 8,6). Ngöôøi ñöôïc yeâu töï nhaän mình gaàn nhö laø theû "caên cöôùc coâng daân" cuûa ngöôøi nam: ngöôøi naøy khoâng hieän höõu troïn veïn neáu thieáu ngöôøi kia, vaø ngöôïc laïi. Trí tueä, yù chí, tình caûm, haønh ñoäng - toaøn boä nhaân caùch cuûa moät beân - ñöôïc thoâng truyeàn cho beân kia moät caùch hoã töông vaø ñoäc höõu, trong moät söï coäng sinh vieân maõn. Tröôùc söï hôïp nhaát soáng ñoäng aáy, ngay caû caùi cheát cuõng trôû neân baát löïc.
22. Hôn nöõa, lôøi khaúng ñònh ñöôïc nhaéc laïi hai laàn trong saùch Dieãm ca - "Ngöôøi yeâu daáu cuûa toâi thuoäc veà toâi, vaø toâi thuoäc veà chaøng [...]. Toâi thuoäc veà ngöôøi yeâu daáu cuûa toâi, vaø ngöôøi yeâu daáu cuûa toâi thuoäc veà toâi" (Dc 2,16; 6,3) - dieãn taû söï hôïp nhaát cuûa söï trao hieán troïn veïn, cuûa tính hoã töông vaø thuoäc veà laãn nhau. Ñaây laø nhö moät taùi dieãn cuûa lôøi tuyeân boá tình yeâu maø ngöôøi nam daønh cho ngöôøi nöõ trong saùch Saùng theá 2,23: "Xöông bôûi xöông toâi, thòt bôûi thòt toâi".
23. Truyeàn thoáng Do Thaùi vaø Kitoâ giaùo - ñaëc bieät trong thaàn bí hoïc - ñeàu nhaát trí giaûi thích saùch Dieãm ca nhö moät loái noùi aån duï veà giao öôùc giöõa Thieân Chuùa vaø Israel, cuõng nhö veà moái töông quan giöõa Thieân Chuùa vaø linh hoàn. Theo nghóa bieåu töôïng, coù theå khaúng ñònh raèng saùch Dieãm ca toân vinh tình yeâu giöõa moät ngöôøi nam vaø moät ngöôøi nöõ, nhaán maïnh tính duy nhaát cuûa moät moái quan heä ñoäc höõu. Trong caâu chuyeän tình yeâu aáy, hai ngöôøi yeâu nhau tìm kieám vaø khao khaùt nhau trong moät söï hoã töông khoâng chöøa choã cho moät tertium (ngöôøi thöù ba). Döõ kieän nhaân hoïc neàn taûng naøy gôïi laïi lôøi tuyeân xöng ñöùc tin cuûa Israel: "Hôõi Israel, haõy nghe ñaây: Ñöùc Chuùa laø Thieân Chuùa chuùng ta, Ñöùc Chuùa laø Ñaáng duy nhaát" (Ñnl 6,4). Ñaây laø moät trong nhöõng tuyeân boá long troïng nhaát cuûa Cöïu öôùc veà Thieân Chuùa, duøng ngoân ngöõ cuûa tính duy nhaát ñeå tuyeân xöng chaân lyù ñöùc tin. Noùi caùch khaùc, saùch Dieãm ca khaúng ñònh raèng, ôû trung taâm moät trong nhöõng kinh nghieäm nhaân hoïc saâu saéc nhaát - moái quan heä yeâu thöông - toàn taïi moät tính duy nhaát töông töï nhö tính duy nhaát maø ñöùc tin tuyeân xöng veà Thieân Chuùa. Do ñoù, hoân nhaân nhaát phu nhaát phuï gaén boù saâu saéc vôùi tính duy nhaát vaø ñoäc höõu cuûa Thieân Chuùa cuûa Israel, song haønh vôùi nieàm tin vaøo moät Thieân Chuùa duy nhaát (monoteismo).
24. Veà vaán ñeà naøy, Ñöùc Beâneâñictoâ XVI khaúng ñònh: "Thieân Chuùa ñaõ duøng con ñöôøng tình yeâu ñeå maïc khaûi maàu nhieäm thaâm saâu trong ñôøi soáng Ba Ngoâi cuûa Ngaøi. Hôn nöõa, moái töông quan maät thieát giöõa hình aûnh Thieân Chuùa Tình Yeâu vaø tình yeâu nhaân loaïi cho pheùp chuùng ta hieåu raèng: 'vôùi hình aûnh cuûa Thieân Chuùa duy nhaát töông öùng hoân nhaân moät vôï moät choàng. Hoân nhaân döïa treân moät tình yeâu ñoäc höõu vaø döùt khoaùt trôû thaønh bieåu töôïng cho moái töông quan giöõa Thieân Chuùa vaø daân Ngöôøi; vaø ngöôïc laïi, caùch Thieân Chuùa yeâu thöông trôû thaønh thöôùc ño cho tình yeâu nhaân loaïi'. Chæ daãn naøy vaãn coøn phaàn lôùn chöa ñöôïc khai môû".[20]
25. Ñònh thöùc keùp "Ngöôøi yeâu daáu cuûa toâi thuoäc veà toâi, vaø toâi thuoäc veà chaøng [...]. Toâi thuoäc veà ngöôøi yeâu daáu cuûa toâi, vaø ngöôøi yeâu daáu cuûa toâi thuoäc veà toâi" (Dc 2,16; 6,3) gôïi laïi ñònh thöùc thaàn hoïc cuûa giao öôùc giöõa Thieân Chuùa vaø Israel trong Kinh thaùnh: "Ñöùc Chuùa laø Thieân Chuùa cuûa ngöôi vaø ngöôi laø daân cuûa Ngöôøi" (x. Ñnl 7,6). Ñònh thöùc naøy môû loái vaøo phaïm truø thaàn hoïc cuûa giao öôùc nhö moät cam keát hoã töông veà loøng chung thuûy. Hôn nöõa, phaïm truø Kinh thaùnh veà giao öôùc cho pheùp chuùng ta phaùc hoïa söï thaùnh thieâng (santitaø) cuûa hoân nhaân giöõa vôï vôùi choàng trong bieåu hieän cuûa moät coäng ñoàng ñích thöïc veà söï soáng vaø tình yeâu, ñöôïc thöïc hieän qua söï trao hieán hoã töông vaø ñoäc höõu. Taát caû ñieàu naøy seõ ñöôïc boäc loä troïn veïn trong caùc baûn vaên Taân öôùc.[21]
Bieåu töôïng hoân nhaân trong Taân öôùc
26. Trong Tin möøng, Ñöùc Gieâsu roõ raøng quy höôùng veà "thuôû ban ñaàu", töùc nguoàn goác cuûa ñoâi baïn ñaàu tieân (x. St 1,27; 2,24), ñeå khaúng ñònh raèng tình yeâu nhaát phu nhaát phuï, chung thuûy vaø baát khaû phaân ly, toân vinh moái töông quan cuûa caëp vôï choàng maø Ñaáng Taïo Hoùa ñaõ thieát ñònh trong chieàu kích toaøn veïn vaø ñoäc höõu (x. Mt 19,3-9).
27. Trong caùc trình thuaät Tin möøng theo Thaùnh Marcoâ vaø Thaùnh Maùttheâu, Ñöùc Gieâsu ñaõ phaùt bieåu moät caùch roõ raøng veà hoân nhaân nhaát phu nhaát phuï, quy chieáu veà nguoàn goác vaø yù muoán cuûa Ñaáng Taïo Hoùa. Cuoäc tranh luaän vôùi nhöõng ngöôøi Phariseâu veà khaû naêng ly hoân ñaõ taïo cô hoäi cho Ngöôøi ñöa ra moät tuyeân boá coù thaåm quyeàn. Ngöôøi taùi khaúng ñònh nguyeân taéc moät vôï moät choàng laøm neàn taûng cho chöông trình cuûa Thieân Chuùa veà gia ñình: "Töø luùc khôûi ñaàu coâng trình saùng taïo, Thieân Chuùa ñaõ döïng neân hoï coù nam coù nöõ; vì theá, ngöôøi nam seõ lìa cha meï mình ñeå gaén boù vôùi vôï mình, vaø caû hai seõ trôû neân moät xöông moät thòt. Nhö vaäy, hoï khoâng coøn laø hai nöõa, nhöng laø moät xöông moät thòt. Vaäy, söï gì Thieân Chuùa ñaõ phoái hôïp, loaøi ngöôøi khoâng ñöôïc phaân ly" (Mc 10,6-9; x. Mt 19,4-6). Laøm neàn taûng cho khaúng ñònh naøy, Ñöùc Gieâsu keát hôïp hai yeáu toá chuù giaûi then choát: "Thieân Chuùa ñaõ döïng neân hoï coù nam coù nöõ" (St 1,27) vaø "ngöôøi nam seõ lìa cha meï mình... vaø caû hai seõ trôû neân moät xöông moät thòt" (St 2,24). Vì vaäy, ngöôøi nam ñaàu tieân vaø ngöôøi nöõ ñaàu tieân ñöôïc chính Thieân Chuùa keát hôïp vôùi nhau trong ñoâi baïn phu theâ, trôû neân moät xöông moät thòt. Noùi caùch khaùc, vöôït leân treân quy ñònh do Moâseâ ban haønh, Ñöùc Gieâsu phuïc hoài giaù trò cuûa keá hoaïch nguyeân thuûy cuûa Thieân Chuùa baèng caùch quy chieáu veà keá hoaïch thuôû ban ñaàu, ñoàng thôøi Ngöôøi nhaán maïnh söï hieän dieän thaàn linh ngay trong caên nguyeân cuûa moái töông quan naøy: "Söï gì Thieân Chuùa ñaõ phoái hôïp, loaøi ngöôøi khoâng ñöôïc phaân ly" (Mt 19,6).
28. Hôn nöõa, tieáp noái doøng thaàn hoïc ngoân söù, Taân öôùc nhieàu laàn ñöa bieåu töôïng hoân nhaân vaøo caùc chuû ñeà Kitoâ hoïc vaø Giaùo hoäi hoïc (x. Kh 19,7-9): Ñöùc Kitoâ ñöôïc Gioan Taåy Giaû goïi laø "Taân Lang" ñích thöïc (x. Ga 3,29), trong khi Hieàn theâ cuûa Con Chieân laø Gieârusalem môùi (x. Kh 21,1tt), ngöôøi Meï phong nhieâu, ñöôïc cöùu thoaùt khoûi cuoäc taán coâng cuûa Con Roàng (x. Kh 12,3-6).
29. Thaùnh Phaoloâ phaùt trieån moät caùch coù heä thoáng veà chuû ñeà tình yeâu hoân nhaân troïn veïn vaø hoaøn haûo giöõa Ñöùc Kitoâ vaø Hoäi thaùnh trong thö Göûi tín höõu EÂpheâsoâ (x. Ep 5,21-33), ñoàng thôøi trích daãn ñoaïn saùch Saùng theá veà vieäc ñoâi baïn phu theâ trôû neân moät xöông moät thòt (x. St 2,24). Tình yeâu moät vôï moät choàng, baát khaû phaân ly giöõa hai vôï choàng - tieáp noái ñöôøng höôùng maø caùc ngoân söù ñaõ duøng ñeå dieãn taû Giao öôùc giöõa Thieân Chuùa vaø Israel - ñöôïc maïc khaûi nhö bieåu töôïng dieãn taû moái lieân keát giöõa Ñöùc Kitoâ vaø Hoäi thaùnh. Vì theá, hoân nhaân Kitoâ giaùo trong tính xaùc thöïc vaø vieân maõn cuûa noù trôû thaønh daáu chæ cuûa Giao öôùc môùi cuûa Kitoâ giaùo.
30. Caàn löu yù caû ñònh thöùc "maàu nhieäm lôùn lao", dòch ra töø chöõ Hy Laïp laø mysterion (ñieàu bí maät). Thaùnh Gieâroânimoâ ñaõ dòch töø naøy trong baûn Vulgata baèng thuaät ngöõ sacramentum (bí tích), nhôø ñoù truyeàn thoáng Giaùo hoäi ñaõ coù theå tieáp nhaän ñònh thöùc cuûa thaùnh Phaoloâ nhö moät tuyeân xöng roõ raøng veà tính bí tích cuûa hoân nhaân. Toaøn boä ñoaïn vaên ca ngôïi maïnh meõ chöùc naêng thaàn hoïc cuûa tình yeâu hoân nhaân ñoäc höõu. Hai vôï choàng keát hôïp moät caùch baát khaû phaân ly laø moät daáu chæ quy chieáu ñeán voøng tay maø Ñöùc Kitoâ oâm laáy Hoäi thaùnh. Vì theá, caùc ñoâi baïn Kitoâ höõu laøm chöùng trong theá giôùi khoâng chæ veà moät moái lieân heä nhaân loaïi - eros (tình aùi ) vaø agape (tình baùc aùi) - maø coøn laø "hình aûnh" soáng ñoäng cuûa moät moái daây lieân keát thaùnh thieâng vaø sieâu vieät, töùc laø moái lieân keát hôïp nhaát giöõa Ñöùc Kitoâ vôùi coäng ñoaøn caùc Kitoâ höõu. Ngay trong Saùch Saùng Theá, ñoâi baïn yeâu thöông vaø sinh saûn ñaõ ñöôïc goïi laø "hình aûnh" cuûa Thieân Chuùa Taïo Hoùa: "Thieân Chuùa saùng taïo con ngöôøi theo hình aûnh cuûa Ngöôøi; theo hình aûnh Thieân Chuùa Ngöôøi saùng taïo hoï; Ngöôøi saùng taïo hoï coù nam coù nöõ" (St 1,27).
31. Khi Thaùnh Phaoloâ nhaéc ñeán ñoaïn saùch Saùng theá noùi ñeán vieäc hai ngöôøi, ngöôøi nam vaø ngöôøi nöõ trôû neân "moät xöông moät thòt" (x. St 2,24), ñoaïn ñoù ñònh nghóa söï thaân maät tình yeâu giöõa vôï choàng nhö moät bieåu töôïng röïc rôõ cuûa hieäp thoâng söï soáng vaø nhaân aùi giöõa Ñöùc Kitoâ vaø Hoäi thaùnh (x. Ep 5,32). Qua nhöõng doøng chöõ trong thö Göûi tín höõu EÂpheâsoâ, vöøa chan chöùa nhaân tính vöøa ñaäm chaát thaàn hoïc, Thaùnh Phaoloâ khoâng chæ ñeà xuaát moät maãu möïc ñôøi soáng hoân nhaân Kitoâ giaùo, maø coøn chæ ra raèng nguoàn goác cuûa hoân nhaân moät vôï moät choàng phaùt xuaát töø söï keát hôïp duy nhaát vaø hoaøn haûo giöõa Ñöùc Kitoâ vaø Hoäi thaùnh. Hoân nhaân khoâng chæ phaûn chieáu söï keát hôïp aáy, maø coøn taùi taïo vaø hieän thöïc hoùa noù qua tình yeâu cuûa vôï choàng; laø daáu chæ höõu hieäu vaø soáng ñoäng cuûa aân suûng vaø tình yeâu laøm neân söï keát hôïp giöõa Ñöùc Kitoâ vaø Hoäi thaùnh.
32. Cuoái cuøng, trong thö Göûi tín höõu Do Thaùi chuùng ta gaëp moät lôøi khuyeân saâu saéc. Sau lôøi keâu goïi soáng baùc aùi (x. Dt 13,1-3), taùc giaû ñeà caäp ngaén goïn ñeán hoân nhaân, khuyeán nghò moïi ngöôøi toân troïng ñònh cheá naøy vaø giöõ gìn loøng chung thuûy phu theâ: "Ai naáy phaûi toân troïng hoân nhaân, chôù laøm cho loan phoøng ra oâ ueá" (Dt 13,4).[22] Taùc giaû môøi goïi toân vinh hoân nhaân, nhaán maïnh giaù trò cuûa caùc moái quan heä phu theâ chung thuûy, ñoàng thôøi ñöa ra moät lôøi caûnh baùo trang troïng: Thieân Chuùa seõ xeùt xöû keû gian daâm vaø keû ngoaïi tình, töùc nhöõng ai khoâng toân troïng söï thaùnh thieâng vaø tính duy nhaát cuûa hoân nhaân. Lôøi khuyeân toân troïng hoân nhaân vaø giöôøng hoân phoái coù boái caûnh lòch söû roõ reät: moät soá khuynh höôùng khoå cheá ñaõ haï thaáp ñònh cheá hoân nhaân, xem noù nhö moät söï thoûa hieäp vôùi tính xaùc thòt (materia), döïa treân caùch hieåu rieâng veà nhöõng gì noùi trong Cl 2,20-23. Tuy nhieân, lôøi khuyeân trong Thö khoâng nhaém choáng laïi quan heä tình duïc (rapporti sessuali) noùi chung, maø nhaém vaøo nhöõng ai phuû nhaän loøng chung thuûy phu theâ vaø tính duy nhaát cuûa hoân nhaân.
III. Tieáng vang cuûa Kinh thaùnh trong lòch söû
33. Trong suoát chieàu daøi lòch söû Giaùo hoäi, Lôøi maïc khaûi ñöôïc chöùa ñöïng trong Thaùnh kinh ñaõ phaùt ra nhieàu tieáng vang khaùc nhau; chuùng toâi seõ coá gaéng ghi laïi ít nhaát moät phaàn trong soá ñoù.
Vaøi suy tö cuûa caùc nhaø thaàn hoïc Kitoâ giaùo
34. Thaät höõu ích khi tieáp nhaän söï phong phuù cuûa tö töôûng Kitoâ giaùo qua caùc theá kyû, khôûi ñi töø caùc giaùo phuï cuûa Hoäi thaùnh - nhöõng nhaân vaät coù taàm quan troïng ñaëc bieät - vaø tieáp tuïc ñeán caùc thaàn hoïc gia thuoäc nhieàu tröôøng phaùi vaø khuynh höôùng khaùc nhau.
Nhöõng trieån khai ban ñaàu veà hôïp nhaát vaø hieäp thoâng hoân nhaân nôi caùc giaùo phuï
35. Thaùnh Gioan Kim Khaåu nhìn nhaän söï hôïp nhaát hoân nhaân mang moät giaù trò ñaëc bieät. Khaùc vôùi moät soá Giaùo phuï khaùc, ngaøi khaúng ñònh raèng "thuôû xöa hoân nhaân coù hai duyeân côù, nay chæ coøn moät". Ngaøi giaûi thích raèng Thaùnh Phaoloâ (x. 1 Cr 7,2.5.9) truyeàn daïy vieäc keát hôïp vôùi nhau, khoâng phaûi ñeå hoï trôû thaønh cha meï cuûa nhieàu con caùi", maø vì ñieàu ñoù giuùp caùc ñoâi baïn phu theâ ñaït tôùi "vieäc loaïi boû tính phoùng ñaõng vaø ham muoán voâ ñoä".[23] Toùm laïi, vò Thaùnh Tieán só Hoäi thaùnh cho raèng söï hôïp nhaát hoân nhaân - khi ngöôøi ta choïn gaén boù vôùi chæ moät ngöôøi - giaûi phoùng con ngöôøi khoûi nhöõng buøng phaùt tính duïc voâ ñoä, vöøa khoâng coù tình yeâu vöøa thieáu loøng chung thuûy, cuõng nhö ñònh höôùng ñôøi soáng tính duïc moät caùch ñuùng ñaén.
36. Thaùnh Augustinoâ, duø nhaán maïnh tröôùc heát ñeán taàm quan troïng cuûa vieäc sinh saûn, nhöng tröôùc tieân ngaøi ñeà cao thieän haûo cuûa söï hôïp nhaát ñöôïc bieåu loä qua loøng chung thuûy: "Loøng chung thuûy ñoøi hoûi khoâng ñöôïc coù quan heä tình duïc vôùi ngöôøi naøo khaùc".[24] Thaùnh Augustinoâ cuõng dieãn taû veû ñeïp cuûa söï hôïp nhaát phu theâ nhö moät thieän haûo do töï thaân, ñöôïc moâ taû sinh ñoäng nhö moät haønh trình "saùt caùnh beân nhau" (fianco a fianco): "Moái lieân keát töï nhieân ñaàu tieân cuûa xaõ hoäi loaøi ngöôøi laø giöõa ngöôøi nam vaø ngöôøi nöõ. Thieân Chuùa khoâng taïo döïng moãi ngöôøi moät caùch rieâng reõ roài sau ñoù gheùp hoï laïi nhö nhöõng keû xa laï, nhöng ñaõ taïo döïng ngöôøi naøy töø ngöôøi kia; vaø caïnh söôøn cuûa ngöôøi nam, nôi ngöôøi nöõ ñöôïc ruùt ra vaø hình thaønh, bieåu thò söùc maïnh cuûa söï keát hôïp cuûa hoï. Thaät vaäy, saùt caùnh beân nhau laø cuøng böôùc ñi vaø cuøng höôùng ñeán moät muïc tieâu chung".[25]
37. Ngay caû tröôùc Thaùnh Augustinoâ, lôøi ca ngôïi cuûa Tertullianoâ veà hoân nhaân ñaõ noåi tieáng, ñöôïc hieåu nhö söï hôïp nhaát trong xöông thòt vaø trong tinh thaàn cuûa hai ngöôøi cuøng böôùc ñi "trong moät nieàm hy voïng duy nhaát": "Laøm sao toâi coù theå dieãn taû ñöôïc haïnh phuùc cuûa cuoäc hoân nhaân maø Hoäi thaùnh keát hôïp [...]. Thaät laø moät caùch tuyeät vôøi khi hai tín höõu ñöôïc lieân keát trong moät nieàm hy voïng, trong moät söï tuaân giöõ, trong moät söï phuïc vuï duy nhaát! Caû hai ñeàu laø anh em vaø caû hai cuøng phuïc vuï; khoâng heà coù söï chia reõ naøo trong tinh thaàn cuõng nhö trong thaân xaùc. Traùi laïi, hoï thöïc söï laø hai neân moät xöông moät thòt, vaø nôi naøo xöông thòt neân moät, thì tinh thaàn cuõng laø moät".[26]
38. Söï kieän neân "moät xöông moät thòt" naøy ñöôïc caùc giaùo phuï giaûi thích moät caùch raát thöïc teá vaø maïnh meõ; ñeán möùc khi ñoái dieän vôùi nhöõng maâu thuaãn trong thöïc teá veà söï hôïp nhaát phu theâ, caùc ngaøi khoâng ngaàn ngaïi ñöa ra nhöõng khaúng ñònh nhö sau: "phaân chia xöông thòt mình, phaân chia thaân theå mình";[27] "gioáng nhö söï döõ cuûa vieäc caét xeû chính thaân theå mình";[28] "Thieân Chuùa khoâng muoán thaân theå bò chia reõ vaø taùch lìa".[29]
39. Duø sao, caàn nhôù raèng Hoäi thaùnh Latinh ñaëc bieät nhaán maïnh caùc khía caïnh phaùp lyù cuûa hoân nhaân, ñieàu ñaõ daãn tôùi xaùc tín quyù giaù raèng chính ñoâi baïn laø thöøa taùc vieân cuûa bí tích.[30] Nhôø söï öng thuaän cuûa mình, hoï laøm phaùt sinh söï keát hôïp hoân nhaân duy nhaát vaø ñoäc höõu, moät thöïc taïi khaùch quan, coù tröôùc moïi kinh nghieäm hay caûm xuùc, keå caû nhöõng traûi nghieäm thieâng lieâng. Ngöôïc laïi, caùc giaùo phuï Ñoâng phöông vaø caùc Hoäi thaùnh Ñoâng phöông nhaán maïnh nhieàu hôn ñeán caùc chieàu kích thaàn hoïc, huyeàn nhieäm vaø giaùo hoäi cuûa moät söï keát hôïp, nhôø phuùc laønh cuûa Hoäi thaùnh, ñöôïc laøm phong phuù daàn theo thôøi gian döôùi taùc ñoäng cuûa aân suûng, trong khi söï hieäp thoâng giöõa caùc ñoâi phoái ngaãu ngaøy caøng ñöôïc hoäi nhaäp saâu hôn vaøo söï hieäp thoâng cuûa Hoäi thaùnh. Chính vì theá, taïi Ñoâng phöông, nghi thöùc cöû haønh hoân nhaân, vôùi taát caû caùc daáu chæ, lôøi caàu nguyeän vaø cöû chæ cuûa linh muïc, ñaõ ñöôïc ñaëc bieät coi troïng. Ngay töø thôøi Thaùnh Gioan Kim Khaåu, ñaõ coù vieäc noùi ñeán nghi thöùc ñoäi vöông mieän cho ñoâi taân hoân (stephaùnoma), do linh muïc cöû haønh, cuøng vôùi lôøi giaûi thích mang tính khai taâm maàu nhieäm: "Vì lyù do naøy, nhöõng vöông mieän ñöôïc ñaët treân ñaàu hoï nhö daáu chæ cuûa chieán thaéng, bôûi vì, sau khi ñaõ khoâng bò khuaát phuïc, hoï tieán vaøo giöôøng hoân phoái".[31]
40. Ñoàng thôøi, moät quan nieäm tích cöïc hôn veà khía caïnh töông quan chieám öu theá ôû phöông Ñoâng, ñöôïc bieåu loä caû trong söï keát hôïp tính duïc trong hoân nhaân maø khoâng thu heïp muïc ñích cuûa noù chæ vaøo vieäc sinh saûn. Chaúng haïn, ñieàu naøy ñöôïc chöùng thöïc khi Thaùnh Cleâmenteâ thaønh Alexandria maïnh meõ taùch mình khoûi nhöõng ngöôøi coi hoân nhaân laø toäi loãi, ngay caû khi hoï chaáp nhaän noù chæ ñeå baûo ñaûm söï duy trì noøi gioáng; ngaøi khaúng ñònh: "Neáu hoân nhaân laø toäi loãi theo Leà luaät, toâi khoâng hieåu laøm sao coù theå noùi raèng mình bieát Thieân Chuùa khi laïi cho raèng meänh leänh cuûa Thieân Chuùa laø toäi loãi! Khoâng, neáu 'Leà luaät laø thaùnh', thì hoân nhaân cuõng laø thaùnh".[32] Hôn nöõa, theo Thaùnh Gioan Kim Khaåu, hoân nhaân "khoâng phaûi laø moät söï mua baùn, maø laø moät hieäp thoâng cuûa söï soáng",[33] vaø ngaøi nhaán maïnh raèng söï tieát duïc quaù möùc trong hoân nhaân coù theå ñe doïa ñeán söï hôïp nhaát vôï choàng.
41. Söï hôïp nhaát vaø hieäp thoâng vôï choàng nhö moät phaûn chieáu cuûa söï keát hôïp giöõa Ñöùc Kitoâ vaø Hoäi thaùnh (x. Ep 5,28-30) laø chuû ñeà ñöôïc caùc giaùo phuï Ñoâng phöông khai trieån saâu saéc; Thaùnh Greâgoârioâ Nazianzeânoâ ruùt ra nhöõng heä quaû thieâng lieâng cuï theå: "Thaät laø toát ñeïp khi ngöôøi vôï toân kính Ñöùc Kitoâ qua ngöôøi choàng, vaø thaät laø toát ñeïp khi ngöôøi choàng khoâng khinh thöôøng Hoäi thaùnh qua ngöôøi vôï [...]. Nhöng ngöôøi choàng cuõng phaûi chaêm soùc vôï mình, bôûi vì chính Ñöùc Kitoâ chaêm soùc Hoäi thaùnh".[34]
Moät soá taùc giaû thôøi Trung Coå vaø Hieän Ñaïi
42. Trong tö töôûng cuûa Thaùnh Boânaventura veà hoân nhaân, voán cô baûn ñoàng nhaát vôùi tö töôûng cuûa Thaùnh Toâma maø chuùng ta seõ ñeà caäp sau, coù theå nhaän thaáy moät suy tö trong khuoân khoå taàm nhìn thaàn hoïc, nhaán maïnh söï caàn thieát cuûa vieäc hoaøn hôïp ñeå hoân nhaân coù theå dieãn taû troïn veïn söï keát hôïp giöõa con ngöôøi vaø Ñöùc Kitoâ: "Bôûi vì söï öng thuaän, khi chæ laø öng thuaän cho haønh ñoäng trong töông lai, thì khoâng thöïc söï laø öng thuaän, maø chæ laø lôøi höùa veà noù; vaø bôûi vì söï öng thuaän, tröôùc khi coù söï keát hôïp xaùc thòt, chöa taïo neân moät keát hôïp troïn veïn, vì hoï chöa trôû thaønh moät xöông moät thòt, neân heä quaû laø, qua nhöõng lôøi noùi höôùng veà töông lai, ngöôøi ta noùi raèng hoân nhaân ñaõ khôûi ñaàu; noù ñöôïc chuaån nhaän baèng nhöõng lôøi noùi ôû thì hieän taïi, nhöng ñöôïc hoaøn taát trong söï keát hôïp xaùc thòt, bôûi vì khi ñoù hoï trôû thaønh moät xöông moät thòt vaø chæ coù moät thaân theå; vaø vôùi ñieàu naøy, söï keát hôïp giöõa con ngöôøi vaø Ñöùc Kitoâ môùi ñöôïc dieãn taû caùch vieân maõn. Khi aáy, thaân xaùc cuûa ngöôøi naøy ñöôïc trao troïn veïn cho thaân xaùc cuûa ngöôøi kia".[35]
43. Cuõng höõu ích khi nhaéc laïi tö töôûng thaàn hoïc-muïc vuï cuûa Thaùnh Anphongsoâ Maria Liguori, ngöôøi trình baøy söï keát hôïp vaø vieäc trao ban laãn nhau cuûa vôï choàng moät caùch toaøn dieän (bao goàm caû quan heä tình duïc) vaø coi ñoù laø nhöõng muïc ñích noäi taïi thieát yeáu, trong khi vieäc sinh saûn ñöôïc xem laø muïc ñích noäi taïi nhöng mang tính ngaãu nhieân; do ñoù, ngaøi khaúng ñònh raèng "coù theå phaân bieät ba loaïi muïc ñích trong hoân nhaân: muïc ñích noäi taïi thieát yeáu, muïc ñích noäi taïi ngaãu nhieân, vaø muïc ñích ngaãu nhieân beân ngoaøi. Hai muïc ñích noäi taïi thieát yeáu laø söï trao ban laãn nhau keøm nghóa vuï chu toaøn moùn nôï vôï choàng [nghóa laø vieäc quan heä tình duïc] vaø moái daây baát khaû phaân ly. Cuõng coù hai muïc ñích noäi taïi ngaãu nhieân laø vieäc sinh saûn con caùi vaø phöông döôïc chöõa trò duïc voïng".[36]
44. Thaùnh Anphongsoâ cuõng ñeà caäp ñeán nhöõng muïc ñích beân ngoaøi hôïp phaùp nhö nieàm vui, veû ñeïp vaø nhieàu yeáu toá khaùc.[37] Baèng caùch naøy, vò Thaùnh Tieán só Hoäi thaùnh muoán laøm phong phuù theâm caùi nhìn veà hoân nhaân ñeå phaùt trieån moät caùch tieáp caän muïc vuï giuùp caùc ñoâi vôï choàng soáng söï keát hôïp cuûa hoï moät caùch phong phuù vaø sinh ñoäng hôn. Ngöôøi ta ñöôïc pheùp mong muoán keát hoân vì bò thu huùt ñaëc bieät bôûi moät trong nhöõng muïc ñích beân ngoaøi aáy, bôûi vì mieãn laø khoâng loaïi tröø caùc muïc ñích chính yeáu, thì ñieàu ñoù "khoâng phaûi laø moät söï leäch laïc".[38]
45. Gaàn ñaây hôn, Thaàn hoïc gia vaø Trieát gia nhaân vò Dietrich von Hildebrand tieáp noái söï nhaán maïnh veà vai troø trung taâm cuûa tình yeâu trong hoân nhaân theo giaùo huaán cuûa Ñöùc Thaùnh Cha Pioâ XI, nhaèm ñaøo saâu söï hieåu bieát veà caùc ñaëc tính vaø yù nghóa cuûa chính hoân nhaân.[39]Lieân quan ñeán chuû ñeà naøy, oâng phaân bieät hai hình thöùc hôïp nhaát boå sung cho nhau vaø laøm phong phuù caùch tieáp caän ban ñaàu cuûa vaên kieän: hình thöùc thöù nhaát, dieãn taû baèng ñaïi töø "chuùng ta" (noi), hình thöùc thöù hai, dieãn taû baèng caëp "toâi-em/toâi-anh" (io-tu). Trong hình thöùc "toâi-em/toâi-em" thì hai ngöôøi ñoái dieän nhau, trao ban chính mình cho nhau, sao cho "ngöôøi kia haønh ñoäng hoaøn toaøn nhö moät chuû theå, khoâng bao giôø laø moät ñoái töôïng ñôn thuaàn".[40] Ñieàu naøy bao haøm söï chuyeån töø xem ngöôøi khaùc nhö moät "ngöôøi aáy" (lui) sang nhaän ra ngöôøi aáy nhö moät "anh/em" (tu). Ngöôïc laïi, khi söï keát hôïp ñöôïc dieãn taû nhö "chuùng ta", ngöôøi kia ôû cuøng toâi, ôû beân caïnh toâi, cuøng böôùc ñi ñöôïc thuùc ñaåy bôûi nhöõng ñieàu chung gaén keát caùi chuùng ta laïi.[41] Söï keát hôïp vôï choàng soáng baèng caû hai kinh nghieäm naøy.
46. Trong söï keát hôïp hoân nhaân, von Hildebrand nhaán maïnh hai thaùi ñoä khoâng theå thieáu. Thaùi ñoä thöù nhaát laø "discretio" (tính caån troïng): ñaây laø moät khoâng gian thaân maät caù nhaân nhaèm baûo toàn caên tính vaø töï do cuûa moãi ngöôøi, nhöng khoâng gian naøy coù theå ñöôïc chia seû baèng moät quyeát ñònh hoaøn toaøn töï do, vaø khi ñöôïc chia seû, noù daãn ñeán söï thaâm saâu hôn cuûa moái lieân keát vôï choàng. Thaùi ñoä thöù hai laø "riverenza" (loøng toân troïng) ñoái vôùi tha nhaân. Loøng toân troïng ñöôïc bieåu loä ñaëc bieät trong söï keát hôïp tính duïc, bôûi vì ngöôøi ta yeâu moät con ngöôøi, voán thaùnh thieâng vaø baát khaû xaâm phaïm, chöù khoâng phaûi moät ñoái töôïng naøo ñoù. Ñoäng löïc noäi taïi cuûa daây hoân phoái - caùi "chuùng ta", theo caùc phaïm truø cuûa von Hildebrand - thuùc ñaåy vôï choàng ngaøy caøng bieåu loä saâu saéc hôn söï hieäp thoâng caù vò thaân maät cuûa hoï.
47. Quan ñieåm naøy cuõng ñöôïc chia seû bôûi Alice von Hildebrand, nhuõ danh Jourdain, vôï cuûa Dietrich. Baø khaúng ñònh raèng söï vieân maõn troïn veïn cuûa nhaân loaïi chæ coù theå ñaït ñöôïc trong söï keát hôïp giöõa ngöôøi nam vaø ngöôøi nöõ, moät "saùng kieán thaàn linh": "Ngaøi [Thieân Chuùa] khoâng chæ taïo döïng con ngöôøi goàm linh hoàn vaø thaân xaùc - moät thöïc taïi vöøa tinh thaàn vöøa vaät chaát - maø coøn, ñeå hoaøn thieän phöùc hôïp naøy, 'nam vaø nöõ, Ngaøi ñaõ döïng neân hoï'. Roõ raøng, söï vieân maõn cuûa baûn tính nhaân loaïi ñöôïc tìm thaáy trong söï keát hôïp hoaøn haûo giöõa ngöôøi nam vaø ngöôøi nöõ".[42] Vì vaäy, tình yeâu hoân phoái giöõa nam vaø nöõ ñöôïc nöõ trieát gia-thaàn hoïc gia ngöôøi Bæ xem laø ñænh cao trong ôn goïi cuûa con ngöôøi, laø bieåu hieän tuyeät ñænh hình aûnh cuûa Thieân Chuùa, nhö moät tieáng goïi töï hieán trong tình yeâu, nôi söï aâu yeám trìu meán giöõa hai ngöôøi giöõ vai troø neàn taûng, ñieàu maø chính Ñaáng Taïo Hoùa mong muoán: "Traùi tim laø trung taâm cuûa nhaân vò",[43] baø von Hildebrand cho bieát, tröôùc nhöõng caùm doã muoán ñaët haønh ñoäng cuûa chuû nghóa hoaït ñoäng leân treân söï ñoùn nhaän tình yeâu, voán ñöôïc hieåu ñuùng theo nghóa tình caûm. Baø coøn theâm raèng "nôi naøo tình aâu yeám ngöï trò, ôû ñoù duïc voïng seõ ruùt lui".[44]
48. Coù theå nhaän thaáy tính chaát trao ban troïn veïn cuûa tình yeâu phu theâ ngay caû trong ñieàu maø taùc giaû goïi laø moät chieàu kích thöïc söï "coù tính caùch hy teá" cuûa tình yeâu - vôùi moät tham chieáu roõ raøng ñeán tình yeâu "cho ñeán cuøng" cuûa Ñöùc Kitoâ. Ñieàu naøy bao goàm vieäc ñaët thieän ích cuûa tha nhaân leân treân thieän ích cuûa chính mình, moät hy teá coù theå ñöôïc goïi laø moät "caùi cheát" ñi chính mình, caùi cheát maø trong moät soá tröôøng hôïp coù theå daãn tôùi vieäc töø boû ngay caû nhöõng nieàm vui cuûa ñôøi soáng gia ñình vì tình yeâu do moät thieän ích lôùn lao hôn: "Duø laø baïn höõu hay vôï choàng, nhieàu 'tình nhaân' queân maát: söï hy sinh chính laø nhöïa soáng cuûa nhöõng tình yeâu cao thöôïng; hy sinh laø 'vitamin thaùnh thieän' cuûa tình yeâu, vaø ñieàu naøy cuõng aùp duïng cho hoân nhaân, voán mang laïi cho vôï choàng voâ soá cô hoäi ñeå cheát ñi chính mình".[45] Noùi caùch khaùc, tình yeâu phu theâ bieåu loä söï phong nhieâu cuûa noù, vöøa nhaân baûn vöøa thieâng lieâng, khi luoân môû ra tröôùc nhöõng ñoøi hoûi cao nhaát cuûa ñöùc aùi.[46]
Söï khai trieån cuûa nhaõn quan thaàn hoïc trong thôøi gian gaàn ñaây
49. Hans Urs von Balthasar ñaëc bieät coi troïng söï öng thuaän hoân nhaân, vì chính noù taïo ra moät söï hôïp nhaát môùi meû vöôït leân treân hai caù nhaân: "Söï ñoàng thuaän cuûa hai ngöôøi, voán ñaõ töï töôùc boû chính mình, chæ coù theå thöïc hieän ñöôïc trong moät yeáu toá thöù ba, [...] ñoù laø yeáu toá khaùch quan ñöôïc hình thaønh töø hai töï do cuûa hoï: lôøi theà, lôøi höùa long troïng, trong ñoù moãi ngöôøi trao söï öng thuaän döùt khoaùt cho töï do cuûa ngöôøi kia vaø cho maàu nhieäm cuûa ngöôøi aáy, ñoàng thôøi hieán daâng chính mình cho maàu nhieäm naøy. Ñaây laø moät thöïc taïi phaûi ñöôïc goïi laø khaùch quan, chæ vì noù thì hôn caû vieäc hai chuû theå ñaët caïnh nhau [...] noù heä taïi vieäc yù chí cuûa hoï ñaõ trôû neân moät thöïc taïi (thuoäc veà nhau), thöïc taïi ñöôïc ñaët leân treân hoï vaø ôû giöõa hoï, bôûi vì khoâng ai trong soá hai ngöôøi coù theå töï mình tuyeân boá mình laø chuû sôû höõu cuûa söï hôïp nhaát ñaõ phaùt sinh".[47]
50. Keát öôùc naøy, trong ñoù moãi ngöôøi vöôït leân chính mình vaø quy phuïc tröôùc thöïc taïi môùi ñöôïc hình thaønh, hoaøn toaøn khoâng phaûi laø söï phuû nhaän baûn thaân nhö moät caù nhaân töï do; traùi laïi, ñoù laø söï vieân maõn cuûa töï do, ñöôïc hoaøn taát trong vieäc töï daâng hieán troïn veïn cho ngöôøi khaùc: "Bieán coá töï daâng hieán ñeå thuoäc veà nhau, voán chæ ñöôïc thöïc hieän döôùi voøm trôøi do Thaùnh Thaàn tình yeâu giaêng phuû treân hoï, Ñaáng höôùng daãn vaø linh höùng cho hoï, hoaøn toaøn khoâng phaûi laø söï vong thaân cuûa moãi caù nhaân. Ngöôøi naøy chæ ñaït tôùi chính mình nhôø tieáng goïi cuûa töï do nôi ngöôøi kia, voán trao cho ngöôøi aáy khaû naêng quyeát ñònh vaø ñònh ñoaït töï do cuûa mình; vaø quyeát ñònh naøy trôû neân chín chaén, 'tröôûng thaønh ñaày ñuû', chính khi ngöôøi aáy khoâng coøn ruùt lui caùch do döï, nhöng taäp trung toaøn boä söùc löïc cuûa mình laïi, ñeå hieán daâng moät laàn cho taát caû vaø maõi maõi".[48]
51. Taùc giaû naøy chieâm nieäm moät caùch ñaëc bieät vaø saâu saéc veà yù nghóa thaàn hoïc cuûa hôïp nhaát hoân nhaân nhö phaûn chieáu maàu nhieäm keát hôïp giöõa Ñöùc Kitoâ vaø Hoäi thaùnh: "Söï hôïp nhaát, thöôùc ño cuûa tình yeâu hoân nhaân trôû thaønh chính tình yeâu giöõa Ñöùc Kitoâ vaø Hoäi thaùnh [...]. Söï hôïp nhaát nguyeân thuûy heä taïi ôû choã Hoäi thaùnh ñöôïc sinh ra töø Ñöùc Kitoâ nhö Evaø töø Añam: phaùt xuaát töø caïnh söôøn bò ñaâm thuûng cuûa Chuùa ñang an giaác treân thaäp giaù, döôùi boùng cuûa söï cheát vaø aâm phuû. Vì theá, Hoäi thaùnh laø thaân theå cuûa Ngöôøi, nhö Evaø laø xöông thòt cuûa Añam. Trong giaác nguû töû thaàn cuûa Cuoäc Khoå Naïn, Ngöôøi 'ñaõ taïo thaønh cho mình Hoäi thaùnh, nhö moät hieàn theâ tuyeät dieäu, khoâng tì oá, khoâng veát nhaên' (Ep 5,24-27). Chính Ngöôøi, vôùi tö caùch laø con ngöôøi, ñaõ ñeå mình rôi vaøo giaác nguû cuûa söï cheát, ñeå roài, vôùi tö caùch laø Thieân Chuùa, Ngöôøi coù theå moät caùch nhieäm maàu ruùt ra töø söï cheát aáy moät nguoàn phong nhieâu, nhôø ñoù Ngöôøi taïo döïng cho mình hieàn theâ laø Hoäi thaùnh. Vì vaäy, Hoäi thaùnh vöøa laø chính Ngöôøi, laïi vöøa khoâng phaûi laø chính Ngöôøi: laø thaân theå vaø laø hieàn theâ cuûa Ngöôøi. 'Ai yeâu vôï mình thì yeâu chính mình. Khoâng ai gheùt thaân xaùc mình bao giôø; traùi laïi, ngöôøi ta nuoâi döôõng vaø chaêm soùc noù. Cuõng vaäy, Ñöùc Kitoâ chaêm soùc Hoäi thaùnh, bôûi vì chuùng ta laø chi theå cuûa thaân theå Ngöôøi' (Ep 5,28-30)".[49]
52. Moät nhaõn quan mang chieàu kích Kitoâ hoïc vaø Thaàn Khí hoïc nhö theá coù nhöõng heä quaû cuï theå ñoái vôùi kinh nghieäm hoân nhaân: "Neáu chuùng ta trôû laïi chieâm ngaém söï trao hieán laãn nhau cuûa ñoâi vôï choàng, ñieàu naøy moät laàn nöõa cho thaáy roõ raèng quy luaät chung trong tình yeâu cuûa hoï (theo nghóa Kitoâ hoïc) phaùt xuaát töø chính thaùi ñoä töï nguyeän hieán thaân ñeå thuoäc veà nhau; vì theá, ñoù khoâng phaûi laø moät quy luaät bò aùp ñaët töø beân ngoaøi. Traùi laïi, quy luaät aáy thöïc söï vöôn leân, vöôït treân caû hai ngöôøi, nhö moät thöïc taïi thöù ba, mang tính phong nhieâu vaø saùng taïo (theo nghóa Thaàn Khí hoïc), vaø chính thöïc taïi naøy linh höùng cho hoï trong töøng haønh vi hieán daâng cuûa mình".[50]
53. Karl Rahner cuõng suy tö veà söï hôïp nhaát hoân nhaân nhö moät bieåu hieän cuûa tình yeâu giöõa Ñöùc Kitoâ vaø Hoäi thaùnh, nhöng khoâng theo nghóa coi Ñöùc Kitoâ vaø Hoäi thaùnh laø hai thöïc theå ngang haøng ñoái dieän nhau, vì tình yeâu maø Ñöùc Kitoâ daønh cho Hoäi thaùnh phaùt xuaát töø "yù muoán thöông xoùt cuûa Thieân Chuùa trong vieäc töï thoâng ban chính mình".[51] Töø yù muoán naøy, nhö nguyeân nhaân, phaùt sinh hieäu quaû ñaàu tieân laø söï hôïp nhaát Ñöùc Kitoâ-Hoäi thaùnh; cuoái cuøng, tình yeâu nhö ñöôïc bieåu loä trong ñôøi soáng vôï choàng höôùng veà nguoàn coäi cuûa noù nôi chính Thieân Chuùa.[52] Thaät höõu ích khi döøng laïi ôû hai ñoaïn vaên cuûa Rahner voán raát huøng hoàn. Ñoaïn thöù nhaát: "Trong tình yeâu thöïc söï mang tính caù vò, aån chöùa moät yeáu toá voâ ñieàu kieän, ngaàm chæ veà moät thöïc taïi vöôït ra ngoaøi vaø vöôït leân treân quan heä nhaân quaû cuûa cuoäc gaëp gôõ giöõa nhöõng ngöôøi yeâu nhau: khi hoï thöïc söï yeâu, hoï lieân tuïc taêng tröôûng ñeå vöôït leân treân chính mình, böôùc vaøo doøng chaûy khoâng coøn ñieåm ñeán trong caùi höõu haïn vaø coù theå xaùc ñònh. Doøng chaûy naèm trong moät khoaûng caùch voâ cuøng taän, ñöôïc ngaàm gôïi leân trong moät tình yeâu nhö vaäy, cuoái cuøng chæ coù theå goïi baèng moät teân duy nhaát: Thieân Chuùa".[53] Ñoaïn thöù hai: "Hoân nhaân vaø moái raøng buoäc giöõa Thieân Chuùa vaø nhaân loaïi trong Ñöùc Kitoâ khoâng chæ coù theå ñöôïc chuùng ta ñem so saùnh vôùi nhau, maø ñuùng hôn, chuùng khaùch quan toàn taïi trong moät moái töông quan töông hoã ñeán möùc hoân nhaân khaùch quan bieåu thò tình yeâu maø Thieân Chuùa coù trong Ñöùc Kitoâ daønh cho Hoäi thaùnh; töông quan yeâu thöông vaø caùch cö xöû cuûa Ñöùc Kitoâ ñoái vôùi Hoäi thaùnh tieân baùo töông quan yeâu thöông vaø caùch cö xöû chi phoái hoân nhaân, vaø trong töông quan ñoù hoân nhaân tìm thaáy söï vieân maõn cuûa mình, ñeán noãi noù töï bao haøm trong hoân nhaân nhö khoaûnh khaéc noäi taïi cuûa tình yeâu ñoù".[54]
54. Quan ñieåm Kitoâ hoïc-Ba Ngoâi veà söï hôïp nhaát hoân nhaân ñaõ ñöôïc nhieàu taùc giaû Chính thoáng giaùo ñöông ñaïi nhaán maïnh moät caùch sinh ñoäng vaø giaøu chaát thi ca. Sau ñaây laø ba ví duï tieâu bieåu:
55. Khôûi ñi töø taàm nhìn thaàn bí cuûa mình, thaàn hoïc gia Chính thoáng giaùo Alexander Schmemann khaúng ñònh raèng: "Trong cuoäc hoân nhaân Kitoâ giaùo, thöïc ra coù ba ngoâi vò ñöôïc keát hôïp; vaø loøng trung thaønh gaén boù cuûa hai ngoâi vò höôùng veà ngoâi vò thöù ba - töùc Thieân Chuùa - Ngöôøi giöõ cho caû hai ngoâi vò kia ôû trong moät söï hôïp nhaát soáng ñoäng vôùi nhau vaø vôùi Thieân Chuùa. Tuy nhieân, chính söï hieän dieän cuûa Thieân Chuùa ñaùnh daáu chaám döùt quan nieäm xem hoân nhaân nhö moät thöïc taïi thuaàn 'töï nhieân'. Chính thaäp giaù cuûa Ñöùc Kitoâ ñaõ phaù vôõ tính töï laäp cuûa baûn tính töï nhieân. Nhöng 'nhôø thaäp giaù, nieàm vui ñaõ ñi vaøo toaøn coõi theá giôùi'. Vì vaäy, söï hieän dieän cuûa Ngöôøi chính laø nieàm vui ñích thöïc cuûa hoân nhaân".[55]
56. Moät chöùng töø ñeïp khaùc ñöôïc tìm thaáy trong lôøi cuûa trieát gia-thaàn hoïc gia ngöôøi Nga Pavel Evdokimov: "Söï hôïp nhaát ñoàng baûn theå cuûa hoân nhaân caáu thaønh söï hôïp nhaát cuûa hai nhaân vò ñaët mình trong Thieân Chuùa [...]. Do ñoù, caáu truùc Ba Ngoâi nguyeân thuûy laø: ngöôøi nam-ngöôøi nöõ trong Chuùa Thaùnh Thaàn. Vieäc thöïc hieän troïn veïn söï hôïp nhaát cuûa hoï trong hoân nhaân (nôi ngöôøi choàng, theo Thaùnh Phaoloâ, laø hình aûnh cuûa Ñöùc Kitoâ vaø ngöôøi vôï laø hình aûnh cuûa Hoäi thaùnh) trôû thaønh söï töông ñöông hoân phoái trong moái hôïp nhaát Ñöùc Kitoâ-Thaùnh Thaàn".[56]
57. Cuoái cuøng, ñaùng trích daãn moät ñoaïn ñöôïc khai saùng bôûi thaàn hoïc gia John Meyendorff: "Ngay trong theá giôùi naøy, Kitoâ höõu laø moät ngöôøi ñöôïc môøi goïi traûi nghieäm moät ñôøi soáng môùi, trôû thaønh coâng daân cuûa Nöôùc Trôøi, vaø ñieàu ñoù coù theå thöïc hieän ñöôïc ngay trong hoân nhaân [...]. Ñoù laø moät söï keát hôïp ñoäc ñaùo cuûa hai höõu theå ñang yeâu nhau, hai höõu theå coù theå vöôït leân treân nhaân tính cuûa mình vaø nhôø ñoù ñöôïc keát hôïp khoâng chæ 'vôùi nhau', maø coøn 'trong Ñöùc Kitoâ'".[57]
58. Caùc taùc giaû Ñoâng phöông ñöông ñaïi cuõng nhaán maïnh chieàu kích töông quan döôùi aùnh saùng maàu nhieäm Ba Ngoâi. Nhaø thaàn hoïc Hy Laïp Ioannis Zizioulas khaúng ñònh raèng "nhaân vò laø söï khaùc bieät trong hieäp thoâng vaø söï hieäp thoâng trong khaùc bieät. Ngoâi vò laø moät caên tính xuaát hieän qua töông quan (schesis, theo thuaät ngöõ cuûa caùc giaùo phuï Hy Laïp); ñoù laø moät 'toâi' (io) chæ coù theå hieän höõu chöøng naøo noù lieân heä vôùi moät 'baïn' (tu) khaúng ñònh söï hieän höõu vaø söï khaùc bieät cuûa noù. [...] [Caùi 'toâi'] khoâng theå ñôn giaûn toàn taïi neáu thieáu tha nhaân. Ñoù chính laø ñieàu phaân bieät ngoâi vò vôùi caù nhaân".[58] Trong boái caûnh ñaùnh giaù neùt ñaëc thuø cuûa thaàn hoïc Ñoâng phöông veà töông quan - voán, veà cuøng baûn chaát, phaûn chieáu hieäp thoâng Ba Ngoâi - thaàn hoïc gia-trieát gia Hy Laïp Christos Yannaras cho thaáy ñôøi soáng phu theâ phaûi ñöôïc hieåu trong khung caûnh roäng hôn cuûa caùc moái töông quan trong coäng ñoàng Hoäi thaùnh, ñieàu naøy cho pheùp hieåu tính duïc nhö moät töông quan caù vò ñöôïc bieán ñoåi bôûi ôn suûng Ba Ngoâi: "Moái töông quan vaø söï hieåu bieát giöõa vôï choàng trôû thaønh nhöõng bieán coá mang tính Hoäi thaùnh; chuùng ñöôïc thöïc hieän khoâng chæ nhôø baûn tính töï nhieân maø coøn nhôø Hoäi thaùnh [...] trong boái caûnh nhöõng moái töông quan gaén keát Hoäi thaùnh nhö hình aûnh cuûa maãu möïc Ba Ngoâi".[59] Vaø ngay sau ñoù oâng giaûi thích raèng "ñieàu naøy khoâng coù nghóa laø 'taâm linh hoùa' hoân nhaân vaø haï thaáp giaù trò cuûa moái töông quan töï nhieân, maø laø söï bieán ñoåi naêng ñoäng cuûa xung löïc töï nhieân thaønh moät bieán coá hieäp thoâng caù vò, theo caùch Hoäi thaùnh thöïc hieän söï hieäp thoâng, nghóa laø nhö moät aân hueä-hoàng aân nhöng khoâng cuûa söï khaùc bieät vaø töï do caù vò".[60]
Nhöõng can thieäp cuûa Huaán quyeàn
Nhöõng can thieäp môû ñaàu
59. Cho ñeán trieàu Ñöùc Leâoâ XIII, caùc can thieäp lieân quan ñeán hoân nhaân nhaát phu nhaát phuï coøn ít vaø mang tính thieát yeáu. Caàn ghi nhaän moät can thieäp ngaén nhöng quan troïng cuûa Ñöùc Innoâcenteâ III naêm 1201, trong ñoù ngaøi nhaéc tôùi nhöõng ngöôøi ngoaïi giaùo "chia seû tình caûm phu theâ vôùi nhieàu ngöôøi nöõ cuøng moät luùc" vaø, daãn giaûi theo Saùch Saùng Theá, khaúng ñònh raèng ñieàu ñoù traùi vôùi ñöùc tin Kitoâ giaùo vì "töø thuôû ban ñaàu, chæ moät chieác xöông söôøn ñaõ ñöôïc bieán thaønh moät ngöôøi nöõ".[61] Tieáp ñoù, ngaøi vieän daãn Thaùnh kinh (x. Ep 5,31; St 2,24; Mt 19,5) ñeå nhaán maïnh raèng "caû hai seõ neân moät xöông moät thòt" (duo in carne una) vaø raèng ngöôøi nam ñöôïc keâu goïi hôïp nhaát "vôùi vôï mình", chöù khoâng phaûi "vôùi nhieàu ngöôøi vôï". Cuoái cuøng, ngaøi giaûi thích leänh caám ngoaïi tình (x. Mt 19,9; Mc 10,11) nhö moät quy chieáu tröïc tieáp ñeán hoân nhaân moät vôï moät choàng.[62]
60. Coâng ñoàng Lyon II moät laàn nöõa khaúng ñònh raèng: "Caàn naém chaéc raèng moät ngöôøi nam khoâng ñöôïc pheùp coù nhieàu vôï cuøng moät luùc, cuõng nhö moät ngöôøi nöõ khoâng ñöôïc pheùp coù nhieàu ngöôøi nam".[63] Coâng ñoàng Trentoâ ruùt yù nghóa cuûa hoân nhaân nhaát phu nhaát phuï töø chính lôøi daïy cuûa Ñöùc Kitoâ, khi Ngöôøi roõ raøng khaúng ñònh raèng trong raøng buoäc naøy chæ coù hai ngöôøi ñöôïc keát hôïp maät thieát, khi Ngöôøi noùi: "Vaäy hoï khoâng coøn laø hai nöõa, nhöng laø moät xöông moät thòt".[64] Sang theá kyû XVIII, khi xem xeùt tình traïng caùc cuoäc hoân nhaân bí maät, Ñöùc Beâneâñictoâ XIV ñaõ nhaéc laïi raèng: "Bao laâu baïn traêm naêm coøn soáng, khoâng moät ai trong hai ngöôøi coù theå tieán tôùi nhöõng cuoäc hoân nhaân khaùc".[65]
Ñöùc Leâoâ XIII
61. Laäp luaän troïng taâm trong giaùo huaán cuûa Ñöùc Leâoâ XIII lieân quan ñeán ñeà taøi hoân nhaân nhaát phu nhaát phuï, ñöôïc ngaøi nhaéc laïi vôï choàng trôû neân "moät xöông moät thòt": "Ñieàu naøy ñaõ ñöôïc Tin möøng long troïng xaùc nhaän vôùi thaåm quyeàn thaàn linh cuûa Ñöùc Gieâsu Kitoâ, Ñaáng ñaõ coâng boá cho ngöôøi Do Thaùi vaø cho caùc toâng ñoà bieát raèng hoân nhaân, ngay töø neàn taûng cuûa noù, phaûi chæ dieãn ra giöõa hai ngöôøi - töùc giöõa moät ngöôøi nam vaø moät ngöôøi nöõ - vaø töø hai ngöôøi aáy taïo thaønh moät xöông moät thòt".[66]
62. Trong suy tö cuûa ngaøi, vieäc baûo veä hoân nhaân nhaát phu nhaát phuï töông töï nhö vieäc baûo veä phaåm giaù cuûa ngöôøi nöõ, phaåm giaù aáy khoâng theå bò phuû nhaän hay xuùc phaïm ngay caû vì öôùc muoán sinh saûn con caùi. Do ñoù, tính duy nhaát cuûa hoân nhaân haøm chöùa quyeàn löïa choïn töï do cuûa ngöôøi nöõ, ngöôøi coù quyeàn ñoøi hoûi moät moái töông quan ñoäc höõu. Ngaøi vieát: "Khoâng coù gì khoán khoå hôn ngöôøi vôï, bò haï thaáp ñeán möùc gaàn nhö chæ ñöôïc coi laø moät coâng cuï ñeå thoûa maõn duïc voïng hoaëc ñeå sinh ñeû con caùi. Ngöôøi ta khoâng heà xaáu hoå tröôùc vieäc nhöõng ngöôøi ñöôïc döï ñònh laøm vôï laïi bò mua baùn nhö nhöõng vaät theå xaùc thòt, vaø ñoâi khi ngöôøi cha hoaëc ngöôøi choàng coøn ñöôïc trao quyeàn keát aùn ngöôøi vôï ñeán möùc cöïc khoå".[67]
63. Hoân nhaân moät vôï moät choàng laø bieåu hieän cuûa moät söï tìm kieám hoã töông vaø ñoäc höõu vì lôïi ích cuûa ngöôøi kia: "Ñieàu caàn thieát laø hoï luoân coù taâm hoàn saün saøng nhaän ra raèng moãi ngöôøi maéc nôï ngöôøi kia moät tình yeâu voâ cuøng lôùn lao, moät ñöùc tin kieân vöõng, moät söï trôï giuùp aân caàn vaø beàn bæ".[68] Vôùi Ñöùc Kitoâ, thöïc taïi "moät xöông moät thòt" naøy nhaän ñöôïc moät ñoäng löïc môùi vaø quyù giaù, vaø ñaït tôùi söï vieân maõn trong Bí tích Hoân phoái: "Caàn noùi theâm raèng hoân nhaân laø Bí tích do bôûi ñieàu naøy: ñoù laø moät daáu chæ thaùnh thieâng, sinh ôn suûng vaø trôû thaønh hình aûnh cuûa cuoäc hoân phoái maàu nhieäm giöõa Ñöùc Kitoâ vaø Hoäi thaùnh. Hình thöùc vaø bieåu töôïng cuûa cuoäc hoân phoái aáy ñöôïc dieãn taû ngay trong moái daây keát hôïp hoaøn haûo maø ngöôøi nam vaø ngöôøi nöõ keát hôïp laïi vôùi nhau, vaø chính moái daây aáy khoâng gì khaùc hôn laø chính hoân nhaân".[69]
Ñöùc Pioâ XI
64. Ñöùc Thaùnh Cha Pioâ XI ñaõ khai trieån saâu roäng hôn giaùo lyù veà söï hôïp nhaát hoân nhaân trong Toâng thö Casti connubii. Ngaøi nhaán maïnh ñeán giaù trò cuûa "loøng chung thuûy laãn nhau cuûa vôï choàng trong vieäc thöïc hieän giao öôùc hoân nhaân; sao cho nhöõng gì thuoäc veà giao öôùc naøy, giao öôùc ñöôïc thieát laäp theo luaät Thieân Chuùa, chæ thuoäc veà baïn traêm naêm, khoâng ñöôïc töôùc ñoaït nôi ngöôøi aáy, cuõng khoâng ñöôïc trao cho ngöôøi thöù ba". Roài Ngaøi keát luaän: "Vì vaäy, ñöùc tin naøy tröôùc heát ñoøi hoûi söï hôïp nhaát tuyeät ñoái cuûa hoân nhaân, maø chính Ñaáng Taïo Hoùa ñaõ phaùc hoïa trong hoân nhaân cuûa oâng baø nguyeân toå, Ñaáng muoán raèng hoân nhaân chæ ñöôïc thieát laäp giöõa moät ngöôøi nam vaø chæ moät ngöôøi nöõ".[70]
65. Do ñoù, Ñöùc Thaùnh Cha ñaõ laøm phong phuù hôn giaùo huaán veà söï hôïp nhaát cuûa hoân nhaân, ñeà xuaát moät suy tö môùi meû veà tình yeâu phu theâ - tình yeâu "thaám nhuaàn toaøn boä boån phaän cuûa ñôøi soáng phu theâ vaø trong hoân nhaân Kitoâ giaùo, tình yeâu aáy chieám vò trí öu vieät cuûa söï cao quyù".[71] Ñieàu cao quyù nhaát trong hoân nhaân chính laø tình yeâu phu theâ, nhaát laø khi nhôø ôn thaùnh noù ñaït tôùi chieàu kích sieâu nhieân cuûa ñöùc aùi. Heä quaû laø, söï keát hôïp hoân nhaân trôû thaønh moät haønh trình tröôûng thaønh taâm linh: "Noù khoâng chæ ñöôïc hieåu laø söï trôï giuùp laãn nhau, maø coøn phaûi höôùng tôùi muïc tieâu saâu xa hôn, ñuùng hôn phaûi nhaém tröôùc heát ñeán ñieàu naøy: vôï choàng giuùp nhau ngaøy caøng ñöôïc ñaøo luyeän vaø hoaøn thieän noäi taâm, ñeå trong söï keát hôïp ñôøi soáng giöõa hoï ngaøy caøng lôùn leân trong caùc nhaân ñöùc, caùch toái ña trong loøng baùc aùi chaân thaønh ñoái vôùi Thieân Chuùa vaø tha nhaân [...]. Söï ñaøo luyeän noäi taâm laãn nhau naøy, vôùi noã löïc kieân trì ñeå hoaøn thieän nhau, theo moät nghóa raát ñuùng, coù theå ñöôïc coi laø nguyeân nhaân vaø ñoäng löïc chính cuûa hoân nhaân".[72] Söï "môû roäng" yù nghóa veà hoân nhaân maø Ñöùc Thaùnh Cha trình baøy ôû ñaây ñaõ vöôït troäi quan nieäm haïn heïp tröôùc ñaây, quan nieäm voán chuû yeáu xem hoân nhaân nhö theå cheá nhaèm sinh saûn vaø giaùo duïc con caùi, ñeå môû ñöôøng cho vieäc ñaøo saâu yù nghóa hôïp nhaát cuûa hoân nhaân vaø cuûa tính duïc.
66. Cuõng caàn ghi nhôù raèng, ngay trong thôøi ñaïi cuûa mình, Ñöùc Thaùnh Cha Pioâ XI ñaõ thaáy caàn phaûi neâu baät nhöõng khuynh höôùng traùi ngöôïc vôùi hoân nhaân nhaát phu nhaát phuï, nhöõng khuynh höôùng maø ngaøy nay coøn trôû neân phoå bieán hôn nöõa: "Do ñoù, loøng chung thuûy tröôùc heát bò baêng hoaïi bôûi nhöõng ngöôøi cho raèng caàn khoan dung ñoái vôùi nhöõng yù töôûng vaø phong tuïc cuûa thôøi ñaïi chuùng ta, lieân quan ñeán thöù tình baèng höõu giaû taïo vaø coù haïi vôùi ngöôøi thöù ba; hoï cho raèng trong nhöõng moái quan heä beân ngoaøi naøy neân cho pheùp vôï choàng moät söï töï do roäng raõi hôn trong suy nghó vaø haønh ñoäng, vaø hoï coøn bieän minh cho ñieàu ñoù baèng lyù leõ (nhö hoï noùi) raèng khoâng ít ngöôøi coù moät khuynh höôùng tình duïc baåm sinh maø khoâng theå thoûa maõn trong giôùi haïn chaät heïp cuûa hoân nhaân moät vôï moät choàng. Vì theá, thaùi ñoä maø nhöõng ngöôøi löông thieän cho laø caàn thieát - leân aùn vaø töø choái moïi tình caûm vaø haønh vi duïc voïng vôùi ngöôøi thöù ba - laïi bò hoï xem nhö laø moät söï yeáu ñuoái cuûa trí oùc vaø cuûa con tim loãi thôøi, hoaëc laø moät thöù ghen tuoâng heøn haï vaø ñeâ tieän; do ñoù hoï cho raèng caùc luaät hình söï cuûa Nhaø nöôùc veà nghóa vuï chung thuûy vôï choàng laø voâ hieäu hoaëc caàn phaûi bò baõi boû".[73]
Thôøi ñaïi cuûa Coâng ñoàng Vaticanoâ II
67. Treân loä trình ñöôïc môû ra bôûi Casti connubii, Coâng ñoàng Vaticanoâ II trình baøy hoân nhaân tröôùc heát nhö moät coâng trình cuûa Thieân Chuùa. Coâng trình coát ôû tình hieäp thoâng tình yeâu vaø ñôøi soáng maø hai vôï choàng cuøng chia seû, tình hieäp thoâng aáy khoâng chæ höôùng tôùi vieäc sinh saûn maø coøn nhaèm tôùi thieän ích toaøn dieän cuûa caû hai beân. Hoân nhaân ñöôïc ñònh nghóa laø "tình hieäp thoâng maät thieát cuûa ñôøi soáng vaø cuûa tình yeâu phu theâ".[74] Trong hoân nhaân, ngöôøi nam vaø ngöôøi nöõ, nhôø giao öôùc hoân phoái "'hoï khoâng coøn laø hai, nhöng laø moät xöông moät thòt' (Mt 19,6), hoã trôï vaø phuïc vuï laãn nhau baèng söï keát hôïp maät thieát caû con ngöôøi laãn hoaït ñoäng; hoï caûm nghieäm yù nghóa cuûa söï hôïp nhaát vaø ngaøy caøng ñaït ñöôïc noù moät caùch troïn veïn hôn. Söï keát hôïp maät thieát naøy, nhö moät söï trao ban hoã töông giöõa hai ngöôøi, cuõng nhö vì thieän ích cuûa con caùi, chuùng ñoøi hoûi loøng chung thuûy troïn veïn cuûa vôï choàng vaø khaúng ñònh söï hôïp nhaát baát khaû phaân ly".[75]
68. Chính Ñöùc Kitoâ "ñeán gaëp gôõ caùc ñoâi vôï choàng Kitoâ höõu qua Bí tích Hoân phoái. Hôn nöõa, Ngaøi ôû laïi vôùi hoï, bôûi vì, nhö chính Ngöôøi ñaõ yeâu thöông Hoäi thaùnh vaø hieán mình cho Hoäi thaùnh, thì vôï choàng cuõng coù theå yeâu thöông nhau caùch chung thuûy, maõi maõi, vôùi söï daâng hieán laãn nhau. Tình yeâu phu theâ ñích thöïc ñöôïc hoøa nhaäp trong tình yeâu Thieân Chuùa ñoàng thôøi tình yeâu aáy ñöôïc naâng ñôõ vaø ñöôïc phong phuù bôûi quyeàn naêng cöùu chuoäc cuûa Ñöùc Kitoâ vaø bôûi hoaït ñoäng cöùu ñoä cuûa Hoäi thaùnh".[76] Nhôø ñoù, tình yeâu phu theâ coù theå ñöôïc soáng troïn veïn: "khi ñöôïc höôùng töø ngöôøi naøy ñeán ngöôøi kia bôûi moät tình caûm phaùt xuaát töø yù chí, tình yeâu aáy oâm laáy thieän ích cuûa toaøn theå con ngöôøi; vì theá noù coù khaû naêng laøm phong phuù vaø toân vinh nhöõng bieåu hieän cuûa thaân xaùc vaø ñôøi soáng taâm lyù, bieán chuùng thaønh nhöõng yeáu toá vaø daáu chæ ñaëc bieät cuûa tình nghóa phu theâ. Chuùa ñaõ ñoaùi thöông chöõa laønh, hoaøn thieän vaø naâng cao tình yeâu naøy baèng moät ôn ban ñaëc bieät cuûa aân suûng vaø ñöùc aùi. Moät tình yeâu nhö vaäy, keát hôïp caùc giaù trò nhaân linh vaø thaàn linh, daãn daét caùc caëp vôï choàng ñeán söï töï hieán töï do vaø töông hoã, ñöôïc bieåu loä qua nhöõng tình caûm vaø cöû chæ aâu yeám, vaø tình yeâu aáy thaám nhaäp toaøn boä ñôøi soáng vôï choàng".[77] Caùc haønh vi tính duïc trong hoân nhaân, "khi ñöôïc thöïc hieän moät caùch thaät söï nhaân baûn, cuûng coá söï trao ban töông hoã maø chuùng bieåu thò, vaø laøm phong phuù ñôøi soáng vôï choàng trong nieàm vui vaø loøng bieát ôn".[78]
69. Coâng ñoàng ñaõ ñeà caäp roõ raøng veà söï hôïp nhaát hoân nhaân khi khaúng ñònh raèng: "ñöôïc Chuùa xaùc nhaän, söï hôïp nhaát aáy cuõng ñöôïc bieåu loä moät caùch saùng toû qua phaåm giaù caù nhaân bình ñaúng, phaåm giaù phaûi ñöôïc thöøa nhaän cho caû ngöôøi nam laãn ngöôøi nöõ trong tình yeâu hoã töông vaø troøn ñaày".[79] Vieäc baûo veä söï hôïp nhaát hoân nhaân trong Coâng ñoàng döïa treân hai ñieåm vöõng chaéc: ñieåm thöù nhaát, Coâng ñoàng taùi khaúng ñònh raèng söï keát hôïp hoân nhaân mang tính toaøn dieän, "noù thaám nhaäp toaøn boä ñôøi soáng cuûa vôï choàng",[80] vaø vì vaäy chæ coù theå thöïc hieän ñöôïc giöõa hai ngöôøi maø thoâi; ñieåm thöù hai, Coâng ñoàng nhaán maïnh raèng moät tình yeâu nhö vaäy töông öùng vôùi phaåm giaù bình ñaúng cuûa moãi ngöôøi trong caëp vôï choàng; trong tröôøng hôïp keát hôïp "ña theâ" hay "ña phu", thì baïn traêm naêm buoäc phaûi chia seû vôùi ngöôøi khaùc nhöõng gì leõ ra phaûi laø thaân maät vaø ñoäc höõu, vaø nhö vaäy hoï bò bieán thaønh ñoái töôïng trong moät moái quan heä laøm suy giaûm phaåm giaù caù nhaân cuûa chính hoï.[81]
70. Thaùnh Phaoloâ VI, sau khi keát thuùc Coâng ñoàng vaãn tieáp tuïc suy tö veà hoân nhaân, ngaøi baøy toû moái quan taâm saâu saéc ñoái vôùi caùc vaán ñeà hoân nhaân vaø gia ñình. Duø trong Humanae vitae ngaøi muoán nhaán maïnh yù nghóa sinh saûn cuûa hoân nhaân vaø caùc haønh vi vôï choàng, ngaøi cuõng khaúng ñònh raèng yù nghóa aáy khoâng theå taùch rôøi khoûi yù nghóa khaùc: yù nghóa hôïp nhaát. Thöïc vaäy, ngaøi vieát khaúng ñònh raèng: "Vì caáu truùc thaân maät cuûa noù, haønh vi vôï choàng, trong khi keát hôïp saâu saéc ñoâi baïn, cuõng laøm cho hoï coù khaû naêng sinh ra söï soáng môùi".[82] Trong boái caûnh ñoù, ngaøi taùi khaúng ñònh giaù trò cuûa tính hoã töông vaø tính ñoäc höõu, nhöõng yeáu toá voán gôïi nhôù laïi söï hieäp thoâng tình yeâu vaø söï hoaøn thieän laãn nhau.[83] Coù moät "moái lieân heä khoâng theå taùch rôøi" giöõa hai yù nghóa cuûa haønh vi tính duïc: "Baûo veä ñoàng thôøi caû khía caïnh hôïp nhaát vaø khía caïnh sinh saûn giuùp haønh vi vôï choàng giöõ troïn yù nghóa cuûa tình yeâu chaân thaønh vaø höôùng tôùi ôn goïi cao caû cuûa con ngöôøi trong thieân chöùc laøm cha".[84] Vì vaäy, neáu noùi yù nghóa hôïp nhaát khoâng theå taùch rôøi khoûi sinh saûn, thì cuõng phaûi noùi raèng vieäc tìm kieám sinh saûn khoâng theå taùch rôøi khoûi yù nghóa hôïp nhaát - nhö Thaùnh Gioan Phaoloâ II sau naøy laøm roõ: "vieäc trao hieán troïn veïn veà theå xaùc seõ laø moät söï doái traù, neáu noù khoâng phaûi laø daáu chæ vaø hoa traùi cuûa söï trao hieán troïn veïn veà nhaân vò".[85]
Thaùnh Gioan Phaoloâ II
71. Trong suy tö veà moái töông quan phu theâ, Thaùnh Gioan Phaoloâ II laáy chính lôøi tham chieáu cuûa Ñöùc Kitoâ veà "ngay töø thuôû ban ñaàu" ñeå daãn vaøo pheùp giaûi thích theo chieàu kích trao ban (l'ermeneutica del dono).[86] Ngay taïi coâng trình Saùng taïo, söï töï yù trao ban cuûa Thieân Chuùa ñöôïc maïc khaûi, vaø chính toaøn boä Saùng taïo laø moùn quaø caên baûn vaø nguyeân thuûy. Con ngöôøi laø thuï taïo duy nhaát coù khaû naêng nhaän bieát theá giôùi ñöôïc taïo döïng nhö moät quaø taëng vaø ñoàng thôøi vôùi tö caùch laø hình aûnh Thieân Chuùa, hoï coù theå bieán chính ñôøi soáng mình thaønh moät taëng phaåm. Trong logic aáy, yù nghóa phu theâ cuûa thaân xaùc con ngöôøi - bieåu hieän qua nam tính vaø nöõ tính - cho thaáy con ngöôøi ñöôïc döïng neân ñeå töï trao ban cho keû khaùc vaø chæ trong söï töï hieán aáy con ngöôøi môùi hoaøn thaønh yù nghóa ñích thöïc cuûa höõu theå vaø söï hieän höõu cuûa mình.[87]
72. Trong boái caûnh aáy, khi trình baøy quan nieäm Kitoâ giaùo veà hoân nhaân nhaát phu nhaát phuï, Thaùnh Gioan Phaoloâ II khaúng ñònh raèng neàn taûng saâu xa nhaát cuûa noù coù nguoàn goác Seâmít, chöù khoâng phaûi phöông Taây. Ngaøi giaûi thích raèng "Cheá ñoä ñôn hoân xuaát hieän nhö bieåu hieän cuûa moái quan heä lieân nhaân vò, trong ñoù moãi ngöôøi trong hai baïn ñôøi ñöôïc ngöôøi kia thöøa nhaän vôùi giaù trò bình ñaúng vaø trong toaøn theå nhaân vò cuûa mình. Quan nieäm moät vôï moät choàng mang tính caù vò naøy cuûa ñoâi baïn nhaân loaïi laø moät maïc khaûi hoaøn toaøn thuoäc nguyeân maãu, mang daáu aán cuûa Thieân Chuùa, vaø xöùng ñaùng ñöôïc ñaøo saâu hôn nöõa".[88]
73. Tuy nhieân, Ñöùc Thaùnh Cha phaûi thöøa nhaän raèng "toaøn boä truyeàn thoáng Cöïu öôùc cho thaáy raèng trong yù thöùc cuûa caùc theá heä noái tieáp trong daân ñöôïc tuyeån choïn, trong ethos (khí chaát) cuûa hoï chöa bao giôø xuaát hieän moät ñoøi hoûi thöïc söï veà hoân nhaân nhaát phu nhaát phuï [#] vaø ngoaïi tình khoâng ñöôïc hieåu theo quan ñieåm cuûa hoân nhaân nhaát phu nhaát phuï do Ñaáng Taïo Hoùa thieát laäp".[89] Vì lyù do ñoù, ngaøi noã löïc ñoïc Cöïu öôùc khoâng theo goùc ñoä quy phaïm maø theo goùc ñoä thaàn hoïc, döïa treân hai ñieåm caên baûn. Ñieåm thöù nhaát laø yù muoán cuûa Ñöùc Kitoâ trong vieäc trôû veà töø thuôû ban ñaàu,[90] veà coäi nguoàn cuûa vieäc Saùng taïo, khi caëp vôï choàng nguyeân toå laø ñôn hoân, theo nghóa "caû hai neân moät xöông moät thòt": "Thieân Chuùa ñaõ döïng neân con ngöôøi theo hình aûnh Ngaøi, döïng neân hoï laø nam vaø nöõ. Ñieàu naøy gaây ngaïc nhieân ngay töø luùc khôûi ñaàu. Ñeå gioáng Thieân Chuùa, nhaân loaïi phaûi laø moät caëp goàm hai ngöôøi höôùng veà nhau".[91] Ñieåm qui chieáu thöù hai laø suy tö cuûa caùc ngoân söù veà tình yeâu ñoäc höõu giöõa Thieân Chuùa vaø daân Ngaøi, khi "caùc ngoân söù thöôøng toá caùo daân boû Thieân Chuùa Giaveâ chaân thaät, so saùnh ñieàu ñoù vôùi ngoaïi tình [...]. Ngoaïi tình laø toäi vì noù taïo neân söï phaù vôõ giao öôùc caù vò giöõa ngöôøi nam vaø ngöôøi nöõ [...]. Trong nhieàu baûn vaên, hoân nhaân nhaát phu nhaát phuï xuaát hieän nhö söï töông ñoàng duy nhaát vaø ñuùng ñaén cuûa chuû nghóa ñoäc thaàn hieåu trong phaïm truø Giao öôùc - nghóa laø loøng trung tín vaø phoù thaùc cho moät Thieân Chuùa-Giaveâ duy nhaát vaø chaân thaät: Vò Lang Quaân cuûa Israel. Ngoaïi tình laø phaûn ñeà cuûa moái töông quan phu theâ, laø phuû ñònh chính hoân nhaân".[92]
74. Theo doøng suy tö naøy, Thaùnh Gioan Phaoloâ II khaúng ñònh raèng söï keát hôïp naøy khoâng phaûn aùnh yù muoán nguyeân thuûy cuûa Thieân Chuùa veà hoân nhaân nhaát phu nhaát phuï neáu baïn traêm naêm - ngay caû neáu söï keát hôïp mang tính ñoäc höõu - laïi chæ bò coi nhö moät ñoái töôïng ñeå thoûa maõn duïc voïng cuûa mình. Ngaøi noùi: "Ñoái vôùi söï keát hôïp hay 'söï hieäp thoâng' caù vò, maø ngöôøi nam vaø ngöôøi nöõ ñöôïc keâu goïi hoã töông "ngay töø thuôû ban ñaàu", hoaøn caûnh trong ñoù moät trong hai ngöôøi chæ hieän höõu nhö chuû theå tìm kieám thoûa maõn nhu caàu tính duïc, coøn ngöôøi kia trôû thaønh ñoái töôïng duy nhaát cuûa söï thoûa maõn aáy, khoâng nhöõng khoâng töông öùng maø coøn traùi ngöôïc. Hôn nöõa, cuõng khoâng töông öùng vôùi söï hôïp nhaát cuûa 'söï hieäp thoâng' naøy - thaäm chí coøn töông phaûn - keå caû trong tröôøng hôïp caû hai, caû ngöôøi nam vaø ngöôøi nöõ, laïi coi nhau nhö nhöõng ñoái töôïng thoûa maõn nhu caàu tính duïc, vaø moãi ngöôøi chæ laø chuû theå cuûa söï thoûa maõn ñoù. Vieäc 'giaûm thieåu' moät noäi dung phong phuù nhö söùc haáp daãn töông hoã vaø beàn vöõng giöõa con ngöôøi nhö vaäy seõ laøm lu môø yù nghóa caù vò vaø 'yù nghóa hieäp thoâng' voán thuoäc veà ngöôøi nam vaø ngöôøi nöõ".[93]
75. AÂn hueä cuûa "Chuùa Thaùnh Thaàn, ñöôïc tuoân ñoå trong vieäc cöû haønh bí tích, ban cho ñoâi baïn Kitoâ höõu aân hueä cuûa moät tình hieäp thoâng môùi meû trong tình yeâu - laø hình aûnh soáng ñoäng vaø thöïc söï cuûa söï hôïp nhaát ñoäc ñaùo, voán laøm cho Hoäi thaùnh trôû thaønh Thaân Theå Maàu Nhieäm baát khaû phaân cuûa Chuùa Gieâsu [...]; aân hueä aáy ñoàng thôøi laø moät ñoäng löïc thuùc ñaåy hoï moãi ngaøy tieán tôùi hieäp nhaát ngaøy caøng phong phuù hôn treân moïi bình dieän: thaân xaùc, tính caùch, traùi tim, trí tueä, yù chí vaø linh hoàn".[94]
Ñöùc Beâneâñictoâ XVI
76. Ñöùc Beâneâñictoâ XVI tieáp noái giaùo huaán naøy khi nhaéc laïi - cuõng döïa treân trình thuaät Saùng taïo - raèng: "Eros (aùi tình) voán ñöôïc baét reã trong chính baûn tính cuûa con ngöôøi; Añam tìm kieám vaø 'töø boû cha meï mình' ñeå gaëp ngöôøi nöõ; chæ khi cuøng nhau, hoï môùi dieãn taû söï toaøn veïn cuûa nhaân tính, trôû neân "moät xöông moät thòt". Thaät khoâng keùm phaàn quan troïng ôû khía caïnh thöù hai: trong moät ñònh höôùng baét nguoàn töø coâng trình Saùng taïo, eros höôùng con ngöôøi ñeán vôùi hoân nhaân, ñeán moät moái daây gaén keát ñöôïc ñaëc tröng bôûi tính duy nhaát vaø döùt khoaùt; chính trong - vaø chæ trong - moái daây aáy, con ngöôøi môùi thöïc hieän ñöôïc ñònh höôùng thaâm saâu nhaát cuûa mình".[95]
77. Hôn nöõa, Ñöùc Beâneâñictoâ XVI coøn daïy raèng hoân nhaân khoâng laøm gì khaùc ngoaøi vieäc quy tuï vaø ñöa ñeán choã hoaøn taát söùc maïnh buøng noå voán laø tình yeâu; tình yeâu aáy, trong ñoäng löïc cuûa tính ñoäc höõu vaø tính döùt khoaùt, khoâng muoán laøm toån haïi töï do con ngöôøi, traùi laïi môû ra cho ñôøi soáng moät chaân trôøi höôùng tôùi vónh cöûu: "Vieäc tìm kieám tính döùt khoaùt laø moät phaàn trong tieán trình phaùt trieån cuûa tình yeâu höôùng tôùi nhöõng caáp ñoä cao hôn, höôùng tôùi söï thanh luyeän thaâm saâu cuûa noù; vaø ñieàu naøy theo hai nghóa: nghóa cuûa tính ñoäc höõu - 'chæ duy nhaát ngöôøi naøy' - vaø nghóa cuûa caùi 'maõi maõi'".[96]
Ñöùc Phanxicoâ
78. Ñöùc Thaùnh Cha Phanxicoâ ñaõ trao ban cho chuùng ta moät suy tö ñoäc ñaùo, beùn reã trong kinh nghieäm cuï theå, veà nhieàu khía caïnh cuûa söï keát hôïp ñoäc höõu giöõa vôï choàng trong chöông IV cuûa Toâng huaán Amoris Laetitia. ÔÛ ñoù ta coù theå tìm thaáy moät moâ taû chi tieát veà tình yeâu phu theâ trong nhöõng bieåu hieän khaùc nhau cuûa noù, laáy 1Cr 13,4-7 laøm ñieåm khôûi ñaàu. Tröôùc heát laø söï kieân nhaãn, neáu thieáu noù "chuùng ta seõ luoân coù lyù do ñeå ñaùp laïi baèng söï töùc giaän, vaø cuoái cuøng trôû thaønh nhöõng ngöôøi khoâng bieát soáng chung, khoâng thaân thieän, khoâng theå cheá ngöï xung ñoäng".[97] Tieáp ñeán laø loøng nhaân töø, "laøm ñieàu löông thieän" nhö moät "phaûn öùng naêng ñoäng vaø saùng taïo ñoái vôùi ngöôøi khaùc".[98] Roài ñeán söï töû teá, bôûi vì ngöôøi ñaõ hoïc bieát yeâu thöông thì "gheùt cay gheùt ñaéng vieäc gaây ñau khoå cho ngöôøi khaùc"[99] vaø "coù khaû naêng thoát leân nhöõng lôøi khích leä, an uûi, naâng ñôõ, theâm söùc maïnh, voã veà vaø coå vuõ".[100] Tình yeâu cuõng ñoøi hoûi moät chuùt 'sieâu thoaùt khoûi chính mình', ñeå coù theå trao ban caùch nhöng khoâng, cho ñeán möùc hieán daâng caû söï soáng.[101] Do ñoù, tình yeâu coù khaû naêng vöôït thaéng tính tình hung baïo töø trong loøng khi ñoái dieän vôùi khuyeát ñieåm cuûa tha nhaân - thöù tính tình "ñaët chuùng ta vaøo theá phoøng thuû tröôùc ngöôøi khaùc" vaø "roát cuoäc daãn ñeán söï coâ laäp".[102] Theâm vaøo ñoù laø söï tha thöù, voán "ñoøi hoûi kinh nghieäm ñöôïc tha thöù bôûi Thieân Chuùa".[103] Coù khaû naêng chia seû nieàm vui vôùi tha nhaân, sao cho "ai laøm ñieàu toát trong ñôøi, ngöôøi aáy bieát raèng seõ coù ngöôøi cuøng vui möøng vôùi hoï".[104] Tieáp ñeán laø söï tin töôûng, bôûi vì tình yeâu "trao ban töï do cho ngöôøi khaùc, töø choái kieåm soaùt moïi söï, khöôùc töø chieám höõu, cöï tuyeät thoáng trò".[105] Cuoái cuøng, tình yeâu ñaët hy voïng veà ngöôøi khaùc, "luoân troâng mong hoï seõ tröôûng thaønh, kyø voïng hoï naûy sinh veû ñeïp ñeán baát ngôø, chôø ñôïi moät ngaøy naøo ñoù tieàm naêng cuûa hoï ñaâm choài naûy loäc".[106]
79. Nhö vaäy, Ñöùc Thaùnh Cha Phanxicoâ giuùp chuùng ta hieåu "baùc aùi phu theâ" theo nghóa "nhaäp theå". Ñoàng thôøi, vôùi moät tinh thaàn thöïc teá laønh maïnh, ngaøi caûnh baùo veà nguy cô lyù töôûng hoùa hoân nhaân baèng nhöõng suy luaän khoâng thích hôïp, nhö theå caùc maàu nhieäm thaàn hoïc phaûi coù söï töông öùng hoaøn haûo trong ñôøi soáng vôï choàng, vaø ñôøi soáng aáy phaûi hoaøn haûo trong moïi hoaøn caûnh. Thöïc teá, caùch nhìn ñoù seõ sinh ra moät caûm giaùc toäi loãi dai daúng nôi nhöõng caëp vôï choàng moûng doøn yeáu ñuoái nhaát, nhöõng ngöôøi ñang noã löïc vaø coá gaéng heát söùc ñeå gìn giöõ moái daây lieân keát giöõa hoï. Ngaøi nhaéc raèng: "Khoâng neân nhaàm laãn caùc bình dieän khaùc nhau: khoâng ñöôïc ñaët leân vai hai con ngöôøi coù giôùi haïn gaùnh naëng khuûng khieáp cuûa vieäc phaûi taùi hieän moät caùch hoaøn haûo söï keát hôïp giöõa Ñöùc Kitoâ vaø Hoäi thaùnh, vì hoân nhaân nhö moät daáu chæ bao haøm 'moät tieán trình naêng ñoäng, tieán trieån caùch tieäm tieán baèng vieäc boài ñaép daàn daàn nhôø caùc ôn hueä cuûa Thieân Chuùa'".[107] Thay vaøo ñoù, caàn nhìn nhaän moät caùch tích cöïc moïi noã löïc, nhöõng khoaûnh khaéc ñau ñôùn, caùc thöû thaùch ñaõ laøm cho vôï choàng söõng sôø vaø chao ñaûo, nhöõng thay ñoåi nôi ngöôøi mình yeâu, keå caû nhöõng thaát baïi duø sau ñoù vöôït qua ñöôïc, chuùng nhö töøng chaëng ñöôøng trong loä trình nôi Chuùa Thaùnh Thaàn hoaït ñoäng theo yù muoán cuûa Ngaøi. Nhôø vaäy, "sau khi cuøng chòu ñau khoå vaø cuøng chieán ñaáu, vôï choàng coù theå caûm nghieäm raèng ñieàu ñoù thaät ñaùng giaù - vì hoï ñaõ ñaït ñöôïc ñieàu gì ñoù toát ñeïp, ñaõ hoïc ñöôïc ñieàu gì ñoù cuøng nhau, hoaëc bôûi vì hoï coù theå traân troïng hôn nhöõng gì mình ñang coù. Ít coù nieàm vui nhaân loaïi naøo saâu saéc vaø haân hoan hôn khi hai ngöôøi yeâu nhau cuøng chinh phuïc ñöôïc moät ñieàu gì ñoù phaûi traû baèng moät noã löïc chung lôùn lao".[108]
Ñöùc Leâoâ XIV
80. Trong soá nhöõng can thieäp ñaàu tieân cuûa Ñöùc Thaùnh Cha Leâoâ XIV, lieân quan ñeán chuû ñeà cuûa Ghi chuù naøy, coù theå nhaéc ñeán nhöõng gì ngaøi baøy toû trong thoâng ñieäp nhaân dòp kyû nieäm 10 naêm ngaøy phong thaùnh cho ñoâi vôï choàng Louis vaø Zeùlie Martin, cha meï cuûa Thaùnh Teâreâsa Haøi Ñoàng Gieâsu. Nhaân dòp ñoù, Ñöùc Thaùnh Cha ñaõ noùi ñeán "göông maãu cuûa ñoâi vôï choàng maø Hoäi thaùnh giôùi thieäu cho giôùi treû" nhö moät "cuoäc phieâu löu tuyeät ñeïp": moät göông maãu cuûa loøng chung thuûy vaø söï quan taâm daønh cho baïn traêm naêm, moät maãu möïc cuûa loøng nhieät thaønh vaø kieân trì trong ñöùc tin, cuûa vieäc giaùo duïc Kitoâ giaùo cho con caùi, cuûa loøng quaûng ñaïi trong vieäc thöïc thi baùc aùi vaø coâng baèng xaõ hoäi; moät göông maãu cuûa nieàm tín thaùc trong gian nan thöû thaùch".[109]
81. Treân thöïc teá, chính phöông chaâm cuûa Ñöùc Thaùnh Cha Leâoâ XIV, "In illo uno, unum" ("trong Ñaáng laø Moät, chuùng ta trôû neân moät"), ñöôïc ruùt ra töø moät ñoaïn saùch cuûa Thaùnh Augustinoâ,[110] coù theå ñöôïc aùp duïng vaøo ñôøi soáng hoân nhaân, gôïi yù raèng "trôû neân moät" (essere una cosa sola) laø ñieàu khaû thi vaø ñöôïc thöïc hieän troïn veïn trong Thieân Chuùa. Theo nghóa naøy, söï hôïp nhaát hoân nhaân tìm thaáy neàn taûng vaø söï vieân maõn cuûa noù trong moái töông quan vôùi Thieân Chuùa. Nhaân dòp Naêm Thaùnh daønh cho caùc gia ñình, oâng baø vaø ngöôøi cao tuoåi, Ñöùc Thaùnh Cha Leâoâ XIV, khi tröïc tieáp noùi vôùi caùc ñoâi vôï choàng, ñaõ nhaán maïnh raèng "hoân nhaân khoâng phaûi laø moät lyù töôûng, nhöng laø chuaån möïc cuûa tình yeâu ñích thöïc giöõa ngöôøi nam vaø ngöôøi nöõ: tình yeâu troïn veïn, chung thuûy, phong nhieâu [#]. Khi tình yeâu aáy bieán anh chò thaønh moät xöông moät thòt, thì cuõng chính tình yeâu aáy, theo hình aûnh cuûa Thieân Chuùa, laøm cho anh chò coù khaû naêng trao ban söï soáng".[111]
* * *
82. Boä Giaùo luaät noùi ñeán "giao öôùc hoân nhaân, trong ñoù ngöôøi nam vaø ngöôøi nöõ thieát laäp vôùi nhau moät coäng ñoaøn suoát ñôøi (comunitaø di tutta la vita), voán töï baûn chaát ñöôïc ñònh höôùng cho thieän ích cuûa ñoâi baïn vaø cho vieäc sinh saûn cuõng nhö giaùo duïc con caùi", vaø nhaéc laïi raèng "giöõa nhöõng ngöôøi ñaõ laõnh nhaän pheùp Röûa toäi, giao öôùc aáy ñaõ ñöôïc Chuùa Kitoâ naâng leân haøng bí tích".[112]
83. Cuoái cuøng, trong caùi nhìn mang tính toång hôïp cuûa mình, saùch Giaùo lyù cuûa Hoäi thaùnh Coâng Giaùo khaúng ñònh raèng: "Cheá ñoä ña theâ traùi ngöôïc vôùi phaåm giaù bình ñaúng naøy vaø traùi ngöôïc vôùi tình yeâu phu theâ voán laø duy nhaát vaø ñoäc höõu".[113] Hôn nöõa, "tình yeâu phu theâ, voán töï baûn chaát cuûa noù, ñoøi hoûi nôi vôï choàng moät loøng chung thuûy baát khaû xaâm phaïm. Ñaây laø heä quaû cuûa vieäc vôï choàng cuøng töï hieán cho nhau".[114] Vì lyù do naøy, "ngoaïi tình laø moät söï baát coâng. Ngöôøi phaïm toäi ñaõ khoâng trung thaønh vôùi nhöõng cam keát ñaõ thöïc hieän. Ngoaïi tình laøm toån thöông daáu chæ cuûa Giao öôùc laø moái daây hoân phoái, xaâm phaïm quyeàn lôïi cuûa baïn traêm naêm, ñoàng thôøi phaù hoaïi chính ñònh cheá hoân nhaân, vi phaïm giao öôùc laøm neàn taûng cho noù. Ngoaïi tình coøn gaây toån haïi ñeán thieän ích cuûa nhaân loaïi vaø cuûa con caùi, nhöõng ngöôøi caàn ñeán söï keát hôïp beàn vöõng cuûa cha meï".[115] Tuy nhieân, ñieàu naøy khoâng loaïi tröø vieäc coù theå caûm thoâng "noãi bi kòch cuûa nhöõng ai, khao khaùt hoaùn caûi theo Tin möøng, laïi buoäc phaûi töø boû moät hay nhieàu ngöôøi vôï maø hoï ñaõ chia seû nhieàu naêm ñôøi soáng phu theâ. Daãu vaäy, cheá ñoä ña theâ (poligamia) vaãn traùi ngöôïc vôùi luaät luaân lyù. Noù maâu thuaãn taän goác reã vôùi söï hieäp thoâng phu theâ".[116]
IV. Moät soá quan ñieåm töø trieát hoïc vaø vaên hoùa
Trong tö töôûng Kitoâ giaùo kinh ñieån
84. Nôi tö töôûng voán ñaõ trôû thaønh kinh ñieån cuûa Thaùnh Toâma Aquinoâ, chuùng ta coù theå tìm thaáy moät tö töôûng trieát hoïc Kitoâ giaùo veà neàn taûng cuûa hoân nhaân nhaát phu nhaát phuï. Trong quyeån III cuûa Summa contra Gentiles, quan nieäm cuûa ngaøi ñöôïc trình baøy chuû yeáu theo goùc nhìn trieát hoïc, vôùi nhöõng lyù luaän ruùt ra töø thaàn hoïc töï nhieân vaø töø kieán thöùc sinh hoïc ñöông thôøi. Moái daây lieân keát phu theâ ñöôïc dieãn taû nhö moät moái lieân keát thuoäc traät töï töï nhieân, moät "xaõ hoäi cuûa ngöôøi nam (vaø) cuûa ngöôøi nöõ",[117] hoaëc moät hình thöùc "lieân keát xaõ hoäi (socialis coniunctio)",[118] voán tieàm aån trong baûn tính con ngöôøi, moái lieân keát aáy keát hôïp ngöôøi nam vôùi ngöôøi nöõ.
85. Thaùnh Toâma Aquinoâ laäp luaän raèng hoân nhaân nhaát phu nhaát phuï veà caên baûn baét nguoàn töø baûn naêng töï nhieân, voán ñöôïc khaéc ghi trong baûn chaát cuûa moãi con ngöôøi; vì theá, laõnh vöïc naøy vöôït khoûi nhöõng ñoøi hoûi cuûa ñöùc tin. Thaät vaäy, "[...] theo baûn tính töï nhieân, ngöôøi nam mong muoán naém chaéc con caùi laø cuûa anh ta, maø söï chaéc chaén aáy seõ hoaøn toaøn bò loaïi boû neáu nhieàu ngöôøi nam coù chung moät ngöôøi nöõ. Do ñoù, töø baûn naêng töï nhieân phaùt sinh quy luaät chæ coù moät ngöôøi nöõ cho duy nhaát moät ngöôøi nam".[119] Söï keát hôïp naøy cuûng coá theá quaân bình hoã töông giöõa ngöôøi nam vaø ngöôøi nöõ, vaø ñöôïc ñieàu chænh bôûi moät söï "coâng baèng töï nhieân". Vì theá, khoâng coù choã cho baát kyø hình thöùc naøo cuûa tuïc ña phu (poliandria) hay ña theâ (poligamia); hôn nöõa, Thaùnh Toâma Aquinoâ coøn cho raèng chuùng nhö moät hình thöùc noâ leä: "Roõ raøng laø khi xaõ hoäi noùi treân tan raõ thì noù ñi ngöôïc vôùi coâng baèng [...]. Neáu moät ngöôøi laáy moät ngöôøi phuï nöõ khi coøn treû trung, luùc naøng coøn xinh ñeïp vaø coøn khaû naêng sinh saûn, roài sau ñoù coù theå boû rôi naøng khi ñaõ giaø nua tuoåi taùc, thì ñoù laø moät baát coâng ñoái vôùi ngöôøi nöõ, ñi ngöôïc laïi vôùi coâng baèng töï nhieân [...]. Maët khaùc, neáu ngöôøi ñaøn oâng coù theå boû vôï, thì seõ khoâng coøn moät xaõ hoäi bình ñaúng giöõa ngöôøi nam vaø ngöôøi nöõ, maø chæ coøn laø moät hình thöùc noâ leä ñoái vôùi ngöôøi nöõ".[120]
86. Hôn nöõa, coâng baèng trong tình yeâu thieát laäp moät söï ngang baèng chuû yeáu giöõa vôï choàng, töùc laø söï bình ñaúng caên baûn giöõa ngöôøi nam vaø ngöôøi nöõ: "Tình baèng höõu voán bao haøm moät söï bình ñaúng naøo ñoù. Vaäy thì, neáu ngöôøi nöõ khoâng ñöôïc pheùp coù nhieàu choàng - ñeå khoâng laøm aûnh höôûng ñeán söï chaéc chaén veà con caùi - trong khi ngöôøi choàng laïi ñöôïc pheùp coù nhieàu vôï, thì tình baèng höõu giöõa ngöôøi nam vaø ngöôøi nöõ seõ khoâng coøn mang tính töï do maø gaàn nhö trôû thaønh noâ leä. Tieáp ñeán laäp luaän naøy ñöôïc chöùng minh baèng kinh nghieäm: bôûi vì nôi nhöõng ngöôøi ñaøn oâng coù nhieàu vôï, caùc ngöôøi vôï aáy thöôøng bò ñoái xöû nhö noâ leä. 'Moät tình baèng höõu saâu ñaäm khoâng theå daønh cho nhieàu ngöôøi', nhö Trieát gia ñaõ giaûi thích. Vì theá, neáu ngöôøi vôï chæ coù moät choàng duy nhaát, nhöng ngöôøi choàng laïi coù nhieàu vôï, thì tình baèng höõu seõ khoâng coøn bình ñaúng töø caû hai phía".[121]
87. Do ñoù, loøng chung thuûy trong hoân nhaân coù neàn taûng nôi möùc ñoä cao nhaát cuûa tình baèng höõu ñöôïc thieát laäp giöõa ngöôøi nam vaø ngöôøi nöõ. Tình baèng höõu ôû möùc ñoä cao nhaát (maxima amicitia) naøy, ñöôïc hieåu nhö laø tình yeâu vò tha (amor benevolentiae), khaùc vôùi tình yeâu vò kyû (amor concupiscentiae) voán chæ quy höôùng veà lôïi ích rieâng. Chính tình yeâu vò tha thuùc ñaåy moät söï trao ñoåi thaân maät vaø toaøn dieän giöõa hai ngöôøi bình ñaúng, trong ñoù moãi beân töï nguyeän trao ban taát caû, tìm kieám thieän ích cho ngöôøi kia: "Tình baèng höõu caøng cao thöôïng thì caøng vöõng beàn vaø laâu daøi. Giöõa vôï vaø choàng coù moät tình baèng höõu voâ cuøng lôùn lao (maxima amicitia): Bôûi vì hoï keát hôïp khoâng chæ nhôø söï töông giao xaùc thòt - voán ngay caû nôi loaøi vaät cuõng thieát laäp moät hình thöùc coäng ñoàng aân aùi naøo ñoù - nhöng coøn nhôø söï hieäp thoâng trong toaøn boä ñôøi soáng gia ñình. Chính vì theá, ñeå dieãn taû moái tình naøy, ngöôøi nam vì ngöôøi vôï "cuõng rôøi boû caû cha laãn meï", nhö ñöôïc cheùp trong saùch Saùng theá (2,24)".[122]
Hieäp thoâng giöõa hai nhaân vò
88. Trong theá kyû XX, moät soá trieát gia Kitoâ giaùo ñaõ nhaán maïnh quan ñieåm veà hoân nhaân nhö laø söï keát hôïp giöõa caùc nhaân vò hoaëc söï hieäp thoâng cuûa ñôøi soáng. Trong boái caûnh cuûa tö töôûng kinh vieän theo tröôøng phaùi Toâma, Antonin-Dalmace Sertillanges trình baøy hoân nhaân nhö söï keát hôïp giöõa hai nhaân vò. Söï keát hôïp naøy khoâng bao giôø coù theå ñöôïc hieåu nhö moät söï hoøa tan hay ñaùnh maát chính mình ñeå taïo thaønh moät söï hôïp nhaát cao caáp hôn, cuõng khoâng theå bò giaûn löôïc thaønh moät phöông tieän sinh saûn cho lôïi ích cuûa gioáng loaøi: "Con ngöôøi, chính vì laø moät nhaân vò, nghóa laø moät muïc ñích töï thaân (fine in seù), coù giaù trò töï nôi mình, ñoäc laäp vôùi gioáng loaøi, seõ tìm kieám trong söï keát hôïp khoâng chæ thieän ích cuûa gioáng loaøi maø coøn caû thieän ích rieâng cuûa baûn thaân. Do ñoù, khi ngöôøi nam vaø ngöôøi nöõ xaây döïng moät ñôøi soáng ñöôïc gaén keát bôûi tình yeâu, thì ñôøi soáng aáy seõ phaùt trieån nôi hai trung taâm nhö moät hình elíp vôùi hai tieâu ñieåm [...] maø khoâng beân naøo bò hy sinh".[123]
89. Nhaát quaùn vôùi tö töôûng naøy, Sertillanges cho thaáy raèng trong hoân nhaân, ngay caû vieäc tìm kieám moät thieän ích cho chính mình cuõng laø moät caùch nghieâm tuùc nhìn nhaän vaø coi troïng ngöôøi kia, bôûi ñieàu ñoù môû ra cho baïn traêm naêm khaû naêng ñöôïc sinh hoa keát traùi nhôø chính moái töông quan aáy: "Chaéc chaén cho ñi thì toát hôn laø nhaän laõnh, nhö chuùng ta ñaõ noùi; nhöng chính vieäc nhaän laõnh cuõng laø moät hình thöùc cho ñi. Hôõi traùi tim ta, haõy bieát ñoùn nhaän, ñeå baïn höõu coù theå tìm thaáy nôi ngöôi chöùng töø soáng ñoäng cho ñieàu maø hoï trao ban. Haõy haïnh phuùc, ñeå baïn höõu coù theå noùi: chính toâi ñaõ mang laïi haïnh phuùc!".[124] Theo chieàu höôùng ñoù, "trong söï keát hôïp phu theâ, hai cuoäc ñôøi caøng ñöôïc phong phuù bao nhieâu thì moái lieân keát cuûa hoï caøng ñöôïc ñònh höôùng ñeå trôû neân khaéng khít hôn, vaø nhöõng ñoùng goùp hoã töông cuûa hoï, do töï baûn chaát, ñöôïc môøi goïi ñeå boå tuùc cho nhau",[125] bôûi vì "tình yeâu laøm cho hai ngöôøi ñöôïc keát hôïp trôû thaønh ñieàu maø moãi ngöôøi, neáu chæ ôû moät mình, khoâng theå laø; ñoù chính laø söï phong phuù töï nhieân mang tính quyeát ñònh nhaát".[126] Nhö theá, söï hieäp thoâng hoân nhaân bao haøm moät "söï öu tieân keùp, öu tieân taïo neân moái daây lieân keát beàn chaët nhaát, laøm cho moãi ngöôøi ñoàng thôøi vöøa laø ngöôøi yeâu thöông nhaát vöøa laø ngöôøi ñöôïc yeâu thöông nhaát, vaø giuùp moãi ngöôøi ñaït ñöôïc ñieàu thuoäc veà mình ngay chính khi trao ban ñieàu aáy cho ngöôøi kia; haïnh phuùc cuûa vieäc trôû neân moät trong hai".[127]
Moät ngöôøi hoaøn toaøn quy höôùng veà ngöôøi khaùc
90. ÔÛ ñaây, thaät höõu ích khi lieân keát ba taùc giaû ñaõ töøng böôùc ñaøo saâu cuøng moät doøng tö töôûng veà söï hôïp nhaát trong hoân nhaân. Ngöôøi ñaàu tieân laø Soren Kierkegaard. Theo xaùc tín cuûa oâng, con ngöôøi chæ thöïc söï thaønh toaøn chính mình khi coù khaû naêng böôùc ra khoûi baûn thaân; chính nhôø ñoù tình yeâu vaø söï keát hôïp môùi trôû neân khaû höõu: "Tình yeâu laø söï töø boû chính mình; nhöng söï töø boû aáy chæ coù theå xaûy ra nhôø vieäc toâi böôùc ra khoûi chính mình",[128] ñoàng thôøi chaáp nhaän ruûi ro vaø tính baát khaû tieân ñoaùn. Chæ baèng caùch aáy môùi coù theå ñöa ra quyeát ñònh thuoäc troïn veïn veà moät ngöôøi duy nhaát, vôùi taát caû nhöõng heä luïy vaø ruûi ro maø quyeát ñònh aáy haøm chöùa: "Caàn coù moät böôùc ñi mang tính quyeát ñònh, vaø ñeå thöïc hieän ñieàu ñoù thì caàn ñeán loøng can ñaûm; nhöng neáu ñieàu naøy khoâng xaûy ra, tình yeâu hoân nhaân seõ rôi vaøo hö voâ, bôûi chæ nhôø böôùc ñi aáy maø ngöôøi ta chöùng toû raèng mình khoâng yeâu chính mình nhöng yeâu ngöôøi khaùc. Vaø laøm sao coù theå chöùng toû ñieàu ñoù, neáu khoâng phaûi baèng vieäc hieän höõu chæ vì moät ngöôøi khaùc?".[129] Do ñoù, trieát gia Ñan Maïch khaúng ñònh: "Ngöôøi ta nhaän ra söï xuùc phaïm - vaø do ñoù thaáy roõ söï vuïng veà - nôi thaùi ñoä muoán yeâu chæ baèng moät phaàn cuûa taâm hoàn chöù khoâng baèng toaøn theå, thu heïp tình yeâu cuûa mình thaønh moät khoaûnh khaéc, trong khi laïi ñoøi chieám troïn veïn tình yeâu cuûa ngöôøi khaùc".[130]
91. Do ñoù, neàn taûng cuûa hoân nhaân nhaát phu nhaát phuï ñöôïc tìm thaáy ngay trong yù nieäm veà nhaân vò, moät yù nieäm cho pheùp con ngöôøi vöøa hieåu ñöôïc yù nghóa söï hieän höõu cuûa chính mình, vöøa yeâu thöông söï hieän höõu cuûa baïn traêm naêm. Lôøi môøi goïi noäi taâm töø boû chính mình tröôùc maët ngöôøi khaùc trôû thaønh neàn taûng cuûa nguyeân taéc "chæ yeâu moät ngöôøi duy nhaát".[131] Kierkegaard xaùc nhaän ñieàu naøy khi oâng nhaän thaáy raèng, neáu coù moät tình yeâu ñích thöïc khieán ta böôùc ra khoûi baûn thaân ñeå höôùng veà ngöôøi khaùc, thì "nhöõng ngöôøi yeâu nhau xaùc tín saâu xa raèng moái töông quan cuûa hoï laø moät toaøn theå hoaøn haûo nôi chính noù".[132] OÂng coøn nhaän ra raèng thöïc taïi aáy ñaët caùc ñoâi vôï choàng tröôùc moät lôøi môøi goïi: "bieán phuùt choác vui höôûng thaønh moät vónh cöûu nhoû beù".[133] Roài ñieàu naøy haøm yù haønh ñoäng cuûa yù chí tinh thaàn, nhöng treân heát laø quy chieáu veà Thieân Chuùa, khoâng taùch rôøi hoân nhaân - keå caû trong chieàu kích vui höôûng vaø tính duïc - ra khoûi tình yeâu cuûa Thieân Chuùa: "nhöõng ngöôøi yeâu nhau quy höôùng tình yeâu cuûa hoï veà Thieân Chuùa", Ñaáng thöïc söï "seõ ban cho tình yeâu aáy moät daáu aán tuyeät ñoái cuûa vónh cöûu".[134]
92. Töø nguoàn maïch tö töôûng aáy, ngöôøi ta cuõng ñöôïc nuoâi döôõng bôûi chuû nghóa nhaân vò cuûa Emmanuel Mounier, khôûi ñi töø xaùc tín veà "giaù trò tuyeät ñoái cuûa nhaân vò con ngöôøi".[135] Theo oâng, nhaân vò chæ coù theå thaønh toaøn troïn veïn trong söï töï hieán, qua moät tieán trình coù khaû naêng chuyeån hoùa vaø thaêng hoa moïi caêng thaúng cuûa nhaân caùch.[136] Ngöôïc laïi, "khi ñöôïc hình thaønh nhö moät xaõ hoäi kheùp kín, gia ñình trôû thaønh hình aûnh cuûa caù nhaân maø theá giôùi tö saûn ñaõ ñeà xuaát";[137] theo caùch ñoù, gia ñình chæ laø söï coäng goäp cuûa hai caùi toâi rieâng leû (particolarismo), chöù khoâng phaûi laø moät söï keát hôïp thöïc söï. Neáu hieåu ñuùng baûn chaát cuûa noù, "caùc caù nhaân phaûi hy sinh caùi toâi rieâng leû cuûa mình cho gia ñình [...]. Gia ñình laø moät cuoäc phieâu löu caàn ñöôïc daán thaân, moät cam keát caàn ñöôïc laøm cho sinh hoa keát traùi".[138] Nhöng ñieàu ñoù chæ coù theå ñaït ñöôïc vôùi ñieàu kieän moãi ngöôøi doàn toaøn boä noã löïc cuûa mình vaøo ñoù. Söï keát hôïp toaøn dieän aáy laø giöõa hai ngöôøi vaø khoâng chaáp nhaän baát kyø ñoái thuû naøo.
93. Cuõng laø moät ngöôøi uûng hoä chuû nghóa nhaân vò, Jean Lacroix laáy caûm höùng tröïc tieáp töø Kierkegaard vaø dieãn ñaït nhöõng tö töôûng töông töï döôùi hình aûnh cuûa söï thöøa nhaän laãn nhau giöõa hai nhaân vò (s'avouer l'un aø l'autre), söï thöøa nhaän voán môû ra cho hoï söï hieäp thoâng vôùi moïi ngöôøi: "Trong khoaûnh khaéc maø hoï thöøa nhaän nhau, ñoâi vôï choàng ñoàng thôøi thöøa nhaän nhau tröôùc moät thöïc taïi cao caû vöôït treân hoï [...]. Thaät vaäy, khoâng nghi ngôø gì nöõa, gia ñình coù theå laø nôi choán, laø nguoàn maïch vaø laø nguyeân maãu (archetipo) cuûa moïi xaõ hoäi [...]. Do ñoù, chính vieäc phaân tích söï thöøa nhaän seõ cho pheùp chuùng ta phaân ñònh ñieàu gì laø xaùc thöïc vaø ñieàu gì laø aûo töôûng trong quan nieäm veà gia ñình ñöôïc hieåu nhö teá baøo nguyeân thuûy cuûa xaõ hoäi".[139] Söï thöøa nhaän ngöôøi khaùc laø "haønh vi nhaân linh (atto umano: haønh vi coù yù thöùc ñaày ñuû vaø töï do thöïc söï) mang troïn veïn ñaëc tính cuûa söï thaân maät vaø ñaëc tính cuûa tính xaõ hoäi", vaø nhôø ñoù noù ñaùp laïi khaùt voïng sieâu vieät cuûa tình yeâu trong yù nghóa phong phuù nhaát cuûa noù.[140] Tuy nhieân, ñoù laø vieäc thöøa nhaän tha nhaân "nhö moät ngöôøi khaùc".[141] Nhôø ñoù, xu höôùng ñoái khaùng choáng ngöôøi khaùc "ñöôïc bieán ñoåi thaønh söï thöøa nhaän laãn nhau".[142] Trong vieãn töôïng naøy, ngöôøi ta hieåu raèng neàn taûng cuûa hoân nhaân "voán coù neàn taûng cô baûn laø tình yeâu, khoâng theå laø gì khaùc hôn ngoaøi vieäc thöøa nhaän toaøn boä - thöøa nhaän thaân xaùc, thöøa nhaän linh hoàn, thöøa nhaän troïn veïn tinh thaàn nhaäp theå ôû con ngöôøi cuï theå naøy".[143] Vì theá, hoân nhaân nhaát phu nhaát phuï hieän loä caùch minh nhieân töø khaúng ñònh raèng hoân nhaân giöõa moät ngöôøi nam vaø moät ngöôøi nöõ laø moät "söï hôïp nhaát cao caû" vöôït treân baát cöù söï hôïp nhaát naøo khaùc treân theá traàn: "söï hieän höõu cuûa gia ñình laø thaønh töïu lôùn lao nhaát cuûa söï hôïp nhaát nhaân loaïi".[144]
Dieän ñoái dieän
94. Trieát gia Phaùp Emmanuel Leùvinas, qua suy tö veà dung nhan cuûa tha nhaân, ñaõ khai trieån moái töông quan nhaân vò luoân nhö moät "dieän ñoái dieän" (face aø face). Chính dung nhan - moät thöïc taïi luoân ñoøi hoûi söï thöøa nhaän - laøm cho noäi taâm con ngöôøi trôû neân coù theå truyeàn thoâng, ñoàng thôøi khoâng ngöøng môøi goïi con ngöôøi böôùc vaøo moät cuoäc khaùm phaù luoân môùi meû veà tha nhaân.[145] Trong boái caûnh naøy, ham muoán tính duïc, khi ñöôïc ñaët trong ñoäng löïc cuûa dung nhan tha nhaân, coù khaû naêng hoøa quyeän moät caùch haøi hoøa giöõa caûm tính vaø tính sieâu vieät, giöõa vieäc khaúng ñònh mình vaø vieäc thöøa nhaän khaùc bieät nôi tha nhaân. Trong cuoäc gaëp gôõ dieän ñoái dieän aáy, söï aâu yeám/vuoát ve (carezza) coù taùc ñoäng nhö vieäc dieãn taû moät tình yeâu tìm kieám söï keát hôïp nhaát ngöôõng moä nhau, toân troïng vaø gìn giöõ söï khaùc bieät cuûa nhau: "khoâng coù chuû yù phoâ tröông hôøi hôït nhöng tìm kieám saâu xa: toâi böôùc ñi trong coõi voâ hình".[146] Tö töôûng cuûa Leùvinas gôïi môû moät con ñöôøng phong nhieâu ñeå ñaøo saâu yù nghóa cuûa hoân nhaân nhö moät söï keát hôïp ñoäc höõu: moät töông quan dieän ñoái dieän chæ coù theå dieãn ra giöõa hai ngöôøi, vaø khi ñöôïc thöïc hieän caùch vieân maõn, noù töï ñoøi hoûi söï thuoäc veà laãn nhau mang tính ñoäc höõu, baát khaû thoâng tri vaø chuyeån nhöôïng ra ngoaøi caùi "ñoâi ta" aáy.
95. Cheá ñoä ña theâ, ngoaïi tình hoaëc ña aùi (ña tình) ñeàu döïa treân aûo töôûng raèng cöôøng ñoä cuûa moái quan heä coù theå ñöôïc tìm thaáy trong söï noái tieáp cuûa nhieàu khuoân maët. Nhö huyeàn thoaïi Ñoâng Gioaêng (Don Juan) minh hoïa, soá löôïng laøm tan bieán teân goïi, khieán cho söï hôïp nhaát cuûa xung löïc tình yeâu bò phaân taùn. Neáu Leùvinas ñaõ chæ ra raèng khuoân maët cuûa tha nhaân môøi goïi con ngöôøi ñeán moät traùch nhieäm voâ haïn, duy nhaát vaø baát khaû giaûn löôïc, thì vieäc nhaân boäi caùc khuoân maët vôùi tham voïng keát hôïp toaøn theå laïi laøm phaân maûnh yù nghóa cuûa tình yeâu hoân nhaân.
Tö töôûng cuûa Ñöùc Karol Wojtyla
96. Ñaèng sau nhöõng baøi giaùo lyù noåi tieáng veà tình yeâu do Thaùnh Gioan Phaoloâ II coâng boá vôùi tö caùch laø Giaùo hoaøng, chuùng ta coù theå nhaän ra nhöõng suy tö trieát hoïc ñaõ ñöôïc khôûi thaûo töø thôøi ngaøi coøn laø moät giaùm muïc treû Karol Wojty#a. Ñoù laø moät suy tö giuùp chuùng ta thaáu hieåu saâu xa yù nghóa cuûa söï keát hôïp duy nhaát vaø ñoäc höõu trong hoân nhaân.
97. Nhaø tö töôûng treû ngöôøi Ba Lan tieáp caän raát nghieâm tuùc chuû ñeà ñöôïc neâu trong Ghi chuù naøy. Ngaøi giaûi thích raèng hoân nhaân sôû höõu "moät caáu truùc lieân nhaân vò: ñoù laø moät söï keát hôïp vaø moät coäng ñoaøn cuûa hai nhaân vò".[147] Ñaây chính laø "baûn chaát coát yeáu" cuûa hoân nhaân, laø "lyù do hieän höõu noäi taïi vaø neàn taûng" cuûa noù, vì hoân nhaân "tröôùc heát laø ñeå thieát laäp moät söï keát hôïp giöõa hai nhaân vò". Ñoù laø "giaù trò toaøn dieän" cuûa hoân nhaân, moät giaù trò vaãn toàn taïi ngay caû khi vöôït ra ngoaøi khía caïnh sinh saûn.[148]
98. Neàn taûng cuûa toaøn boä tö töôûng cuûa ngaøi laø ñieàu maø chính ngaøi goïi laø "nguyeân taéc nhaân vò", voán ñoøi hoûi phaûi "ñoái xöû vôùi nhaân vò theo caùch töông öùng vôùi baûn theå cuûa hoï", chöù khoâng phaûi "nhö moät ñoái töôïng ñeå vui höôûng, phuïc vuï cho ngöôøi khaùc",[149] nhö xaûy ra trong cheá ñoä ña theâ. Vieäc laø moät nhaân vò taát yeáu haøm yù raèng "khoâng bao giôø coù theå trôû thaønh ñoái töôïng vui höôûng mang tính thöïc duïng, nhöng chæ laø ñoái töôïng - ñuùng hôn laø ñoàng chuû theå (co-soggetto) - cuûa tình yeâu",[150] bôûi vì "nhaân vò khoâng theå bò coi nhö moät ñoái töôïng ñeå söû duïng, vaø do ñoù nhö moät phöông tieän".[151]
99. Tö töôûng cuûa Ñöùc Wojtyla giuùp ta hieåu vì sao chæ coù hoân nhaân nhaát phu nhaát phuï môùi baûo ñaûm ñôøi soáng tính duïc phaùt trieån trong khuoân khoå söï thöøa nhaän tha nhaân nhö moät chuû theå, moät ngöôøi maø ta chia seû troïn veïn cuoäc soáng, chính chuû theå aáy coù muïc ñích töï thaân (fine in seù) chöù khoâng bao giôø laø phöông tieän cho nhu caàu rieâng. Söï keát hôïp tính duïc, vì lieân heä ñeán toaøn theå nhaân vò, chæ coù theå ñoái xöû vôùi tha nhaân ñuùng nhö moät nhaân vò-töùc laø nhö moät ñoàng chuû theå cuûa tình yeâu chöù khoâng phaûi nhö moät ñoái töôïng ñeå söû duïng-khi noù dieãn ra trong boái caûnh cuûa moät söï thuoäc veà duy nhaát vaø ñoäc höõu. Trong tröôøng hôïp aáy, nhöõng ngöôøi trao hieán chính mình moät caùch troïn veïn vaø vieân maõn chæ coù theå laø hai ngöôøi. Trong moïi tröôøng hôïp khaùc, ñoù chæ laø moät söï hieán taëng phaàn naøo cuûa baûn thaân, bôûi vì moùn quaø aáy phaûi chöøa choã cho ngöôøi khaùc; do ñoù taát caû ñeàu seõ bò ñoái xöû nhö phöông tieän chöù khoâng phaûi nhö nhaân vò. Vì nhöõng lyù do naøy, ngaøi keát luaän raèng "hoân nhaân nhaát phu nhaát phuï thaân thieát laø moät bieåu hieän cuûa traät töï nhaân vò".[152]
100. Trong cuøng moät taùc phaåm, Ñöùc Karol Wojtyla môû roäng suy tö veà hoân nhaân nhaát phu nhaát phuï baèng moät phaùt trieån ñoäc ñaùo veà muïc ñích hôïp nhaát cuûa tính duïc, muïc ñích ñoù trôû thaønh moät caùch bieåu loä vaø moät söï tröôûng thaønh cuûa thöïc taïi khaùch quan laø söï hôïp nhaát hoân nhaân - moät ñaëc tính coát yeáu cuûa hoân nhaân. Vì vaäy, ngaøi maïnh meõ baùc boû luaän ñieåm khaét khe, maø ngaøi coi laø ñaëc tröng cuûa nhöõng quan ñieåm "Manikeâ" hoaëc "thuyeát duy linh cöïc ñoan", theo ñoù "Ñaáng Taïo Hoùa duøng ngöôøi nam vaø ngöôøi nöõ, cuõng nhö caùc quan heä tình duïc cuûa hoï, ñeå baûo ñaûm söï toàn taïi cuûa loaøi ngöôøi (homo). Nhö theá, Ngaøi duøng con ngöôøi nhö phöông tieän".[153] Chæ trong boái caûnh vaø naõo traïng ñoù, khoaùi caûm tính duïc môùi trôû neân coù theå chaáp nhaän. Traùi laïi, Wojtyla khaúng ñònh raèng "hoaøn toaøn khoâng heà maâu thuaãn vôùi phaåm giaù khaùch quan cuûa nhaân vò khi tình yeâu phu theâ bao haøm moät 'söï vui höôûng' tính duïc [...]. Coù moät nieàm vui phuø hôïp vôùi baûn chaát cuûa khuynh höôùng tính duïc ñoàng haønh vôùi phaåm giaù cuûa con ngöôøi; trong laõnh vöïc bao la cuûa tình yeâu giöõa ngöôøi nam vaø ngöôøi nöõ, nieàm vui aáy tuoân traøo töø haønh ñoäng chung, töø söï thaáu hieåu laãn nhau, töø söï hoaøn taát haøi hoøa nhöõng muïc ñích cuøng löïa choïn. Vui söôùng (frui) naøy, coù theå phaùt sinh vöøa töø nhöõng khoaùi caûm ña daïng do söï khaùc bieät giôùi tính taïo neân, vöøa töø söï khoaùi laïc tính duïc nhôø quan heä phu theâ mang [...] vôùi ñieàu kieän laø tình yeâu cuûa hoï phaùt trieån bình thöôøng khôûi ñi töø chính xung löïc tính duïc".[154]
101. Trong noã löïc traùnh rôi vaøo thaùi cöïc cuûa chuû nghóa khaét khe - voán roát cuoäc loaïi tröø muïc ñích hôïp nhaát cuûa tính duïc trong hoân nhaân - Ñöùc Wojtyla giaûi thích raèng tha nhaân coù theå ñöôïc yeâu nhö laø nhaân vò thöïc söï vaø ñoàng thôøi ñöôïc khao khaùt heát möùc. Hai thaùi ñoä naøy "khaùc nhau, nhöng khoâng ñeán möùc loaïi tröø nhau", bôûi vì "moät ngöôøi coù theå mong muoán ngöôøi khaùc nhö moät thieän ích cho chính mình, nhöng ñoàng thôøi cuõng coù theå mong muoán ñieàu thieän cho ngöôøi aáy, baát keå treân thöïc teá ñieàu ñoù coù phaûi laø thieän ích cho mình hay khoâng".[155] Nhaän thöùc veà söï toaøn veïn cuûa nhaân vò cuøng vôùi nhöõng nhu caàu cuûa hoï, thaäm chí caàn phaûi thöøa nhaän raèng tình yeâu hoã töông ñoøi hoûi nhieàu caùch bieåu loä khaùc nhau, chöù khoâng chæ ôû maët tính duïc. Neáu "nhöõng gì hai ngöôøi mang laïi cho tình yeâu chæ laø hoaëc chuû yeáu laø söï ham muoán nhaèm tìm kieám vui höôûng vaø khoaùi laïc, thì söï hoã töông seõ bò töôùc maát nhöõng ñaëc tính"[156] voán ñem laïi söï oån ñònh cho hoân nhaân (tình yeâu, nhaân ñöùc, loøng tín thaùc, nhöõng quaø taëng voâ vò lôïi, v.v.).
Hôn theá nöõa
102. Cuoäc hoân nhaân giöõa Jacques vaø Raissa Maritain hieän leân nhö moät tröôøng hôïp ñaëc bieät cuûa söï hieäp thoâng veà maët trí tueä, vaên hoùa vaø tinh thaàn, voán khoâng theå ñöôïc trình baøy nhö moät kieåu maãu duy nhaát vì caùc hình thöùc keát hôïp phu theâ dó nhieân chuùng ña daïng nhö chính con ngöôøi. Tuy nhieân, tröôøng hôïp ñaëc bieät cuûa vôï choàng naøy laïi coù raát nhieàu ñieàu ñeå noùi. Nhôø kinh nghieäm tuyeät vôøi khi cuøng Raissa chia seû moät cuoäc tìm kieám noäi taâm veà chaân lyù vaø nhaát laø veà Thieân Chuùa, Jacques ñaõ töông ñoái hoùa - maø khoâng heà loaïi tröø - taàm quan troïng cuûa ham muoán, ñam meâ vaø tính duïc: "Söï thaät laø theá naøy, theo toâi: thoaït tieân, tình yeâu nhö ham muoán hoaëc ñam meâ, vaø tình yeâu laõng maïn - hoaëc ít nhaát moät yeáu toá cuûa noù - neân, trong möùc coù theå, hieän dieän trong hoân nhaân nhö moät ñoäng löïc khôûi ñaàu, nhö ñieåm xuaát phaùt [...]. Thöù ñeán, hoân nhaân, thay vì coù muïc ñích chính laø hoaøn thieän tình yeâu laõng maïn, phaûi thöïc hieän trong taâm hoàn con ngöôøi moät coâng trình khaùc haún: moät haønh ñoäng khoâng ngöøng bieán kim loaïi thaønh vaøng (alchimia: thuaät giaû kim) ngaøy caøng saâu xa vaø huyeàn nhieäm hôn".[157] OÂng bò cuoán huùt bôûi "moät tình yeâu thöïc söï voâ vò lôïi, dó nhieân, khoâng loaïi tröø tính duïc, nhöng ngaøy caøng trôû neân ñoäc laäp hôn vôùi tính duïc".[158] Jacques khoâng heà aùm chæ, theo nghóa cuûa phaùi Ngoä ñaïo hay phaùi Jansen, moät tình yeâu thieâng lieâng hoaøn toaøn taùch rôøi khoûi thaân xaùc hay khoûi thöïc taïi traàn theá, vì moät caùch hieåu nhö theá seõ traùi ngöôïc vôùi tö töôûng nhaân hoïc cuûa oâng; nhöng chính xaùc laø höôùng ñeán lyù töôûng cuûa "moät söï trao hieán troïn veïn vaø baát bieán cuûa ngöôøi naøy cho ngöôøi kia, vì tình yeâu daønh cho ngöôøi kia. Nhö theá, hoân nhaân coù theå trôû thaønh moät coäng ñoaøn ñích thöïc cuûa tình yeâu giöõa ngöôøi nam vaø ngöôøi nöõ: moät ñieàu gì ñoù ñöôïc xaây döïng khoâng phaûi treân caùt maø laø treân ñaù".[159] Lyù töôûng veà söï töï hieán troïn veïn cho baïn traêm naêm ñoøi hoûi "kyû luaät gian nan cuûa söï queân mình (autosacrificio) vaø ngaøy ngaøy soáng töø boû vaø gaïn ñuïc khôi trong [...]. Moãi ngöôøi, noùi caùch khaùc, coù theå thöïc söï heát loøng cho thieän ích vaø cho ôn cöùu roãi cuûa ngöôøi kia".[160] Trong boái caûnh naøy, Jacques nhaán maïnh nhu caàu tha thöù thöôøng xuyeân: "saün loøng vaø saün saøng, gioáng nhö moät Thieân thaàn baûn meänh phaûi luoân chuaån bò vaø saün saøng, ñeå tha thöù nhieàu cho ngöôøi kia: thöïc vaäy, luaät Tin möøng veà söï tha thöù laãn nhau, theo toâi, dieãn taû moät ñoøi hoûi caên baûn".[161]
103. Caùi nhìn trieát hoïc cuûa Maritain trong ñoaïn naøy hoaøn toaøn ñöôïc chuyeån hoùa bôûi moät nhaõn quan sieâu nhieân, nôi söùc maïnh cuûa ñöùc meán ñoái thaàn thuùc ñaåy ngöôøi ñang yeâu hoaøn toaøn vöôït ra khoûi chính mình ñeå tìm kieám thieän ích cuûa tha nhaân, cho ñeán khi thieän ích aáy ñaït tôùi vieân maõn nôi ngöôøi ñöôïc yeâu - vieân maõn aáy chính laø ôn cöùu ñoä, töùc söï keát hôïp troïn veïn vôùi Thieân Chuùa. Quan ñieåm saâu saéc vaø mang tính thieâng lieâng aáy cuûa Maritain döôøng nhö loaïi tröø moät trình baøy thuaàn tuùy trieát hoïc veà tình yeâu hoân nhaân nhö ta coù theå thaáy ôû moät soá taùc giaû khaùc; song ñieåm maïnh lôùn lao cuûa noù laø daãn daét suy tö veà tình yeâu moät vôï moät choàng leân moät naác thang höôùng tôùi caùc giaù trò cao caû hôn, nôi tình yeâu aáy tröôûng thaønh theo chieàu kích hieán daâng vaø trong hoân nhaân bieåu hieän thaønh moät söï keát hôïp taän caên. Söï keát hôïp ñaùng ngöôõng moä naøy boäc loä qua söï quan taâm chaân thaønh vaø beàn bæ daønh cho thieän ích cuûa tha nhaân nhö moät chuyeån ñoäng sieâu nhieân. Ñoàng thôøi, noù coøn theå hieän qua söï tìm kieám trìu meán vaø quaûng ñaïi nhaèm thöïc hieän tình yeâu cöùu ñoä cuûa Thieân Chuùa caùch vieân maõn vaø toaøn dieän nôi ngöôøi ñöôïc yeâu.
104. Duø sao ñi nöõa, trong moät vaên baûn sau naøy coù theå nhaän thaáy moät ñoä chính xaùc trieát hoïc cao hôn. Ñoù laø nhöõng chuù giaûi maø Maritain trieån khai döïa treân Nhaät kyù cuûa ngöôøi vôï, ñöôïc xuaát baûn sau khi baø qua ñôøi. Nhöõng chuù giaûi naøy ñöôïc chính Maritain hoaøn taát vaø xuaát baûn rieâng.[162] Ngay trong nhöõng trang ñaàu tieân, laïi xuaát hieän chuû ñeà veà moät tình yeâu raát ñaëc bieät, ñaït ñeán möùc ñoä cao nhaát cuûa söï quaûng ñaïi vaø voâ vò lôïi. Trieát gia Phaùp goïi ñoù laø "tình yeâu ñieân cuoàng",[163] bôûi vì ñoù laø moät tình yeâu "ñöôïc xem laø ôû möùc toät cuøng vaø hoaøn toaøn tuyeät ñoái",[164] ñöôïc dieãn taû baèng "söùc maïnh maø noù coù ñeå khieán linh hoàn xa lìa chính mình".[165] Tuy nhieân, ñieåm môùi meû laø trong phaàn bình luaän naøy veà Nhaät kyù cuûa Raissa, oâng thöïc hieän moät böôùc quyeát ñònh: tích cöïc hoäi nhaäp tính duïc ngay trong boái caûnh cuûa tình yeâu hoaøn haûo nhaát. Xuaát phaùt töø baûn tính con ngöôøi voán ñöôïc caáu thaønh bôûi tinh thaàn vaø thaân xaùc, cuøng vôùi ñaëc tính toaøn dieän cuûa tình yeâu hoân nhaân, oâng ñi ñeán khaúng ñònh: "Moät ngoâi vò con ngöôøi (persona umana) coù theå trao hieán chính mình cho ngöôøi khaùc hoaëc xuaát thaàn trong ngöôøi khaùc ñeán möùc bieán ngöôøi aáy thaønh Toaøn theå hoaøn haûo cuûa mình, chæ khi hoï trao cho ngöôøi aáy - hoaëc saün saøng trao cho ngöôøi aáy - thaân xaùc cuûa mình cuõng ñoàng thôøi trao caû linh hoàn cuûa mình".[166] Trong tình yeâu toái thöôïng giöõa hai nhaân vò, söï hôïp nhaát phu theâ tìm thaáy bieåu hieän traàn theá quyù giaù nhaát cuûa noù.
Theâm nhöõng goùc nhìn khaùc
105. ÔÛ ñaây cuõng höõu ích khi döøng laïi vaø höôùng aùnh nhìn veà phöông Ñoâng ngoaøi Kitoâ giaùo, ví duï nhö truyeàn thoáng AÁn Ñoä. ÔÛ mieàn ñaát naøy, maëc duø hoân nhaân nhaát phu nhaát phuï thöôøng ñöôïc xem laø chuaån möïc phoå bieán vaø laø lyù töôûng trong ñôøi soáng hoân nhaân, cheá ñoä ña theâ vaãn tieáp tuïc toàn taïi qua nhieàu theá kyû. Tuy vaäy, moät trong nhöõng vaên baûn coå xöa nhaát cuûa kinh ñieån AÁn Ñoä giaùo, Manusm#ti, khaúng ñònh: "Haõy ñeå loøng chung thuûy laãn nhau tieáp tuïc cho ñeán cheát; ñieàu naøy coù theå ñöôïc coi laø baûn toùm löôïc cuûa luaät toái thöôïng daønh cho vôï choàng. Ngöôøi nam vaø ngöôøi nöõ, hôïp nhaát trong hoân nhaân, phaûi khoâng ngöøng noã löïc ñeå khoâng rôi vaøo chia reõ vaø khoâng vi phaïm loøng chung thuûy cuûa mình".[167] Moät vaên baûn quan troïng khaùc, thöôøng ñöôïc vieän daãn ñeå baûo veä hoân nhaân nhaát phu nhaát phuï, laø Srimad Bhagavatam hay Bhagavata Purana, trong ñoù vieát: "Ñöùc Ramachandra ñaõ theà chæ nhaän moät ngöôøi vôï vaø khoâng thieát laäp baát cöù moái raøng buoäc naøo vôùi nhöõng phuï nöõ khaùc. Ngaøi laø moät vò vua thaùnh thieän, vaø moïi ñieàu trong tính caùch cuûa Ngaøi ñeàu toát laønh, khoâng bò vaån ñuïc bôûi nhöõng phaåm chaát nhö giaän döõ".[168] Khi Ravana baét coùc vôï laø Sita, Ñöùc Ramachandra - duø hoaøn toaøn coù theå laáy baát kyø ngöôøi phuï nöõ naøo khaùc laøm vôï - ñaõ khoâng laøm ñieàu ñoù. Hôn nöõa, söï nhaán maïnh ñaëc bieät vaøo ñöùc khieát tònh cuûa ngöôøi vôï trong Thirukkural (moät taäp hôïp coå ñieån caùc chaâm ngoân baèng tieáng Tamil) cho thaáy taàm quan troïng mang tính quyeát ñònh cuûa loøng chung thuûy tuyeät ñoái: "Neáu ngöôøi phuï nöõ coù theå giöõ ñöôïc ñöùc khieát tònh, thì theá giôùi coøn coù theå chöùa ñöïng kho baùu naøo quyù giaù hôn? [...] Ngöôøi phuï nöõ luoân tænh thöùc ñeå gìn giöõ chính mình, chaêm soùc choàng vaø baûo toaøn thanh danh cuûa gia ñình, haõy goïi ñoù laø moät ngöôøi nöõ ñích thöïc".[169]
106. Lieân keát vôùi nhöõng suy tö trieát hoïc vaø vaên hoùa ñaõ trieån khai cho ñeán nay, cuõng caàn quan taâm ñaëc bieät ñeán vaán ñeà giaùo duïc. Thöïc vaäy, thôøi ñaïi hieän nay chöùng kieán nhieàu leäch höôùng trong tình yeâu: soá vuï ly hoân gia taêng, caùc moái quan heä trôû neân mong manh, ngoaïi tình bò xem nheï, xu höôùng coå vuõ ña aùi. Ñöùng tröôùc taát caû nhöõng ñieàu naøy, cuõng phaûi thöøa nhaän raèng caùc taùc phaåm vaên hoùa ñaïi chuùng (tieåu thuyeát, phim aûnh, ca khuùc) vaãn khoâng ngöøng toân vinh huyeàn thoaïi veà "tình yeâu lôùn lao" duy nhaát vaø ñoäc höõu. Nghòch lyù thaät hieån nhieân: thöïc haønh xaõ hoäi laøm xoùi moøn ñieàu maø trí töôûng töôïng ñaïi chuùng vaãn ca tuïng. Ñieàu naøy cho thaáy khaùt voïng veà moät tình yeâu moät vôï moät choàng vaãn khaéc saâu trong taâm khaûm con ngöôøi, ngay caû khi caùch soáng beân ngoaøi döôøng nhö phuû nhaän noù.
107. Vaäy thì laøm theá naøo ñeå giöõ gìn khaû naêng coù ñöôïc moät tình yeâu chung thuûy vaø moät vôï moät choàng? Caâu traû lôøi naèm ôû giaùo duïc. Thaät khoâng ñuû khi chæ döøng laïi ôû vieäc toá caùo nhöõng thaát baïi; khôûi ñi töø nhöõng giaù trò maø trí töôûng töôïng ñaïi chuùng vaãn coøn löu giöõ, caàn phaûi chuaån bò cho caùc theá heä bieát ñoùn nhaän kinh nghieäm tình yeâu nhö moät huyeàn nhieäm nhaân hoïc (mistero antropologico). Caû moät vuõ truï caùc trang maïng xaõ hoäi (social network), nôi söï neát na (pudore: e theïn, ñoan trang) bieán maát vaø buøng noå ñuû loaïi caûnh cöôõng böùc tình duïc vaø baïo löïc ñieån hình, caàn gaáp ruùt coù moät khoa sö phaïm môùi. Tình yeâu khoâng theå giaûn löôïc thaønh thoâi thuùc baûn naêng: noù luoân ñoøi hoûi caû con ngöôøi coù traùch nhieäm vaø khaû naêng hy voïng. Thôøi ñính hoân, khi ñöôïc hieåu theo nghóa truyeàn thoáng, noù theå hieän ñaây laø thôøi gian ñeå thöû thaùch vaø ñeå tröôûng thaønh, trong giai ñoaïn ñoù ngöôøi kia ñöôïc ñoùn nhaän vôùi voâ vaøn trieån voïng. Do ñoù, giaùo duïc veà hoân nhaân nhaát phu nhaát phuï khoâng phaûi laø moät söï raøng buoäc luaân lyù, nhöng laø moät khai taâm môû ra cho söï cao caû cuûa moät tình yeâu vöôït leân treân tính töùc thôøi. Noù ñònh höôùng naêng löôïng tình aùi höôùng ñeán trí khoân ngoan beàn vöõng vaø höôùng loøng trí môû ra vôùi thaàn linh. Hoân nhaân nhaát phu nhaát phuï khoâng laïc haäu nhöng laø moät lôøi tieân tri: noù cho thaáy raèng tình yeâu nhaân loaïi, khi ñöôïc soáng trong söï vieân maõn cuûa noù, caùch naøo ñoù noù tieân baùo chính maàu nhieäm cuûa Thieân Chuùa.
V. Ngoân ngöõ thi ca
108. Veà ngoân töø thi ca, Ñöùc Thaùnh Cha Phanxicoâ khaúng ñònh raèng: "Ngoân ngöõ vaên chöông gioáng nhö moät chieác gai trong tim, thuùc ñaåy ta böôùc vaøo chieâm nieäm vaø ñöa ta leân ñöôøng. Thi ca thì phoùng khoaùng, noù ñöa ta sang moät mieàn khaùc".[170] Vaø ngaøi noùi theâm: "Ngheä só laø ngöôøi vöøa nhìn vôùi ñoâi maét vöøa bay boång moäng mô, quan chieâm saâu roäng hôn, tieân tri, loan baùo moät caùch nhìn khaùc vaø moät caùch hieåu khaùc veà nhöõng ñieàu voán ôû ngay tröôùc maét chuùng ta. Thöïc vaäy, thi ca khoâng noùi veà thöïc taïi khôûi ñi töø nhöõng nguyeân taéc tröøu töôïng, nhöng baèng caùch laéng nghe chính thöïc taïi".[171] Vôùi nhöõng tieàn ñeà naøy, khoâng theå boû qua vieäc quy chieáu ñeán ngoân töø thi ca ñeå coù theå naém baét roõ hôn huyeàn nhieäm tình yeâu giöõa hai ngöôøi keát hôïp vaø thuoäc troïn veà nhau.
109. Caàn löu yù raèng nhieàu thi só ñaõ tìm caùch dieãn ñaït veû ñeïp cuûa tình hoøa hôïp (connubio) duy nhaát vaø ñoäc höõu naøy. Vieäc thöøa nhaän söùc maïnh trong thi ca cuûa hoï chaéc chaén khoâng coù yù thöøa nhaän ñôøi soáng cuûa hoï töøng hoaøn haûo hoaëc hoï luoân chung thuûy trong tình yeâu. Duø sao, roõ raøng laø khi hoï ñaõ tìm thaáy tình yeâu vaø quyeát ñònh thuoäc troïn veà moät ngöôøi khaùc, hoaëc khi hoï nhaän ra giaù trò cuûa moät söï keát hôïp ñoäc höõu, nhöõng thi só aáy ñaõ caûm thaáy nhu caàu phaûi baøy toû ñieàu ñoù qua ngheä thuaät cuûa mình, gaàn nhö nguï yù raèng ñaây laø ñieàu gì ñoù vöôït leân treân söï thoaû maõn tình duïc, vieäc ñaùp öùng nhu caàu caù nhaân hay moät cuoäc phieâu löu hôøi hôït. Coù theå xem xeùt moät soá ví duï:
Hai ta coøn maõi loanh quanh,
bao muøa chaúng chòu böôùc nhanh tìm veà,
maùi nhaø nghóa naëng tình queâ,
tim vaøng hai traùi gaàn keà beân nhau.[172]
Khoâng coøn ai nöõa tình ôi,
cuøng trong giaác moäng beân trôøi rieâng anh.
Em cuøng anh böôùc song haønh,
qua muoân laøn nöôùc thôøi gian voã veà#.[173]
110. Trong cuoäc haønh trình döïa treân loøng toân troïng vaø quyeàn töï do, qua nhöõng caâu thô naøy ta caûm nhaän raèng thôøi gian ñaõ thaùnh hoùa söï löïa choïn laãn nhau, cuûng coá moái daây gaén keát, laøm cho loøng maõn nguyeän theâm saâu ñaäm khi thuoäc veà nhau, vaø khieán caùi "chuùng ta" trôû neân traân quyù ñeán möùc töôûng chöøng nhö baát dieät. Trong boái caûnh hoøa hôïp aáy, moãi ngöôøi ñeàu bieát raèng, khi trao taëng moät phaàn chính mình cho ngöôøi kia, thì ñoàng thôøi cuõng nhaän laïi bieát bao aân tình töø ngöôøi yeâu daáu:
Trieäu baäc thang xuoáng cuøng em,
tay trong tay naém eâm ñeàm böôùc qua.
Khoâng vì boán maét nhìn xa,
chæ vì anh bieát ñoâi ta moät loøng.
Trong ñoâi ta, aùnh maét trong,
daãu môø nhaït vaãn saùng loøng thöông yeâu.
Ñoâi maét em ñaâu coù nhieàu,
daãn anh traûi bieát bao ñieàu nhaân gian.[174]
Anh trao em troïn thaân mình,
nhöõng ñeâm thao thöùc vì tình em ôi.
Nguïm daøi trôøi roäng sao trôøi,
uoáng treân ñænh nuùi, gioù khôi bieån ngaøn.
Daãn anh veà choán bình an,
bình minh xa thaúm, daëm daøi ñeâm ñen. [...]
Anh oâm kyø dieäu nôi em,
mong manh coïng coû rung lay raïng ngôøi,
soáng ñoäng ngay giöõa ñaát trôøi,
nghieâng theo laøn gioù trong ngôøi veû xuaân.
Em taëng anh moät hoàng aân,
chìm trong ñoâi maét aân caàn Chuùa ban,
ñaäm trôøi xanh bieác nguùt ngaøn,
saâu nhö theá kyû muoân vaøn aùnh quang,
ñoâi maét aáy daãn loái sang,
qua bao ñænh nuùi, theânh thang ñaát trôøi.[175]
111. Moái quan heä ñöôïc nhìn nhaän laø khoâng theå thay theá; ñeán noãi khi thi só muoán tìm laïi coäi nguoàn, oâng töï hieåu mình luoân quy chieáu vaøo ngöôøi kia, ñöôïc lieân keát bôûi moät söùc maïnh vöôït leân treân moïi ranh giôùi cuûa thôøi gian:
Anh xin kheùp maét laëng im,
Mong naêm ñieàu quyù traùi tim giöõ gìn.
Ñöùng ñaàu tình aùi voâ bieân,
Vaàng traêng muoân thuôû soi mieàn nhaân gian...
Ñieàu sau choùt chính maét naøng,
Matilda hôõi, ngoïc ngaø anh yeâu.
Giaác nguû hoùa caûnh coâ lieâu,
Thieáu ñoâi maét aáy thieáu nhieàu bình an,
Thieáu caû söï soáng Trôøi ban,
Vì aùnh maét aáy chöùa chan aân tình.[176]
112. ÔÛ caùc baäc ñaïi thi haøo, hieám khi ta baét gaëp moät thöù laõng maïn ngaây thô; thay vaøo ñoù laø moät chuû nghóa hieän thöïc bieát roõ hieåm hoïa cuûa söï quen thuoäc deã hoùa nhaøm, daùm chaáp nhaän thöû thaùch ñeå nuoâi döôõng tröôûng thaønh, vaø ñoàng thôøi vaãn khoâng queân nhu caàu môû loøng ra khoûi voøng troøn kheùp kín cuûa ñoâi löùa:
Ñoâi ta naém chaët baøn tay,
Ñi ñaâu cuõng thaáy traàn ai hoùa nhaø.
Giöõa ngöôøi khoân daïi gaàn xa,
Beân bao treû nhoû, tuoåi giaø thaûnh thôi. Ñoâi ta soùng böôùc muoân nôi,
Tình ñi ñeán ñoù, ñaát trôøi trong veo.[177]
113. Ñieàu aáy baét nguoàn töø thöïc teá raèng tính chaân thöïc cuûa söï keát hôïp naøy loaïi tröø moïi hình thöùc hoøa nhaäp kheùp kín trong chính mình. Söï thuoäc veà laãn nhau khoâng chæ laø heä quaû cuûa moät nhu caàu caù nhaân, maø coøn laø keát quaû cuûa moät quyeát ñònh thuoäc veà ngöôøi khaùc - moät quyeát ñònh giuùp vöôït qua coâ ñôn vaø caûm giaùc bò boû rôi; ñoàng thôøi, quyeát ñònh aáy ñöôïc ghi daáu bôûi loøng toân troïng saâu saéc daønh cho ngöôøi kia vaø cho chính huyeàn nhieäm caù vò cuûa hoï. Khi nhaän thaáy nôi ngöôøi khaùc moät giaù trò duy nhaát, tình yeâu töï yù thöùc raèng nhaân vò con ngöôøi laø "baát khaû chuyeån nhöôïng" (intrasferibile), khoâng theå bò sôû höõu; vì theá, tình yeâu ñoøi hoûi nôi chính noù moät thaùi ñoä töông xöùng:
Ñoâi maét anh buoàn laëng thinh,
Muoán doø thaáu heát taâm tình trong em
nhö traêng doø bieån eâm ñeâm,
loøng em saâu thaúm, tìm xem coù gì [...]
Nhöng ñaây laø traùi tim em,
tình yeâu em ñoù, kho taøng bao la.
Nieàm vui, lo laéng chan hoøa,
khaùt khao voâ taän, sang giaøu chaúng vôi.
Traùi tim gaàn guõi suoát ñôøi,
nhö laø söï soáng chaúng rôøi tim anh,
song anh chaúng theå hieåu nhanh,
moïi ñieàu saâu thaúm, ngoïn ngaønh traùi tim.[178]
114. Qua nhöõng ví duï ít oûi ñöôïc trích daãn, coù theå thaáy roõ raèng ngoân töø thi ca coi troïng giaù trò cuûa söï keát hôïp ñoäc höõu giöõa hai ngöôøi ñaõ töï do quyeát ñònh ôû beân nhau vaø thuoäc troïn veà nhau. Taát caû nhöõng gì ñaõ ñöôïc noùi veà tính toaøn veïn cuûa tình yeâu coù theå ñöôïc coâ ñoïng trong lôøi thô cuûa Nöõ thi só vó ñaïi Emily Dickinson: "Tình yeâu laø caû ñaát trôøi, laø bao ñieàu bieát trong lôøi Tình yeâu".[179]
VI. Moät soá suy tö caàn khai trieån theâm
115. Nhôø haønh trình ñaõ ñi qua cho ñeán nay, giôø ñaây ta coù theå gom laïi thaønh moät haønh trang ñaùng keå goàm nhöõng suy tö ñeå giuùp nhaän thöùc söï keát hôïp hoân nhaân - duy nhaát vaø ñoäc höõu - trong moät caùi nhìn haøi hoøa vaø ña dieän. Nhöõng suy tö naøy töï thaân raát höõu ích cho vieäc ñaøo saâu yù nghóa cuûa hoân nhaân nhaát phu nhaát phuï; tuy nhieân, trong phaàn cuoái cuûa Ghi chuù naøy, xem ra seõ hôïp lyù hôn khi taäp trung vaøo moät soá ñieåm then choát vaø ñaëc thuø lieân quan tröïc tieáp tôùi chuû ñeà ñang ñöôïc baøn tôùi. Nhö ñaõ thaáy, söï hôïp nhaát-keát hôïp hoân nhaân coù theå ñöôïc dieãn ñaït theo nhieàu hình thaùi trieát hoïc, thaàn hoïc hoaëc thi ca; nhöng giöõa voâ soá khaû theå aáy, coù hai yeáu toá noåi leân mang tính quyeát ñònh: söï thuoäc veà laãn nhau vaø ñöùc aùi phu theâ. Caû hai yeáu toá naøy ñaõ xuaát hieän moät caùch nhaát quaùn trong nhieàu vaên baûn ñöôïc trích daãn trong Ghi chuù naøy.
Söï thuoäc veà laãn nhau
116. Moät caùch coâ ñoïng ñeå dieãn taû söï keát hôïp ñoäc höõu giöõa hai nhaân vò laø cuïm töø "thuoäc veà laãn nhau". Ngay töø theá kyû V, Thaùnh Leâoâ Caû ñaõ nhaéc ñeán yù nieäm thuoäc veà laãn nhau cuûa vôï choàng khi noùi veà tröôøng hôïp nhöõng ngöôøi lính, ñöôïc cho laø ñaõ töû traän, trôû veà sau chieán tranh vaø phaùt hieän mình ñaõ bò "thay theá" bôûi ngöôøi khaùc. Luùc baáy giôø, Ñöùc Thaùnh Cha ra leänh raèng "moãi ngöôøi haõy nhaän laïi nhöõng gì thuoäc veà mình".[180] Gôïi yù naøy daãn chuùng ta ñeán vieäc suy tö veà söï thuoäc veà laãn nhau trong hoân nhaân theo moät chieàu kích phong phuù vaø saâu xa hôn.
117. Chính Thaùnh Toâma Aquinoâ khaúng ñònh raèng, ñeå thieát laäp moät tình baèng höõu, "khoâng chæ caàn ñeán loøng thieän chí, maø coøn ñoøi hoûi tình yeâu mang tính hoã töông".[181] Söï thuoäc veà laãn nhau ñöôïc ñaët treân neàn taûng laø söï öng thuaän töï do cuûa caû hai ngöôøi. Thaät vaäy, trong Nghi thöùc Hoân phoái theo nghi leã Latinh, söï öng thuaän ñöôïc dieãn taû qua nhöõng lôøi: "Anh ñoùn nhaän em laøm vôï cuûa anh", "Em ñoùn nhaän anh laøm choàng cuûa em".[182] Theo giaùo huaán cuûa Coâng ñoàng Vaticanoâ II, caàn phaûi khaúng ñònh raèng söï öng thuaän laø moät "haønh vi nhaân linh, qua ñoù ñoâi vôï choàng trao ban vaø ñoùn nhaän nhau".[183] Chính haønh vi naøy, "voán lieân keát ñoâi baïn phu theâ vôùi nhau",[184] laø moät haønh vi trao hieán vaø ñoùn nhaän. Chính naêng ñoäng naøy laøm phaùt sinh söï thuoäc veà laãn nhau, moät thöïc taïi ñöôïc môøi goïi ñaøo saâu, tröôûng thaønh vaø ngaøy caøng trôû neân vöõng beàn. Xeùt theo thuaät ngöõ chuyeân moân, söï trao ban hoã töông laø chaát theå (materia), coøn söï ñoùn nhaän hoã töông laø hình theå (forma).
118. Khoâng phaûi ngaãu nhieân maø Thaùnh Phaoloâ VI lieân keát "söï hieán daâng caù vò mang tính hoã töông" trong hoân nhaân vôùi söï hôïp nhaát cuûa daây hoân phoái, vaø xaùc ñònh söï hieán daâng aáy laø "ñaëc thuø vaø ñoäc höõu" cuûa ñoâi baïn.[185] Cuõng trong chieàu höôùng nhaán maïnh ñeán tính hoã töông, Ñöùc Karol Wojtyla khaúng ñònh raèng ñieàu naøy "buoäc chuùng ta phaûi nhìn tình yeâu cuûa ngöôøi nam vaø cuûa ngöôøi nöõ khoâng chæ nhö tình yeâu cuûa ngöôøi naøy daønh cho (per) ngöôøi kia, maø ñuùng hôn nhö moät thöïc taïi hieän höõu giöõa (tra) hoï [#]. Tình yeâu khoâng chæ ôû nôi ngöôøi nöõ, cuõng khoâng chæ ôû nôi ngöôøi nam - bôûi neáu vaäy, roát cuoäc seõ coù hai tình yeâu - nhöng tình yeâu laø ñoäc nhaát voâ nhò: noù chính laø thöïc taïi gaén keát hoï laïi [...]. Baûn theå cuûa tình yeâu, trong söï vieân maõn cuûa noù, mang tính lieân-nhaân-vò (inter-personale) chöù khoâng phaûi caù-nhaân-vò (individuale) [...]. Chính söï hoã töông trong tình yeâu quyeát ñònh söï khai sinh caùi 'chuùng ta' naøy. Noù chöùng toû tình yeâu ñaõ chín muøi, ñaõ trôû thaønh moät thöïc taïi giöõa hai ngoâi vò vaø ñaõ kieán taïo neân moät coäng ñoaøn".[186] Söï hoã töông naøy laø aùnh saùng phaûn chieáu cuûa ñôøi soáng Ba Ngoâi: "hai con ngöôøi ñöôïc moät tình yeâu troïn haûo keát hôïp trong hôïp nhaát. Chính chuyeån ñoäng aáy vaø chính tình yeâu aáy laøm cho hoï neân gioáng Thieân Chuùa, Ñaáng laø chính tình yeâu, laø söï hôïp nhaát tuyeät ñoái cuûa Ba Ngoâi Vò".[187] Vì theá, söï hôïp nhaát trong töông quan phu theâ ñöôïc beùn reã saâu xa trong hieäp thoâng Ba Ngoâi.
119. Ñöùc Thaùnh Cha Phanxicoâ thích dieãn ñaït veà hoân nhaân theo quan ñieåm söï thuoäc veà ñöôïc choïn löïa caùch töï do, bôûi vì "neáu khoâng coù caûm thöùc thuoäc veà, ngöôøi ta khoâng theå duy trì söï daán thaân daønh cho ngöôøi khaùc; roát cuoäc moãi ngöôøi seõ chæ tìm kieám lôïi ích rieâng cuûa mình".[188] Trong hoân nhaân, moãi ngöôøi "dieãn taû moät quyeát ñònh vöõng chaéc laø töï thuoäc (appartenersi) troïn veà nhau. Keát hoân (sposarsi) laø moät caùch dieãn taû raèng ngöôøi ta thöïc söï ñaõ rôøi boû toå aám cuûa cha meï (nido materno) ñeå deät neân nhöõng moái daây gaén boù maïnh meõ khaùc vaø ñaûm nhaän moät traùch nhieäm môùi tröôùc maët moät ngöôøi khaùc. Ñieàu naøy vöôït xa moät söï lieân keát töï phaùt ñôn thuaàn nhaèm thoûa maõn laãn nhau".[189] Chính söï thuoäc veà laãn nhau vaø ñoäc höõu aáy trôû thaønh ñoäng löïc maïnh meõ cho söï beàn vöõng cuûa söï keát hôïp phu theâ: "Trong hoân nhaân, ngöôøi ta cuõng soáng caûm thöùc thuoäc troïn veà moät ngöôøi duy nhaát. Ñoâi vôï choàng chaáp nhaän thaùch ñoá, öôùc ao cuøng giaø caû vaø cuøng töï hao moøn, nhôø ñoù phaûn chieáu loøng trung tín cuûa Thieân Chuùa [#]. Ñaây laø moät söï thuoäc veà cuûa con tim, nôi chæ mình Thieân Chuùa nhìn thaáy (x. Mt 5,28). Moãi buoåi saùng, khi thöùc daäy, ngöôøi ta laøm môùi laïi tröôùc maët Thieân Chuùa quyeát ñònh thuoäc veà cuûa loøng chung thuûy, duø cho ngaøy soáng coù xaûy ra baát cöù ñieàu gì ñi nöõa. Vaø moãi ngöôøi, khi ñi nguû, laïi mong chôø ñöôïc thöùc daäy ñeå tieáp tuïc cuoäc phieâu löu aáy".[190]
Söï chuyeån bieán
120. Theo doøng thôøi gian, ngay caû khi söùc haáp daãn theå lyù vaø khaû naêng quan heä tình duïc daàn suy yeáu, thì söï thuoäc veà laãn nhau cuõng khoâng vì theá maø ñi ñeán tan raõ. Söï choïn löïa cho söï keát hôïp cuûa ñoâi baïn ñöôïc ñieàu chænh vaø bieán ñoåi. Taát nhieân, seõ khoâng thieáu nhöõng hình thöùc bieåu loä tình caûm thaân maät khaùc nhau, voán vaãn ñöôïc coi laø ñoäc höõu, bôûi vì chuùng laø nhöõng dieãn taû cuûa söï keát hôïp hoân nhaân duy nhaát; moät söï keát hôïp khoâng theå ñöôïc trao ban cho ngöôøi khaùc maø khoâng laøm phaùt sinh caûm thöùc baát xöùng. Chính vì kinh nghieäm thuoäc veà laãn nhau vaø ñoäc höõu ñaõ ñöôïc ñaøo saâu vaø cuûng coá theo thôøi gian, neân coù nhöõng caùch dieãn taû tình caûm chæ daønh rieâng cho ngöôøi maø ta ñaõ choïn ñeå chia seû con tim cuûa mình theo moät caùch ñoäc nhaát voâ nhò.
121. Theo Ñöùc Thaùnh Cha Phanxicoâ, ñaây chính laø moät trong nhöõng öu ñieåm noåi baät cuûa vieäc hieåu söï keát hôïp hoân nhaân nhö söï thuoäc veà laãn nhau: "Moái quan heä thaân maät vaø söï thuoäc veà hoã töông aáy phaûi ñöôïc gìn giöõ suoát boán, naêm hay saùu thaäp kyû, vaø ñieàu ñoù ñoøi hoûi phaûi nhieàu laàn laïi baét ñaàu vieäc choïn löïa nhau. Coù theå baïn traêm naêm khoâng coøn bò thoâi thuùc bôûi moät ham muoán tình duïc maõnh lieät höôùng veà ngöôøi kia, nhöng vaãn caûm nhaän nieàm vui ñöôïc thuoäc veà ngöôøi aáy vaø bieát raèng ngöôøi aáy cuõng thuoäc veà mình; nieàm vui khi bieát mình khoâng coâ ñoäc, khi coù moät 'keû ñoàng möu' (complice: ngöôøi ñoàng haønh) hieåu bieát raønh roït ñôøi mình vaø chung chia moïi söï. Ñoù laø ngöôøi ñoàng haønh (compagno) treân haønh trình cuûa ñôøi soáng".[191] Vì theá, "maëc duø trong con tim coù theå xuaát hieän nhieàu caûm xuùc roái ren, ngöôøi ta vaãn duy trì soáng ñoäng moãi ngaøy quyeát ñònh yeâu thöông, quyeát ñònh töï thuoäc veà nhau, quyeát ñònh chia seû troïn veïn cuoäc soáng vaø tieáp tuïc yeâu thöông cuõng nhö tha thöù cho nhau [...]. Trong suoát haønh trình aáy, tình yeâu tieán haønh töøng böôùc ñi vaø töøng chaëng ñöôøng môùi [...]. Moái löông duyeân (vincolo) tìm ra nhöõng caùch thöùc môùi meû vaø ñoøi hoûi moät quyeát ñònh luoân ñöôïc laëp laïi ñeå thieát laäp moái raøng buoäc aáy - khoâng chæ nhaèm duy trì noù, maø coøn ñeå laøm cho noù taêng tröôûng".[192] Daãu vaäy, caàn phaûi nhìn nhaän raèng söï thuoäc veà laãn nhau laø moät caùch hieåu veà söï keát hôïp phu theâ vöøa mang trong mình moät söï phong phuù lôùn lao, vöøa coù nhöõng giôùi haïn nhaát ñònh, nhöõng giôùi haïn caàn ñöôïc laøm saùng toû moät caùch thoûa ñaùng.
Caùi khoâng thuoäc veà
122. Neùt ñaëc tröng cuûa nhaân vò naèm ôû choã chính noù coù muïc ñích töï thaân. Con ngöôøi "laø thuï taïo duy nhaát treân maët ñaát maø Thieân Chuùa ñaõ muoán vì chính noù".[193] Vì theá, coù theå noùi raèng con ngöôøi coù moät muïc ñích töï thaân (fine in seù), vaø khoâng theå bò bieán thaønh muïc tieâu cuï theå chæ daønh cho ngöôøi khaùc. Nhaân vò khoâng theå bò ñoái xöû theo caùch khoâng töông xöùng vôùi phaåm giaù cuûa mình - moät phaåm giaù coù theå ñöôïc goïi laø 'voâ bieân',[194] vöøa bôûi tình yeâu voâ taän maø Thieân Chuùa daønh cho con ngöôøi, vöøa bôûi vì ñoù laø moät phaåm giaù tuyeät ñoái baát khaû xaâm phaïm. Moãi "caù nhaân con ngöôøi ñeàu mang phaåm giaù cuûa nhaân vò (persona); khoâng chæ laø moät caùi gì, maø laø moät ai ñoù".[195] Heä quaû laø, nhaân vò "khoâng theå bò ñoái xöû nhö moät ñoái töôïng (oggetto) ñeå söû duïng, töùc nhö moät phöông tieän (mezzo)".[196]
123. Khi thieáu vaéng xaùc tín naøy - voán thuoäc veà tình yeâu ñích thöïc, tình yeâu bieát döøng laïi tröôùc chieàu kích thaùnh thieâng cuûa ngöôøi khaùc - thì raát deã phaùt sinh nhöõng caên beänh cuûa söï chieám höõu leäch laïc: thao tuùng, ghen tuoâng, laïm duïng, baát trung (infedeltaø). Traùi laïi, söï thuoäc veà laãn nhau, voán laø ñaëc tröng cuûa tình yeâu hoã töông vaø ñoäc höõu, bao haøm moät söï chaêm soùc teá nhò, cuøng vôùi moät noãi kính sôï thieâng thaùnh tröôùc nguy cô xaâm phaïm töï do cuûa ngöôøi kia, moät ngöôøi coù cuøng phaåm giaù vaø vì theá cuõng coù nhöõng quyeàn lôïi chung. Ngöôøi yeâu ñích thöïc hieåu raèng ngöôøi kia khoâng theå laø phöông tieän ñeå giuùp mình thoûa maõn; hoï cuõng yù thöùc raèng söï troáng roãng noäi taâm phaûi ñöôïc laáp ñaày baèng nhöõng con ñöôøng khaùc, chöù khoâng bao giôø baèng vieäc thoáng trò ngöôøi khaùc. Ñieàu naøy traùi ngöôïc haún vôùi nhieàu hình thöùc ham muoán leäch laïc, voán daãn tôùi nhöõng bieåu hieän khaùc nhau cuûa baïo löïc - coâng khai hay tinh vi -, öùc hieáp, aùp löïc taâm lyù, kieåm soaùt, sau cuøng laø söï ngoät ngaït. Söï thieáu toân troïng vaø thieáu loøng kính troïng ñoái vôùi phaåm giaù cuûa ngöôøi khaùc khieán ôû ñoù cuõng xuaát hieän trong nhöõng ñoøi hoûi leäch laïc mang "tính buø tröø" (complementaritaø), nôi ngöôøi naøy ôû tình theá chæ phaùt trieån ñöôïc moät soá khaû naêng cuûa mình caùch haïn heïp, trong khi ngöôøi kia laïi coù khoâng gian roäng raõi ñeå töï khaúng ñònh vaø baønh tröôùng caùi toâi (espansione personale). Ñeå traùnh nhöõng leäch laïc aáy, caàn phaûi thöøa nhaän raèng khoâng toàn taïi moät kieåu maãu duy nhaát veà söï hoã töông trong hoân nhaân. Trong moái töông quan laønh maïnh vaø quaûng ñaïi, "coù nhöõng vai troø vaø nhieäm vuï linh hoaït, thích nghi vôùi nhöõng hoaøn caûnh cuï theå cuûa moãi gia ñình".[197] Heä quaû laø, "trong gia ñình, caùc quyeát ñònh khoâng ñöôïc ñöa ra caùch ñôn phöông; hai ngöôøi cuøng chung chia traùch nhieäm ñoái vôùi gia ñình, nhöng moãi maùi aám ñeàu laø ñoäc nhaát voâ nhò vaø moãi söï toång hôïp hoân nhaân ñeàu khaùc bieät nhau".[198]
124. Thay vì moät söï thuoäc veà laãn nhau laønh maïnh - voán luoân ñoøi hoûi kieân nhaãn vaø quaûng ñaïi - gaëp caûnh baïn traêm naêm laïi xuaát hieän nhöõng daáu hieäu caùu kænh, böïc boäi, thaäm chí thieáu toân troïng, thì caàn phaûi kòp thôøi phaûn öùng, tröôùc khi nhöõng hình thöùc thao tuùng hay baïo löïc xuaát hieän. Trong nhöõng hoaøn caûnh aáy, con ngöôøi phaûi ñoøi ñöôïc quyeàn höôûng phaåm giaù cuûa mình, thieát laäp nhöõng ranh giôùi caàn thieát vaø khôûi söï moät tieán trình ñoái thoaïi chaân thaønh, sao cho coù theå truyeàn ñaït moät thoâng ñieäp roõ raøng: "Baïn khoâng sôû höõu toâi; baïn khoâng thoáng trò toâi". Vaø ñieàu naøy khoâng chæ nhaèm baûo veä chính mình, maø coøn vì phaåm giaù cuûa ngöôøi kia, bôûi leõ "trong logic cuûa söï thoáng trò, ngay caû keû thoáng trò cuoái cuøng cuõng töï choái boû phaåm giaù cuûa chính mình".[199]
125. Tình "ñoâi ta" laønh maïnh vaø ñeïp ñeõ chæ coù theå laø tình töông hoã cuûa hai töï do, töï do khoâng bao giôø bò xaâm phaïm nhöng luoân choïn löïa nhau, ñoàng thôøi gìn giöõ moät ranh giôùi an toaøn, moät ranh giôùi khoâng theå vöôït qua, khoâng theå bò xaâm phaïm do nhaân danh baát cöù nhu caàu naøo, vì noãi lo aâu caù nhaân hay do moät traïng thaùi taâm lyù. Nhö Ñöùc Thaùnh Cha Phanxicoâ nhaán maïnh, caùc ñoâi vôï choàng "ñöôïc môøi goïi tieán tôùi moät söï keát hôïp ngaøy caøng saâu ñaäm hôn, nhöng nguy cô naèm ôû choã muoán xoùa boû nhöõng khaùc bieät vaø khoaûng caùch khoâng theå traùnh khoûi giöõa hai ngöôøi, bôûi vì moãi ngöôøi ñeàu sôû höõu moät phaåm giaù rieâng, ñoäc höõu vaø baát khaû truøng laëp".[200] Vieäc toân troïng troïn veïn nguyeân taéc naøy "ñoøi hoûi moät söï boùc traàn noäi taâm" (spogliazione).[201]
126. Khi thöïc söï nghieâm tuùc tieáp nhaän nhöõng ñieàu ñaõ ñöôïc trình baøy cho ñeán ñaây, caàn phaûi khaúng ñònh raèng lôøi höùa "thuoäc veà" chæ coù theå ñöôïc aùp duïng cho hoân nhaân theo nghóa loaïi suy. Thaät vaäy, baát cöù hình thöùc "thuoäc veà" naøo khoâng phaùt xuaát töø moät tình yeâu bieát nhìn nhaän ngöôøi kia nhö moät thöïc taïi thaùnh thieâng trong töï do cuûa hoï, baát khaû chuyeån nhöôïng taän coát loõi nhaân vò ñoàng thôøi luoân mang tính töï trò, thì söï thuoäc veà ñoù roát cuoäc chæ laø moät caùch theá ích kyû nhaèm quy phuïc baïn traêm naêm vaøo nhöõng muïc tieâu hay döï phoùng rieâng cuûa mình. Con ngöôøi khoâng bò hoøa tan trong moái töông quan, khoâng hoøa laãn vaøo ngöôøi mình yeâu, nhöng luoân baûo toaøn moät noøng coát baát khaû nhöôïng. Ñieàu naøy khoâng neân ñöôïc hieåu nhö moät giôùi haïn hay söï ngheøo naøn cuûa tình yeâu hoã töông; traùi laïi, chính ñieàu ñoù cho pheùp gìn giöõ nguyeân veïn möùc ñoä toân troïng vaø söï ngôõ ngaøng, voán laø nhöõng yeáu toá thieát yeáu cuûa moïi tình yeâu laønh maïnh - moät tình yeâu khoâng bao giôø coù yù ñònh ñoàng hoùa hay chieám ñoaït ngöôøi khaùc.
127. Ñieàu naøy ñöôïc xaùc nhaän bôûi thöïc teá raèng nôi con ngöôøi toàn taïi moät chieàu kích raát saâu thaúm, vöôït treân moïi chieàu kích khaùc - keå caû chieàu kích thaân xaùc - vaø chæ moät mình Thieân Chuùa môùi coù theå ñi vaøo maø khoâng xuùc phaïm noù. Coù moät noøng coát cuûa höõu theå nhaân linh, nôi chæ tình yeâu voâ haïn cuûa Thieân Chuùa môùi coù theå ngöï trò. Chæ mình Ngaøi sôû höõu tình yeâu toaøn naêng vaø saùng taïo, tình yeâu laøm cho chính söï hieän höõu cuûa töï do trôû neân khaû höõu. Vì theá, khi Thieân Chuùa chaïm ñeán ñieåm trung taâm aáy, Ngaøi chæ coù theå cuûng coá, thaêng tieán vaø toân vinh töï do trong chính baûn tính cuûa noù, hoaøn toaøn khoâng thöïc hieän vieäc caét xeùn, thoáng trò, laøm suy yeáu hay choàng laán leân töï do aáy. Thaät vaäy, "chæ mình Thieân Chuùa thaâm nhaäp [illabitur] vaøo linh hoàn";[202] chæ mình Ngaøi coù theå ñi vaøo taän thaúm saâu cuûa traùi tim con ngöôøi, bôûi chæ mình Ngaøi môùi coù theå laøm ñieàu ñoù maø khoâng laøm xaùo troän töï do vaø caên tính cuûa nhaân vò.[203] Nhôø aân suûng, Thieân Chuùa trôû neân hoaøn toaøn gaàn guõi, baèng moät söï ñoàng nhaát hoùa saâu xa vaøo chính chieàu saâu nhaát cuûa höõu theå con ngöôøi - ñieàu maø chæ moät mình Ngaøi môùi coù theå ñaït tôùi.[204] Vì theá, "khoâng ai coù theå ñoøi hoûi ñöôïc sôû höõu ñôøi tö raát rieâng vaø bí maät cuûa ngöôøi mình yeâu".[205]
128. Khi tình yeâu cuûa hoï daàn tröôûng thaønh, ñoâi baïn seõ coù theå hieåu vaø bình thaûn ñoùn nhaän raèng söï thuoäc veà laãn nhau raát traân quyù - voán laø neùt ñaëc tröng cuûa hoân nhaân - khoâng phaûi laø söï chieám höõu, nhöng vaãn ñeå ngoû nhieàu khaû theå (possibilitaø: tình traïng coù theå). Chaúng haïn, moät trong hai coù theå yeâu caàu ñeå coù moät khoaûng thôøi gian ñeå suy tö, hoaëc coù khoaûng khoâng gian rieâng tö tónh mòch vaø ñoäc laäp; hoaëc coù theå töø choái söï xaâm nhaäp cuûa ngöôøi kia vaøo moät soá laõnh vöïc ñôøi tö cuûa mình; hoaëc ñöôïc giöõ laïi nhöõng bí maät caù nhaân ñang caát giöõ trong sancta sanctorum (cung thaùnh) cuûa löông taâm mình maø khoâng bò theo doõi hay giaùm saùt.
129. Khi tình yeâu tröôûng thaønh, "ñoâi ta" aáy mang troïn söùc maïnh cuûa moät söï keát hôïp töï yù ñöôïc caû hai choïn löïa, coù nieàm vui troïn veïn nôi kyû nieäm chung, ñöôïc maõn nguyeän treân haønh trình ñaõ ñi qua cuõng nhö cuøng chia seû nhöõng öôùc mô, soáng vôùi caûm thöùc an toaøn saâu xa phaùt sinh töø vieäc bieát raèng mình khoâng vaø seõ khoâng bao giôø ñôn ñoäc. Nhöng chính veû ñeïp aáy laïi ñöôïc toân vinh bôûi moät söï töï do cao quyù, moät söï töï do maø khoâng moät tình yeâu ñích thöïc naøo coù theå laøm toån thöông.
130. Vì theá, hoân nhaân cuõng loaïi tröø moïi hình thöùc kieåm soaùt nhaèm tìm kieám caûm giaùc an toaøn, söï chaéc chaén tuyeät ñoái hay moät ñôøi soáng khoâng coøn baát cöù yeáu toá baát ngôø naøo. Trong moät tình yeâu ñaõ tröôûng thaønh, neáu ngöôøi kia caàn moät khoaûng khoâng gian ñeå taùi khaùm phaù theá giôùi, thì chæ coøn choã cho loøng tín thaùc, chöù khoâng phaûi cho ñoøi hoûi moät söï yeân oån tuyeät ñoái - thöù yeân oån khoâng coøn noãi sôï haõi thaàm kín naøo vaø vì theá baát löïc tröôùc nhöõng thaùch ñoá môùi. Theo nghóa aáy, hoân nhaân khoâng hoaøn toaøn giaûi thoaùt con ngöôøi khoûi söï coâ ñôn, bôûi baïn traêm naêm khoâng theå chaïm tôùi moät khoâng gian voán chæ thuoäc veà Thieân Chuùa, cuõng khoâng theå laáp ñaày moät khoaûng troáng maø khoâng moät höõu theå nhaân loaïi naøo coù theå ñaép ñaày. Vieäc tình yeâu cuûa baïn traêm naêm khoâng hoaøn haûo khoâng coù nghóa laø noù giaû doái, hoaøn toaøn ích kyû hay thieáu chaân thöïc; nhöng ñôn giaûn laø vì ñoù laø moät tình yeâu nhaân loaïi vaø höõu haïn, khoâng theå - vaø cuõng khoâng neân - ñöôïc kyø voïng laø seõ ñaùp öùng moïi nhu caàu cuûa mình.
Söï trôï giuùp hoã töông
131. Dó nhieân, khaû naêng chaáp nhaän ruûi ro cuûa töï do khoâng coù nghóa laø baïn traêm naêm - voán raát nhaïy caûm trong vieäc baûo veä nhöõng khoaûng khoâng gian töï trò cuûa mình - laïi nuoâi döôõng söï thôø ô tröôùc nhöõng noãi sôï haõi cuûa ngöôøi kia, hay rôi vaøo söï töï tin thaùi quaù, hoaëc ñoøi hoûi moät neàn ñoäc laäp tuyeät ñoái maø traùi tim höõu haïn cuûa baïn traêm naêm, nhaát laø khi hoï yeâu thöông mình, hoï khoâng theå chaáp nhaän maø khoâng phaûi chòu ñöïng nhöõng ñau khoå saâu xa. Ngöôøi aáy khoâng theå caûm thaáy mình ñöôïc cöùu roãi nhôø moät thöù töï tuùc töï maõn, bôûi vì moät giao öôùc tình yeâu luoân bao haøm vieäc nhìn nhaän raèng ngöôøi kia caàn ñeán mình.
132. Cuøng vôùi vieäc gìn giöõ moät töï do laønh maïnh, Lôøi cuûa Thieân Chuùa - trong khi thöøa nhaän vaø chaáp thuaän nhu caàu coù nhöõng khoaûng khoâng gian töï trò vaø coâ tòch trong moät thôøi gian - cuõng ñoøi hoûi: "ñöøng töø choái nhau" (1 Cr 7,5). Khi khoaûng caùch trôû neân quaù thöôøng xuyeân, khoâng gian "ñoâi ta" coù nguy cô deã bò lu môø vaø khaùt voïng höôùng veà nhau coù theå suy yeáu. Duø theá naøo ñi nöõa, neáu söùc haáp daãn laãn nhau phai nhaït, vaãn luoân coù theå tìm moät baàu khí ñeå ñoái thoaïi chaân thaønh vaø haøn gaén nhöõng nguyeân nhaân gaây ra söï xa caùch. Cuoái cuøng, vaãn coù theå tìm ra nhöõng loái ñi môùi ñeå cuûng coá vaø laøm giaøu caùi "chuùng ta" theo nhöõng caùch chöa töøng coù. Ñoù laø moät söï quaân bình laønh maïnh nhöng khoù ñaït, söï quaân bình maø moãi caëp vôï choàng chinh phuïc theo caùch rieâng cuûa mình, tuøy thuoäc qua lôøi ñoái thoaïi chaân thaønh vaø vieäc trao hieán cho nhau.
133. Söï thuoäc veà laãn nhau trôû thaønh moät söï trôï giuùp hoã töông, khoâng chæ nhaèm tìm kieám haïnh phuùc cho baïn traêm naêm vaø laøm vôi nheï nhöõng noãi ñau cuûa hoï, maø coøn laø söï naâng ñôõ nhau ñeå tröôûng thaønh vôùi tö caùch laø nhöõng con ngöôøi, cho ñeán khi caû hai cuøng ñaït tôùi cuøng ñích toái haäu trong ñôøi tröôùc maët Thieân Chuùa, trong baøn tieäc Nöôùc Trôøi. Thaùnh Phaoloâ VI nhaéc raèng: "Nhôø söï trao hieán caù vò laãn nhau, voán laø cuûa rieâng hoï vaø mang tính ñoäc höõu, ñoâi baïn phu theâ höôùng tôùi söï hieäp thoâng nhaân vò, nhôø ñoù hoï töï hoaøn thieän laãn nhau".[206] Trong vieãn caûnh aáy, lôøi caàu nguyeän chung cuûa ñoâi vôï choàng laø moät phöông theá quyù giaù ñeå cuøng nhau lôùn leân trong tình yeâu vaø neân thaùnh, vì lôøi caàu nguyeän aáy "coù noäi dung ñoäc ñaùo laø chính ñôøi soáng gia ñình".[207] Treân haønh trình thaùnh hoùa naøy, nhö Sertillanges khaúng ñònh, khoâng caàn thieát phaûi loaïi tröø chieàu kích tính duïc khi noù ñöôïc soáng nhö moät bieåu hieän thaùnh thieâng cuûa söï töï hieán troïn veïn cho ngöôøi kia, töông töï nhö söï trao hieán hoã töông giöõa Ñöùc Kitoâ vaø Hoäi thaùnh: "Vì vaäy, haønh vi ñöôïc thöïc hieän nhö theá, khoâng chæ hôïp phaùp theo traät töï töï nhieân vaø phaùp lyù, khoâng chæ laø nhaân ñöùc vì höõu ích vaø höôùng tôùi muïc ñích chính ñaùng, maø coøn laø thaùnh nhôø söï thaùnh thieän cuûa chính bí tích, nhôø söï thaùnh thieän cuûa moái hieäp thoâng thaùnh thieâng giöõa toaøn theå nhaân loaïi vôùi Ñaáng Cöùu Chuoäc cuûa mình".[208]
134. Ñaïo lyù hoân nhaân nhaát phu nhaát phuï haøm yù vieäc nhìn nhaän raèng tính duy nhaát cuûa baïn traêm naêm, trong traät töï "theo chieàu ngang" cuûa caùc töông quan nhaân loaïi, phaûn chieáu tính duy nhaát cuûa moái töông quan giöõa nhaân vò con ngöôøi vôùi Ñaáng Voâ Haïn. Suy tö veà hoân nhaân nhaát phu nhaát phuï cuõng laø ñaët vaán ñeà veà moái lieân heä giöõa tình yeâu nhaân loaïi vaø söï vieân maõn toái haäu cuûa noù. Moïi moái tình ñeàu aâm thaàm keâu goïi söï hieän dieän cuûa moät Ñaáng Thöù Ba voâ haïn, laø chính Thieân Chuùa;[209] thieáu vaéng Ñaáng Thöù Ba naøy, tình yeâu deã kheùp kín trong söï höõu haïn cuûa chính mình vaø suïp ñoå. Vì vaäy, tính ñoäc höõu trong hoân nhaân khoâng phaûi laø moät giôùi haïn, maø laø ñieàu kieän khaû theå ñeå cho moät tình yeâu sieâu nhieân voán khaû dó vöôït treân xaùc thòt ñeå môû ra vôùi coõi vónh haèng. Quaû thaät, thaùnh Toâma Aquinoâ daïy raèng chính "Chuùa Thaùnh Thaàn tieán ñeán linh hoàn moät caùch voâ hình nhôø hoàng aân cuûa tình yeâu";[210] vaø do ñoù trong kinh nghieäm cuûa tình yeâu ñích thöïc chuùng ta ñöôïc noái keát vôùi tình yeâu voâ haïn laø Chuùa Thaùnh Thaàn. Chính kinh nghieäm veà moät tình yeâu gaàn guõi nhö tình yeâu hoân nhaân laïi khôi daäy trong loøng con ngöôøi khaùt voïng maïnh meõ veà moät tình yeâu khoâng chæ "vónh vieãn" maø coøn "voâ taän". Khi aáy, tình yeâu cuûa vôï choàng trôû thaønh moät cuoäc hieån linh cuûa ôn goïi sieâu vieät vaø vónh cöûu cuûa nhaân vò; bôûi chæ coù moät tình yeâu vöôït leân treân moïi tình yeâu nhaân loaïi, moät tình yeâu vónh cöûu vaø baát taän, môùi coù theå ñaùp laïi khaùt voïng veà moät tình yeâu "vónh vieãn" vaø "voâ taän" maø tình yeâu phu theâ khôi leân. Chính vì theá, kinh nghieäm veà tình thaân maät (prossimitaø) ñaëc thuø vaø saâu xa maø daây lieân keát hoân nhaân mang laïi, roát cuoäc ñöôïc ñònh höôùng ñeå môû ra trong loøng moãi ngöôøi nam vaø moãi ngöôøi nöõ khaùt voïng veà moái tình thaân maät voâ song, moái tình maø chæ moät mình Thieân Chuùa môùi coù theå ban taëng caùch troïn veïn vaø döùt khoaùt. Vaø chính Thieân Chuùa, khi nhaäp theå laøm ngöôøi, ñaõ baét ñaàu ñaùp laïi khaùt voïng aáy, ñoàng thôøi ghi daáu treân tình thaân maät phaùt sinh töø daây lieân keát hoân nhaân baèng aán tín cuûa tính duy nhaát, daáu chæ vaø baûo chöùng cho söï hieäp thoâng cuûa Thieân Chuùa vôùi töøng ngöôøi chuùng ta trong moät giao öôùc tình yeâu voâ taän. Vì theá, laøm sao khoâng nghó ñeán hoân nhaân nhö moät haønh trình töông trôï ñeå cuøng nhau neân thaùnh vaø vöôn tôùi ñænh cao cuûa söï keát hôïp vôùi Thieân Chuùa?
135. Söï trôï giuùp laãn nhau ñeå neân thaùnh, nôi hai ngöôøi naâng ñôõ nhau "trong aân suûng",[211] ñöôïc thöïc hieän moät caùch ñaëc bieät qua vieäc soáng ñöùc aùi phu theâ. Chæ coù ñöùc aùi ñöôïc thöïc haønh cuï theå ñoái vôùi tha nhaân môùi cho pheùp chuùng ta lôùn leân trong ñôøi soáng aân suûng; neáu thieáu ñöùc aùi, moïi noã löïc neân thaùnh "cuõng chaúng ích gì cho toâi" (1 Cr 13,3). Vì lyù do ñoù, nhöõng trang cuoái cuøng cuûa vaên kieän naøy ñöôïc daønh ñeå suy ngaãm veà söùc maïnh hôïp nhaát, söùc maïnh aáy laø ñöùc aùi phu theâ.
Ñöùc aùi phu theâ
136. Tröôùc ñaây ñaõ baøn veà tính chaát hoã töông cuûa söï keát hôïp phu theâ, söï keát hôïp aáy coù theå ñöôïc coi nhö moät hình thöùc cuûa tình baèng höõu thaân maät vaø toaøn dieän. ÔÛ ñaây, thaät höõu ích khi nhôù raèng chính thaùnh Toâma Aquinoâ ñaõ xaùc ñònh raèng tình baèng höõu ñöôïc "xaây döïng treân tình hieäp thoâng (comunanza) naøo ñoù".[212] Vöôït treân nhöõng ñieåm töông ñoàng veà yù thöùc heä hay thaåm myõ - duø nhöõng ñieàu ñoù cuõng quan troïng - ñieàu coát yeáu laø söï hieäp thoâng taïo neân tình yeâu. Chính tình yeâu vôùi söùc maïnh hôïp nhaát cuûa noù laøm cho hai vôï choàng trôû neân gioáng nhau hôn, laøm phong phuù nhöõng gì hoï cuøng chia seû vaø vun ñaép moät kho baùu trong ñôøi soáng chung. Vì vaäy, tröôùc khi noùi veà tình baèng höõu, caàn phaûi coù tình yeâu tröôùc ñaõ.
Moät hình thöùc ñaëc bieät cuûa tình baèng höõu
137. Khoâng theå hieåu thaáu ñaùo hoân nhaân neáu khoâng noùi ñeán tình yeâu, moät tình yeâu voán luoân môøi goïi Kitoâ höõu ñaït tôùi ñænh cao cuûa ñöùc aùi - tình yeâu sieâu nhieân "tha thöù taát caû, tin töôûng taát caû, hy voïng taát caû, chòu ñöïng taát caû" (1 Cr 13,7). Quaû thaät, "aân suûng rieâng cuûa Bí tích Hoân phoái ñöôïc ban ñeå kieän toaøn tình yeâu cuûa vôï choàng".[213] Tình yeâu sieâu nhieân naøy laø moät hoàng aân Thieân Chuùa, ñöôïc nguyeän xin trong lôøi caàu nguyeän vaø ñöôïc nuoâi döôõng trong ñôøi soáng bí tích; ñoàng thôøi tình yeâu naøy nhaéc nhôû vôï choàng haõy nhôù raèng Thieân Chuùa chính laø taùc giaû chuû yeáu cuûa söï hôïp nhaát hoân nhaân, vaø khoâng coù söï trôï giuùp cuûa Ngöôøi, söï keát hôïp aáy khoâng theå ñaït tôùi vieân maõn. Khi maø trong nghi thöùc cöû haønh hoân nhaân theo truyeàn thoáng Latinh Hoäi thaùnh trích laïi lôøi cuûa Chuùa noùi: "Söï gì Thieân Chuùa ñaõ keát hôïp, loaøi ngöôøi khoâng ñöôïc pheùp phaân ly" (x. Mt 19,6; Mc 10,9),[214] thì ñieàu ñoù cho thaáy söï hôïp nhaát phu theâ khoâng chæ laø keát quaû cuûa söï ñoàng thuaän cuûa con ngöôøi, maø coøn laø coâng trình cuûa Chuùa Thaùnh Thaàn. Töông töï, söï taêng tröôûng trong tình hieäp thoâng giöõa vôï choàng ñöôïc sinh ñoäng nhôø aân suûng vaø ñöùc aùi. Söï hieäp thoâng aáy trieån nôû nhö moät lôøi ñaùp traû tröôùc "ôn goïi ñeán töø Thieân Chuùa vaø ñöôïc thöïc hieän nhö moät lôøi ñaùp traû hieáu thaûo tröôùc tieáng goïi cuûa Ngöôøi".[215] Tuy nhieân, söï lôùn leân trong ñöùc aùi khoâng theå xaûy ra neáu khoâng coù söï coäng taùc cuûa con ngöôøi: trong tröôøng hôïp naøy, ñoù laø söï coäng taùc haèng ngaøy cuûa ñoâi vôï choàng, nhöõng ngöôøi kieân trì tìm kieám moät tình hieäp thoâng ngaøy caøng saâu ñaäm, phong phuù vaø quaûng ñaïi hôn.
138. Ñöùc aùi - keå caû ñöùc aùi phu theâ - laø moät lieân keát tình caûm, ôû ñaây hieåu "tình caûm" khoâng chæ laø caûm xuùc hay ham muoán: "noù haøm yù moät moái gaén boù tình caûm cuûa keû yeâu vôùi ñoái töôïng ñöôïc yeâu; vì ngöôøi ñang yeâu coi ngöôøi mình yeâu nhö moät thöïc taïi duy nhaát vôùi chính mình".[216] Ñöùc aùi naøy ñöôïc bieåu loä tröôùc heát trong haønh ñoäng cuûa yù chí:[217] yù chí aáy mong muoán, choïn löïa moät ngöôøi, quyeát ñònh böôùc vaøo hieäp thoâng maät thieát vôùi ngöôøi aáy, töï nguyeän gaén boù vôùi ngöôøi aáy, cuøng vôùi moïi heä quaû - maïnh hay yeáu - coù theå lieân heä ñeán tính nhaïy caûm (sensibilitaø) döôùi daïng öôùc muoán, xuùc caûm, haáp daãn tính duïc, nhuïc caûm (sensualitaø). Ngay caû khi nhöõng taùc ñoäng aáy treân caûm xuùc hay thaân xaùc suy yeáu hoaëc bieán ñoåi qua caùc giai ñoaïn muoân maøu muoân veû cuûa ñôøi, lieân keát tình caûm vaãn toàn taïi, ñoâi khi vôùi cöôøng ñoä lôùn, trong chính yù chí. Chính yù chí muoán duy trì söï keát hôïp vôùi tha nhaân, khieán ta traân troïng ngöôøi aáy nhö moät thöïc taïi "coù giaù trò lôùn lao",[218] vaø hôïp neân vôùi ngöôøi aáy thaønh "moät thöïc taïi duy nhaát vôùi chính mình".[219]
Chæ baèng caùch aáy môùi coù theå duy trì loøng chung thuûy ngay trong nghòch caûnh hay trong caùm doã, vì ñöùc aùi giöõ ta gaén chaët vaøo moät giaù trò cao hôn vieäc thoûa maõn nhu caàu caù nhaân. Khoâng theå boû qua chöùng töø cuûa bieát bao ñoâi vôï choàng ñaõ naâng ñôõ nhau qua nhöõng khoù khaên cuûa ñôøi soáng, ñoâi khi traûi qua thöû thaùch keùo daøi nhieàu naêm, vaø qua ñoù laøm chöùng cho yù nghóa tieân tri cuûa hoân nhaân nhaát phu nhaát phuï. Ñieàu naøy ñöôïc dieãn ñaït roõ trong lôøi tuyeân höùa cuûa nghi thöùc cöû haønh hoân nhaân theo truyeàn thoáng Latinh: "Anh laø # / Em laø # höùa giöõ loøng chung thuûy vôùi em /anh, khi thònh vöôïng cuõng nhö luùc gian nan, khi maïnh khoûe cuõng nhö luùc ñau yeáu, ñeå yeâu thöông vaø toân troïng em/anh moïi ngaøy suoát ñôøi anh/em".[220] Chính ñöùc aùi phu theâ, vôùi söùc maïnh hôïp nhaát cuûa noù, laøm cho lôøi höùa aáy coù theå thöïc söï ñöôïc thöïc hieän. Söï keát hôïp tình caûm, chung thuûy vaø toaøn dieän aáy ñöôïc hình thaønh trong hoân nhaân nhö moät tình baèng höõu, vì roát cuoäc ñöùc aùi chính laø moät hình thöùc cuûa tình baèng höõu.[221] Vaø nhö Ñöùc Thaùnh Cha Phanxicoâ trích daãn thaùnh Toâma Aquinoâ: "Sau tình yeâu keát hôïp chuùng ta vôùi Thieân Chuùa, tình yeâu phu theâ laø 'tình baèng höõu cao caû nhaát'".[222]
140. Trong Cöïu öôùc coù moät khaúng ñònh kieân quyeát veà boån phaän yeâu thöông: "Ngöôi phaûi yeâu thöông ngöôøi thaân caän nhö chính mình" (Lv 19,18). Caâu noùi aáy ñöùng ôû cuoái moät ñoaïn lieân tuïc nhaéc laïi caùc boån phaän cuûa ngöôøi Israel ñaïo haïnh ñoái vôùi nhöõng ngöôøi ñöôïc goïi laø "ngöôøi thaân caän". Ñaây laø moät khaúng ñònh raát quen thuoäc, vì chính Ñöùc Gieâsu ñaõ trích daãn vaø laøm saâu saéc theâm (x. Mt 22,39; Mc 12,31; Lc 10,29-37). Nhö theá, Ngöôøi thieát laäp moät moái lieân heä ñaëc bieät giöõa thöïc taïi tình yeâu - moät hieän töôïng mang tính phoå quaùt - vaø khaùi nieäm "ngöôøi thaân caän" (prossimo). Khi tình yeâu laø chaân thöïc, noù khoâng chæ höôùng tôùi nhöõng ngöôøi ôû gaàn ta, maø coøn coù khaû naêng sinh ra (generare) moät "söï gaàn guõi" (prossimitaø); vì theá "ngöôøi thaân caän" laø ngöôøi maø ta chia seû moät phaàn ñôøi soáng rieâng tö. Theo nghóa aáy, chính tình yeâu phu theâ baøy toû vaø hieän thaân moät "söï gaàn guõi" ñaëc thuø; söï gaàn guõi aáy khieán lôøi leõ cuûa ñieàu raên yeâu thöông vang voïng moät caùch ñaëc bieät thuyeát phuïc. Thaät vaäy, tình yeâu cuûa vôï choàng kieán taïo vaø gôïi laïi moät söï ôû gaàn (vicinanza ) ñoäc ñaùo vaø ñaëc bieät giöõa hai traùi tim yeâu nhau, sinh ra moái ñoàng ñieäu ñaëc tröng (speciale affinitaø) ñöôïc nuoâi döôõng baèng söï trao hieán chính mình, baèng vieäc chia seû cuûa caûi vaø toaøn boä ñôøi soáng, ñeán möùc chieàu saâu cuûa tình yeâu phu theâ coù theå ñaït tôùi moät cöôøng ñoä khoâng gì saùnh ñöôïc. Trong hoân nhaân, khi tình yeâu aáy daàn chín muoài vaø lôùn leân, traùi tim ngöôøi ñöôïc yeâu caûm nhaän raèng khoâng coù traùi tim naøo khaùc coù theå khieán mình caûm thaáy nhö "ôû nhaø" baèng traùi tim cuûa ngöôøi mình yeâu.
Trong thaân xaùc vaø taâm hoàn
141. Tình baèng höõu phu theâ, ñöôïc deät neân töø söï hieåu bieát vaø traân troïng laãn nhau, töø söï ñoàng caûm, thaân maät, kieân nhaãn, töø vieäc tìm kieám thieän ích cho ngöôøi kia vaø nhöõng cöû chæ teá nhò, khi vöôït leân treân bình dieän thuaàn tuùy cuûa tính duïc thì ñoàng thôøi oâm laáy tính duïc vaø ban cho noù yù nghóa toát ñeïp nhaát, saâu xa nhaát, hôïp nhaát nhaát vaø phong nhieâu nhaát. Nhö Ñöùc Thaùnh Cha Phanxicoâ nhaéc: "Chính Thieân Chuùa ñaõ taïo döïng tính duïc; ñoù laø moät moùn quaø tuyeät vôøi".[223] Ñoàng thôøi, "söï keát hôïp tính duïc, khi ñöôïc soáng moät caùch nhaân baûn vaø ñöôïc bí tích thaùnh hoùa, trôû thaønh con ñöôøng ñeå caùc ñoâi vôï choàng lôùn leân trong ñôøi soáng aân suûng".[224] Vì vaäy, ñaët tính duïc vaøo khuoân khoå cuûa moät tình yeâu qui tuï vôï choàng trong moät tình baèng höõu duy nhaát, luoân tìm kieám thieän ích cuûa ngöôøi kia, khoâng coù nghóa laø haï thaáp giaù trò khoaùi caûm tính duïc; traùi laïi, khi ñöôïc höôùng veà söï trao hieán baûn thaân, khoaùi caûm aáy khoâng chæ ñöôïc thaêng hoa maø coøn coù theå ñöôïc gia taêng. Thaùnh Toâma Aquinoâ giaûi thích raát roõ khi nhaéc raèng "töï nhieân ñaõ gaén khoaùi caûm vôùi nhöõng chöùc naêng caàn thieát cho ñôøi soáng con ngöôøi", vaø ai töø choái khoaùi caûm ñeán möùc boû qua nhöõng gì caàn thieát cho söï baûo toaøn töï nhieân thì "phaïm toäi, vi phaïm traät töï töï nhieân - ñieàu thuoäc veà taät voâ caûm".[225] Theo cuøng logic, ngaøi coøn noùi raèng tröôùc toäi nguyeân toå khoaùi caûm nhaïy caûm hôn vì baûn tính tinh tuyeàn vaø toaøn veïn hôn; ñieàu naøy traùi ngöôïc vôùi thöù buoâng thaû lo aâu, voán cuoái cuøng laøm toån haïi khoaùi caûm baèng caùch töôùc maát nôi noù khaû naêng trôû thaønh moät kinh nghieäm thöïc söï nhaân baûn.[226] Nhöõng naêng löïc ñaëc thuø cuûa con ngöôøi, cho pheùp tinh thaàn thaám nhaäp vaøo caûm tính, ñònh höôùng vaø ñöa caûm tính ñeán choã vieân maõn, khoâng nhaèm laøm giaûm khoaùi caûm cuûa caùc giaùc quan, maø nhaèm laøm cho khoaùi caûm aáy coù theå ñaït tôùi troïn veïn söï phong phuù vaø sung maõn cuûa noù, baèng caùch ngaên caûn "naêng löïc ham muoán baùm chaët moät caùch voâ ñoä vaøo khoaùi caûm".[227] Soáng tính duïc nhö haønh ñoäng cuûa toaøn theå con ngöôøi - trong hôïp nhaát giöõa thaân xaùc vaø noäi taâm, nhôø söùc bieán ñoåi cuûa ñöùc aùi - coù nghóa laø tính duïc khoâng ñöôïc traûi nghieäm moät caùch thuï ñoäng, nhö buoâng mình theo xung naêng, maø laø haønh vi cuûa moät ngoâi vò töï do, choïn löïa hôïp nhaát troïn veïn vôùi baïn traêm naêm.
142. Khi ñöôïc soáng nhö vaäy, tính duïc khoâng coøn laø söï giaûi toûa cho moät nhu caàu töùc thôøi, maø trôû thaønh moät choïn löïa caù vò bieåu loä toaøn boä con ngöôøi vaø tieáp nhaän ngöôøi khaùc nhö moät toaøn theå nhaân vò. Söï thaät naøy, thay vì laøm suy giaûm cöôøng ñoä khoaùi caûm, coù theå laøm cho khoaùi caûm maõnh lieät hôn, phong phuù hôn vaø maõn nguyeän hôn. Chæ rieâng vieäc ñöôïc ñoái xöû nhö moät nhaân vò, vaø ñoái xöû vôùi ngöôøi kia töông töï nhö vaäy, coù theå giaûi phoùng con tim khoûi nhöõng toån thöông, noãi sôï, aâu lo, baát an, caûm giaùc coâ ñôn, bò boû rôi hay baát löïc trong vieäc yeâu thöông - nhöõng ñieàu chaéc chaén laøm toån haïi khoaùi caûm. Ñoàng thôøi, söï tröôûng thaønh cuûa tình yeâu nhö moät nhaân ñöùc nhaân baûn (khoân ngoan, coâng bình, can ñaûm, tieát ñoä) vaø nhaân ñöùc ñoái thaàn (tin, caäy, meán) giuùp khai môû ñieàu toát ñeïp nhaát nôi moãi ngöôøi trong caên tính ñoäc ñaùo cuûa hoï, khieán hoï coù khaû naêng ñoùn nhaän moät nieàm vui thöïc söï lôùn lao vaø nhaân baûn hôn, ñeán möùc taï ôn Thieân Chuùa, Ñaáng ñaõ taïo döïng moïi söï "ñeå chuùng ta ñöôïc höôûng duøng" (1 Tm 6,17). Taát caû ñieàu ñoù khoâng laøm maát ñi nôi söï keát hôïp tính duïc "söï sung maõn cuûa khoaùi caûm voán coù trong haønh vi giao hôïp ñöôïc saép ñaët theo lyù trí" vaø "khoâng maâu thuaãn vôùi con ñöôøng cuûa nhaân ñöùc".[228] Ngöôïc laïi, khi töï co cuïm vaøo trong chính mình vaø taäp trung vaøo nhöõng nhu caàu töùc thôøi, ñoái ñaõi vôùi tha nhaân chæ nhö phöông tieän ñeå thoûa maõn, khoaùi caûm ñeå laïi nhieàu baát maõn hôn vaø roài caûm giaùc troáng roãng vaø coâ ñôn trôû neân cay ñaéng hôn.
143. Khi noùi veà ñöùc aùi phu theâ, Ñöùc Karol Wojty#a môøi goïi vöôït qua moïi loái ñoái laäp bieän chöùng voâ boå vaø ngaøi giaûi thích raèng "tình yeâu nhö moät nhaân ñöùc lieân heä caû tôùi tình yeâu hieán thaân laãn tình yeâu duïc voïng".[229] Ñöùc Thaùnh Cha Beâneâñictoâ XVI, trong Deus caritas est, nhaéc laïi raèng tình yeâu hieán daâng (amor benevolentiae) vaø tình yeâu duïc voïng (amor concupiscentiae) khoâng theå taùch rôøi, vì "xeùt cho cuøng, 'tình yeâu' laø moät thöïc taïi duy nhaát, duø coù nhieàu chieàu kích; tuøy luùc, chieàu kích naøy hay chieàu kích kia coù theå noåi baät hôn. Khi hai chieàu kích aáy hoaøn toaøn taùch rôøi nhau, tình yeâu bò bieán daïng hoaëc bò thu heïp laïi".[230] Khi noùi tôùi tình yeâu duïc voïng, khoâng neân hieåu noù chæ laø ham muoán tính duïc, maø coøn bao goàm moïi caùch tìm nôi ngöôøi khaùc "moät thieän ích cho toâi": ñeå vöôït qua coâ ñôn, ñeå ñöôïc naâng ñôõ trong khoù khaên, ñeå coù moät khoâng gian tín thaùc troïn veïn, v.v. Hình thöùc tình yeâu naøy - voán khoâng bò loaïi tröø trong hoân nhaân - bieåu loä raèng toâi khoâng phaûi laø ñaáng cöùu ñoä cuûa ngöôøi khaùc, khoâng phaûi laø nguoàn thieän haûo toaøn naêng vaø voâ taän; toâi laø moät höõu theå thieáu thoán, baát toaøn vaø moûng gioøn yeáu ñuoái, vaø vì theá caàn ñeán ngöôøi khaùc. Ngöôøi kia trôû neân quan troïng ñoái vôùi toâi, vaø toâi trao cho hoï khaû naêng sinh hoa keát traùi baèng caùch hoï laøm ñieàu thieän cho toâi. Ngöôïc laïi, phuû nhaän chieàu kích naøy daãn tôùi moät thöù töï maõn giaû hieäu, deã bieán thaønh chuû nghóa vò kyû che ñaäy, vì "Satan giaû daïng laøm thieân thaàn aùnh saùng" (2 Cr 11,14). Vì vaäy, nhö Ñöùc Beâneâñictoâ XVI noùi: "Con ngöôøi khoâng theå soáng chæ baèng tình yeâu hieán daâng, haï mình xuoáng. Khoâng theå luoân chæ cho ñi; con ngöôøi cuõng phaûi bieát ñoùn nhaän. Ai muoán trao ban tình yeâu, chính mình cuõng phaûi nhaän ñöôïc tình yeâu ñoù nhö moät hoàng aân".[231]
144. Theo nghóa naøy, khoâng theå khoâng nhaän thaáy raèng trong nhöõng thaäp nieân gaàn ñaây, trong boái caûnh cuûa chuû nghóa caù nhaân tieâu thuï haäu hieän ñaïi, ñaõ naûy sinh nhieàu vaán ñeà khaùc nhau, hoaëc do vieäc theo ñuoåi tính duïc caùch quaù möùc vaø thieáu kieåm soaùt, hoaëc do söï phuû nhaän ñôn thuaàn muïc ñích sinh saûn cuûa tính duïc. Nhö moät neùt ñaëc thuø cuûa thôøi ñaïi gaàn ñaây, coøn coù theå ghi nhaän söï phuû nhaän coâng khai muïc ñích hôïp nhaát cuûa tính duïc, vaø thaäm chí cuûa chính hoân nhaân. Ñieàu naøy xaûy ra ñaëc bieät do caûm thöùc lo aâu thöôøng tröïc, tình traïng luoân baän roän, mong muoán daønh nhieàu thôøi gian raûnh hôn cho baûn thaân, cuõng nhö vieäc bò cuoán vaøo noãi aùm aûnh phaûi di chuyeån, du lòch vaø khaùm phaù nhöõng thöïc taïi khaùc. Do ñoù, öôùc muoán trao ñoåi tình caûm vaø caû ñeán quan heä tình duïc, cuõng nhö ñoái thoaïi vaø hôïp taùc bieán maát - nhöõng ñieàu aáy giôø ñaây laïi bò coi laø 'gaây caêng thaúng'.
Söï phong nhieâu ña daïng cuûa tình yeâu
145. Moät caùi nhìn toaøn dieän veà ñöùc aùi phu theâ khoâng phuû nhaän tính phong nhieâu cuûa noù, töùc khaû naêng sinh ra söï soáng môùi, vì "söï toaøn veïn maø tình yeâu phu theâ ñoøi hoûi cuõng töông öùng vôùi nhöõng ñoøi hoûi cuûa moät söï phong nhieâu coù traùch nhieäm".[232] Söï keát hôïp tính duïc, nhö moät caùch bieåu ñaït ñöùc aùi phu theâ, taát nhieân phaûi luoân môû ra cho vieäc trao ban söï soáng,[233] duø ñieàu ñoù khoâng coù nghóa laø sinh saûn phaûi laø muïc ñích minh nhieân cuûa moïi haønh vi tính duïc. Thöïc teá, coù theå xaûy ra ba tình huoáng chính ñaùng:
a) Tröôøng hôïp moät ñoâi vôï choàng khoâng theå coù con. Ñöùc Karol Wojtyla dieãn giaûi raát tuyeät vôøi ñieàu naøy khi nhaéc raèng hoân nhaân mang trong mình "moät caáu truùc lieân vò: ñoù laø söï keát hôïp vaø laø moät coäng ñoaøn cuûa hai con ngöôøi [...]. Vì nhieàu lyù do khaùc nhau, hoân nhaân coù theå khoâng trôû thaønh moät gia ñình theo nghóa coù con caùi, nhöng söï thieáu vaéng ñoù khoâng laøm maát ñi baûn chaát thieát yeáu cuûa noù. Thöïc vaäy, lyù do hieän höõu noäi taïi vaø coát yeáu cuûa hoân nhaân khoâng chæ laø ñeå bieán thaønh gia ñình, maø tröôùc heát laø ñeå thieát laäp moät söï keát hôïp cuûa hai con ngöôøi, keát hôïp beàn vöõng vaø ñöôïc ñaët neàn treân tình yeâu [...]. Moät cuoäc hoân nhaân khoâng coù con caùi, neáu khoâng phaûi do loãi cuûa ñoâi baïn, vaãn giöõ nguyeân giaù trò troïn veïn cuûa ñònh cheá aáy [...] vaø khoâng maát ñi yù nghóa quan troïng cuûa noù".[234]
b) Tröôøng hôïp moät ñoâi vôï choàng khoâng chuû yù thöïc hieän moät haønh vi tình duïc cuï theå nhö phöông tieän ñeå sinh con. Ñöùc Karol Wojtyla cuõng khaúng ñònh ñieàu naøy khi vieát raèng moät haønh vi phu theâ, "voán töï baûn chaát laø moät haønh vi yeâu thöông hôïp nhaát hai con ngöôøi, khoâng nhaát thieát phaûi ñöôïc chính caùc vôï choàng coi laø moät phöông tieän coù yù thöùc vaø coù chuû ñích ñeå sinh saûn".[235]
c) Tröôøng hôïp moät ñoâi vôï choàng toân troïng nhöõng thôøi kyø voâ sinh töï nhieân. Theo cuøng ñöôøng höôùng suy tö naøy, nhö Thaùnh Phaoloâ VI khaúng ñònh: "Giaùo Hoäi daïy raèng khi aáy, vieäc löu taâm ñeán nhöõng nhòp ñieäu töï nhieân voán gaén lieàn vôùi caùc chöùc naêng sinh saûn, ñeå soáng ñôøi soáng hoân nhaân chæ trong nhöõng thôøi kyø voâ sinh, laø ñieàu hôïp luaân lyù".[236]Vieäc naøy khoâng chæ phuïc vuï cho muïc ñích "ñieàu hoøa sinh saûn", maø coøn giuùp choïn löïa nhöõng thôøi ñieåm thích hôïp nhaát ñeå ñoùn nhaän moät söï soáng môùi. Trong nhöõng thôøi kyø voâ sinh aáy, ñoâi baïn coù theå taän duïng ñeå "bieåu loä tình caûm vaø gìn giöõ loøng chung thuûy cho nhau; qua ñoù hoï chöùng toû moät tình yeâu thöïc söï vaø hoaøn toaøn chaân chính".[237]
146. Taát caû nhöõng ñieàu naøy cho thaáy moät ñieåm môùi meû quan troïng maø Ñöùc Thaùnh Cha Pioâ XI neâu leân khi khaúng ñònh raèng tình yeâu phu theâ "thaám nhuaàn moïi boån phaän cuûa ñôøi soáng phu theâ vaø trong hoân nhaân Kitoâ giaùo giöõ vò theá cao quyù haøng ñaàu".[238] Baèng caùch aáy, ngaøi giuùp chaám döùt cuoäc tranh luaän veà moái töông quan giöõa caùc muïc ñích hay yù nghóa cuûa hoân nhaân (sinh saûn vaø hôïp nhaát) vaø traät töï giöõa chuùng, khi ñaët ñöùc aùi phu theâ leân treân söï ñoái laäp bieän chöùng veà caùc muïc ñích vaø caùc thieän ích, coi ñoù laø vaán ñeà trung taâm cuûa ñôøi soáng phu theâ vaø chính ñieàu ñoù ban cho hoân nhaân hoa traùi phong phuù ña daïng. Ngay caû trong nhöõng luùc khoù khaên nhaát, caùc ñoâi vôï choàng vaãn coù theå noùi: "Chuùng ta laø baïn höõu, chuùng ta yeâu thöông nhau, chuùng ta traân troïng nhau; chuùng ta ñaõ quyeát chia seû cho nhau troïn ñôøi ta; chuùng ta thuoäc veà nhau; vaø chuùng ta ñaõ töï do choïn löïa söï keát hôïp naøy, söï gaén keát maø chính Thieân Chuùa ñaõ chuùc phuùc vaø cuûng coá. Neáu coù luùc khoâng coù con, chuùng ta vaãn gaén boù vaø sinh hoa keát traùi theo nhöõng caùch khaùc; neáu coù luùc khoâng coøn chuyeän chaên goái, chuùng ta vaãn tieáp tuïc soáng tình baèng höõu ñoäc ñaùo, duy nhaát vaø toaøn dieän naøy - moái tình voán cuõng laø con ñöôøng toát nhaát ñeå chuùng ta tröôûng thaønh vaø neân thaùnh".
147. Chính Thaùnh Augustinoâ, duø nhaán maïnh ñeán muïc ñích sinh saûn, vaãn daïy raèng hoân nhaân töï baûn chaát laø moät thieän ích, ngay caû khi khoâng coù con caùi, vì "noù thieát laäp moät coäng ñoàng töï nhieân giöõa hai phaùi tính. Neáu khoâng nhö vaäy, hoân nhaân seõ khoâng coøn ñöôïc goïi laø hoân nhaân nöõa, ngay caû nôi nhöõng ngöôøi cao tuoåi, nhaát laø khi hoï khoâng coøn con caùi nöõa hoaëc chöa töøng coù con".[239] Quan ñieåm töông töï, dieãn ñaït baèng ngoân töø khaùc, ñöôïc Thaùnh Gioan Kim Khaåu trình baøy: "Vaäy phaûi noùi sao: neáu khoâng coù ñöùa treû naøo, thì roài [ngöôøi vôï vaø ngöôøi choàng (gli sposi)] seõ khoâng coøn laø hai nöõa sao? Hieån nhieân laø khoâng. Chính söï keát hôïp cuûa hoï (míxis= söï pha troän) thöïc hieän ñieàu ñoù, khi tuoân ñoå vaø hoøa troän thaân xaùc cuûa caû hai; cuõng nhö khi ngöôøi ta ñoå höông thôm vaøo daàu khieán toaøn theå trôû neân moät, thì ôû ñaây cuõng vaäy".[240] Veà baûn chaát, ñieàu naøy cuõng ñöôïc Coâng ñoàng Vaticanoâ II khaúng ñònh: "Ngay caû khi con caùi - voán thöôøng ñöôïc tha thieát khaùt mong - khoâng hieän dieän, hoân nhaân vaãn toàn taïi nhö moät söï gaén boù beàn vöõng vaø moät hieäp thoâng cuûa toaøn boä ñôøi soáng vaø vaãn baûo toaøn giaù trò cuûa hoân nhaân".[241]
148. Vöôït leân treân nhöõng "muïc tieâu" maø caùc ñoâi vôï choàng coù theå töï ñaët ra, taùc giaû naøy ñaõ dieãn giaûi roõ raèng nhöõng muïc tieâu aáy khoâng caáu thaønh baûn chaát cuûa hoân nhaân, "söï keát hôïp-hôïp nhaát maø hoân nhaân bao haøm töï noù ñaõ ñöôïc giaûi thích vaø bieän minh, vôùi öu tieân daønh höôùng tôùi cuøng ñích; vì ñoù laø moät söï keát hôïp-hôïp nhaát mang trong mình lyù do hieän höõu troïn veïn vaø ñaày ñuû nhö moät thieän ích, töø ñoù taát nhieân phaùt sinh moät soá haønh vi ñaëc thuø, nhöng chæ nhö nhöõng heä quaû, chöù khoâng bao giôø laø nguyeân nhaân".[242] Chính söï keát hôïp-hôïp nhaát naøy - voán thuoäc veà baûn chaát cuûa hoân nhaân - maø ñöùc aùi phu theâ laø phaàn coát yeáu, laø bieåu hieän luaân lyù vaø thieâng lieâng hoaøn haûo nhaát, chính ñöùc aùi aáy mang laïi cho ñôøi soáng hoân nhaân hoa traùi phong phuù ña daïng.
Moät tình baèng höõu môû ra cho taát caû
149. Töø nhöõng gì ñaõ trình baøy, coù theå ruùt ra raèng moät söï keát hôïp ñoäc höõu ñöôïc sinh ra vaø ñöôïc nuoâi döôõng bôûi tình yeâu ñích thöïc khoâng theå kheùp kín trong chính noù, duø tình yeâu aáy coøn non nôùt vaø mong manh. Söï keát hôïp aáy khoâng phaûi laø söï noái daøi cuûa chuû nghóa caù nhaân trong ñôøi soáng löùa ñoâi; traùi laïi, noù môû ra cho nhöõng moái quan heä khaùc, saün saøng cho söï töï hieán cuûa ñoâi baïn vaø cho nhöõng döï aùn chung maø hai ngöôøi cuøng chia seû nhaèm thöïc hieän ñieàu gì ñoù toát ñeïp cho coäng ñoàng vaø cho theá giôùi.
150. Neáu töï baûn chaát hoân nhaân töøng laø khung caûnh töông quan giuùp caû hai vôï choàng tröôûng thaønh, thì ñieàu ñoù caøng ñuùng hôn khi hoân nhaân quaûng ñaïi môû ra cho tha nhaân. Nhôø vaäy, hoân nhaân vöôït thaéng "thaûm kòch nguyeân thuûy töï kheùp kín nôi chính mình cuûa con ngöôøi "[243] - moät taâm theá khieán ngöôøi ta laàm töôûng raèng töï coâ laäp seõ ñem laïi nhieàu töï do vaø haïnh phuùc hôn. Quaû thaät, "con ngöôøi, vôùi tö caùch laø thuï taïo mang baûn tính thieâng lieâng, chæ ñaït tôùi söï vieân maõn trong caùc moái quan heä lieân vò. Caøng soáng nhöõng moái quan heä aáy moät caùch chaân thöïc, con ngöôøi caøng tröôûng thaønh trong chính caên tính cuûa mình. Khoâng phaûi baèng vieäc töï coâ laäp maø con ngöôøi thöïc hieän chính mình, nhöng baèng caùch ñaët mình trong töông quan vôùi tha nhaân vaø vôùi Thieân Chuùa".[244]
151. Nhö Ñöùc Thaùnh Cha Phanxicoâ daïy trong lôøi keâu goïi tình huynh ñeä ñaïi ñoàng trong Thoâng ñieäp Fratelli tutti, ñöùc aùi ñöôïc môøi goïi phaùt trieån vöøa saâu saéc vöøa roäng môû, "höôùng tôùi vieäc oâm troïn taát caû".[245] Vì vaäy, ñöùc aùi thuùc ñaåy chuùng ta môû roäng caùi "chuùng ta" trong ñôøi soáng hoân nhaân: "Toâi khoâng theå thu heïp ñôøi mình vaøo moái quan heä vôùi moät nhoùm nhoû hay chæ vôùi gia ñình rieâng, vì khoâng theå hieåu chính mình neáu thieáu moät chuoãi caùc moái quan heä roäng lôùn hôn [...]. Tình duyeân löùa ñoâi vaø tình baèng höõu voán höôùng tôùi vieäc môû roäng traùi tim, giuùp ta böôùc ra khoûi chính mình ñeå ñoùn nhaän moïi ngöôøi. Nhöõng nhoùm kheùp kín vaø caùc caëp ñoâi töï quy chieáu cho chính mình, töï caáu thaønh moät 'chuùng ta' ñoái laäp vôùi caû theá giôùi, thöôøng laø nhöõng hình thöùc lyù töôûng hoùa cuûa chuû nghóa ích kyû vaø söï töï baûo veä ñôn thuaàn".[246]
152. Nguy cô cuûa tình traïng "noäi hoân" (endogamia), töùc moät caùi "chuùng ta" kheùp kín, ñi ngöôïc laïi vôùi chính baûn chaát cuûa ñöùc aùi vaø coù theå laøm toån haïi chí töû ñeán ñöùc aùi. Coù boán yeáu toá coù theå ngaên chaën tình traïng "noäi hoân" voán laøm bieán chaát vaø laøm ngheøo naøn yù nghóa ñích thöïc cuûa söï keát hôïp phu theâ:
a. Nhöõng khoâng gian rieâng maø moãi ngöôøi töø nhöõng ngöôøi baïn traêm naêm coù ñöôïc trong coâng vieäc, trong caùc saùng kieán caù nhaân, cuõng nhö trong nhöõng luùc hoïc hoûi vaø phaùt trieån beân ngoaøi ñôøi soáng hoân nhaân. Neáu moät trong hai khoâng coù vieäc laøm, thì caàn phaûi chuû ñoäng taïo ra nhöõng khoâng gian aáy vì thieän ích cuûa hoân nhaân, nhaèm laøm phong phuù theâm cuoäc ñoái thoaïi vaø moái töông quan noùi chung.
b. YÙ nghóa sinh saûn cuûa hoân nhaân bieåu loä tính phong nhieâu cuûa tình yeâu - moät tình yeâu khoâng kheùp kín tröôùc vieäc trao ban söï soáng. Ñoái vôùi nhöõng ñoâi vôï choàng khoâng coù khaû naêng sinh con, vieäc nhaän con nuoâi hoaëc nhöõng hình thöùc hoã trôï oån ñònh daønh cho con caùi cuûa caùc gia ñình khaùc coù theå laø caùch cuï theå ñeå hieän thöïc hoùa söï phong nhieâu aáy.
c. Thôøi gian chia seû vôùi nhöõng ngöôøi baïn ñaõ laäp gia ñình khaùc - qua ñoù vöøa hoïc hoûi töø kinh nghieäm cuûa hoï, vöøa nhaän ñöôïc söï naâng ñôõ, ñoàng thôøi luoân saün saøng giuùp ñôõ hoï trong nhöõng khoaûnh khaéc khoù khaên - giuùp ñoâi vôï choàng yù thöùc roõ hôn veà chính mình nhö moät söï keát hôïp nhôø tình baèng höõu vôùi caùc ñoâi vôï choàng khaùc.
d. YÙ thöùc xaõ hoäi cuûa ñoâi vôï choàng, trung thaønh vôùi chieàu kích xaõ hoäi cuûa ñôøi soáng Kitoâ höõu, thuùc ñaåy hoï tìm nhöõng con ñöôøng cuï theå ñeå phuïc vuï xaõ hoäi vaø Hoäi thaùnh, baèng caùch cuøng nhau daán thaân trong vieäc möu caàu coâng ích: "Ngay caû gia ñình ñoâng con cuõng ñöôïc môøi goïi ñeå laïi daáu aán cuûa mình trong xaõ hoäi nôi hoï soáng, baèng caùch phaùt trieån nhöõng hình thöùc phong nhieâu khaùc, nhö söï tieáp noái cuûa tình yeâu naâng ñôõ hoï [...]. Gia ñình aáy khoâng ngoài chôø, nhöng böôùc ra khoûi chính mình trong haønh trình tìm kieám söï lieân ñôùi".[247] Thaät vaäy, "tình yeâu xaõ hoäi, phaûn chieáu maàu nhieäm Ba Ngoâi, chính laø ñieàu thoáng nhaát yù nghóa thieâng lieâng cuûa gia ñình vôùi söù maïng höôùng ra beân ngoaøi chính mình".[248]
153. Moät daáu chæ ñaëc bieät cho thaáy söï côûi môû cuûa tình baèng höõu cuûa ñoâi baïn höôùng veà tha nhaân vaø cuûa tính phong nhieâu do loøng baùc aùi cuûa hoï ñöôïc bieåu loä qua söï quan taâm cuï theå cuûa hoï ñoái vôùi ngöôøi ngheøo. Thaät vaäy, nhö Ñöùc Thaùnh Cha Leâoâ XIV nhaéc laïi: "Ngöôøi Kitoâ höõu khoâng theå coi ngöôøi ngheøo chæ laø moät vaán ñeà xaõ hoäi: hoï laø 'moät vaán ñeà thuoäc gia ñình'. Hoï laø 'ngöôøi cuûa chuùng ta'".[249] Hôn nöõa, "tình yeâu daønh cho ngöôøi ngheøo - döôùi baát cöù hình thöùc naøo maø söï ngheøo khoù bieåu loä - chính laø baûo chöùng Tin möøng cho moät Hoäi Thaùnh trung thaønh vôùi traùi tim Thieân Chuùa".[250] Thöïc taïi naøy coøn ñöôïc phaûn aùnh trong moät coâng thöùc chuùc laønh cuoái leã cuûa Nghi thöùc Hoân phoái Latinh, voán keát thuùc baèng lôøi nguyeän: "Öôùc chi caùc con trôû neân chöùng nhaân cho tình yeâu cuûa Thieân Chuùa nôi theá gian, ñeå nhöõng ngöôøi ñau khoå vaø ñoùi ngheøo - nhöõng ngöôøi ñaõ caûm nghieäm loøng nhaân haäu cuûa caùc con - ngaøy kia seõ bieát ôn maø ñoùn tieáp caùc con vaøo laâu ñaøi vónh cöûu cuûa Chuùa Cha".[251]
VII. Keát luaän
154. Toùm laïi, maëc duø moãi söï keát hôïp hoân nhaân laø moät thöïc taïi duy nhaát, ñöôïc soáng trong nhöõng giôùi haïn con ngöôøi, nhöng moãi cuoäc hoân nhaân ñích thöïc vaãn laø moät hôïp nhaát goàm hai caù nhaân (due singoli), ñoøi hoûi moät moái töông quan thaân maät vaø toaøn dieän ñeán möùc khoâng theå chia seû vôùi ngöôøi khaùc. Ñoàng thôøi, vì ñaây laø söï keát hôïp giöõa hai ngöôøi coù cuøng phaåm giaù vaø cuøng quyeàn lôïi, neân hoân nhaân ñoøi hoûi tính ñoäc höõu: khoâng cho pheùp laøm lu môø giaù trò ñoäc ñaùo cuûa ngöôøi kia hay bieán ngöôøi aáy thaønh phöông tieän ñeå thoûa maõn nhu caàu. Ñaây laø chaân lyù cuûa hoân nhaân nhaát phu nhaát phuï maø Hoäi thaùnh ñoïc thaáy trong Kinh thaùnh khi khaúng ñònh raèng töø hai ngöôøi trôû neân "moät xöông moät thòt". Ñoù laø ñaëc tính thieát yeáu haøng ñaàu vaø baát khaû nhöôïng cuûa tình baèng höõu ñaëc thuø goïi laø hoân nhaân; ñoàng thôøi ñaëc tính aáy ñoøi hoûi - nhö moät bieåu hieän hieän sinh - moät moái töông quan toaøn dieän, caû thieâng lieâng laãn theå xaùc, voán khoâng ngöøng tröôûng thaønh vaø höôùng tôùi moät söï keát hôïp phaûn chieáu veû ñeïp cuûa söï hieäp thoâng Ba Ngoâi vaø cuûa moái keát hôïp giöõa Ñöùc Kitoâ vaø Daân toäc yeâu daáu cuûa Ngöôøi. Ñieàu ñoù ñaït tôùi moät möùc ñoä khieán chuùng ta coù theå nhaän ra raèng "trong söï hôïp nhaát phu theâ maät thieát, nhôø ñoù hai ngöôøi trôû neân moät traùi tim, moät linh hoàn, moät thaân xaùc, chính laø yù nghóa nguyeân thuûy ñaàu tieân cuûa hoân nhaân".[252]
155. Loä trình ñöôïc trình baøy trong Ghi chuù naøy giôø ñaây cho pheùp laøm noåi baät moät söï tieán trieån tö töôûng Kitoâ giaùo veà hoân nhaân, töø thôøi coå ñaïi ñeán ngaøy nay. Trong tieán trình aáy, roõ raøng raèng trong hai ñaëc tính thieát yeáu cuûa hoân nhaân - tính hôïp nhaát vaø tính baát khaû phaân ly - thì tính hôïp nhaát laø ñaëc tính neàn taûng. Moät maët, vì tính baát khaû phaân ly phaùt sinh nhö moät ñaëc ñieåm cuûa moät söï keát hôïp duy nhaát vaø ñoäc höõu. Maët khaùc, chính söï hôïp nhaát-keát hôïp, khi ñöôïc ñoùn nhaän vaø soáng troïn veïn vôùi taát caû heä quaû cuûa noù, laøm cho söï beàn vöõng vaø loøng chung thuûy - nhöõng ñieàu maø tính baát khaû phaân ly ñoøi hoûi - trôû neân khaû thi. Thaät vaäy, nhieàu vaên kieän huaán quyeàn ñaõ moâ taû söï keát hôïp hoân nhaân quaû thaät laø "söï hôïp nhaát baát khaû phaân ly".[253]
156. Söï keát hôïp naøy ñoøi hoûi söï taêng tröôûng khoâng ngöøng cuûa tình yeâu: "Tình yeâu hoân nhaân khoâng ñöôïc gìn giöõ tröôùc heát baèng caùch noùi veà tính baát khaû phaân ly nhö moät nghóa vuï, hay baèng vieäc laëp ñi laëp laïi moät giaùo thuyeát, nhöng baèng caùch cuûng coá noù nhôø söï taêng tröôûng lieân tuïc döôùi taùc ñoäng cuûa aân suûng. Tình yeâu khoâng taêng tröôûng thì baét ñaàu laâm nguy, vaø chuùng ta chæ coù theå taêng tröôûng khi ñaùp laïi aân suûng Thieân Chuùa baèng nhieàu haønh vi yeâu thöông hôn, vôùi nhöõng cöû chæ aâu yeám thöôøng xuyeân hôn, maõnh lieät hôn, quaûng ñaïi hôn, dòu daøng hôn vaø vui töôi hôn".[254] Söï hôïp nhaát hoân nhaân khoâng chæ laø moät thöïc taïi caàn ñöôïc ngaøy caøng hieåu saâu hôn trong yù nghóa cao ñeïp nhaát cuûa noù, maø coøn laø moät thöïc taïi naêng ñoäng, ñöôïc keâu goïi phaùt trieån lieân tuïc. Nhö Coâng ñoàng Vaticanoâ II khaúng ñònh, ngöôøi choàng vaø ngöôøi vôï "caûm nghieäm yù nghóa cuûa söï hôïp nhaát cuûa chính mình vaø ngaøy caøng ñaït tôùi söï hôïp nhaát aáy moät caùch troïn veïn hôn".[255] Bôûi vì "ñieàu toát nhaát laø ñieàu chöa ñaït tôùi, nhö röôïu vang ñöôïc uû chín theo thôøi gian".[256]
Ñöùc Thaùnh Cha Leâoâ XIV, trong buoåi tieáp kieán daønh cho vò Toång tröôûng kyù teân döôùi ñaây, cuøng vôùi Thö kyù Phaân ban Giaùo lyù cuûa Boä Giaùo lyù Ñöùc tin, vaøo ngaøy 21 thaùng 11 naêm 2025, leã nhôù phuïng vuï Ñöùc Maria daâng mình trong ñeàn thôø, ñaõ chuaån y Baûn Ghi chuù naøy, voán ñaõ ñöôïc thoâng qua trong Phieân hoïp Thöôøng leä cuûa Boä vaøo ngaøy 19 thaùng 11 naêm 2025, vaø truyeàn coâng boá vaên kieän naøy.
Ñöôïc ban haønh taïi Roâma, taïi truï sôû Boä Giaùo lyù Ñöùc tin, ngaøy 25 thaùng 11 naêm 2025.
Víctor Manuel Card. Fernaùndez
Boä Tröôûng Boä Giaùo lyù Ñöùc tin
Ñöùc oâng Armando Matteo,
Thö kyù,
Phaân ban Giaùo lyù
Ex Audientia, ngaøy 21 thaùng 11 naêm 2025
Ñöùc Thaùnh Cha Leâoâ XIV
Linh muïc Giuse Ñinh Quang Vinh
Ban Muïc vuï Gia ñình, Giaùo phaän Ñaø Laït
Chuyeån ngöõ töø: vatican.va
- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -
[1] Ñöùc Thaùnh Cha Phanxicoâ, Tieáp kieán chung (23/10/2024): L'Osservatore Romano (23/10/2024), tr. 2.
[2] Ñöùc Thaùnh Cha Gioan Phaoloâ II, Baøi giaûng trong Thaùnh leã daønh cho caùc gia ñình taïi Kinshasa (3/5/1980), soá 2: AAS 72 (1980), tr. 425.
[3] "Hoäi ñoàng Giaùm muïc Phi chaâu vaø Madagascar" (SECAM) ñaõ ñaûm nhaän vieäc soaïn thaûo moät baùo caùo cho Thöôïng Hoäi ñoàng Giaùm muïc veà nhöõng thaùch ñoá cuûa cheá ñoä ña theâ. Trong khi chôø ñôïi vaên kieän naøy, caàn löu yù raèng, theo moät quan ñieåm phoå bieán, hoân nhaân ñôn hoân ôû Phi chaâu ñöôïc coi laø ñieàu ngoaïi leä, do söï lan roäng cuûa thöïc haønh ña theâ trong caùc vuøng naøy. Tuy nhieân, caùc nghieân cöùu chuyeân saâu veà vaên hoùa Phi chaâu cho thaáy nhieàu truyeàn thoáng gaùn taàm quan troïng ñaëc bieät cho cuoäc hoân nhaân ñaàu tieân giöõa moät ngöôøi nam vaø moät ngöôøi nöõ, nhaát laø vai troø cuûa ngöôøi vôï ñaàu ñoái vôùi caùc baø vôï khaùc. Thöïc teá, caùc nghieân cöùu chæ ra raèng ña theâ thöôøng ñöôïc dung thöù vì nhöõng nhu caàu cuûa ñôøi soáng (khoâng coù con caùi, tuïc noái doõi toâng ñöôøng, nhu caàu lao ñoäng ñeå sinh toàn, v.v.). Nhieàu truyeàn thoáng thöïc söï coå voõ moâ hình ñôn hoân nhö lyù töôûng cuûa hoân nhaân phuø hôïp vôùi yù ñònh cuûa Thieân Chuùa. Ngöôøi vôï ñaàu, keát hoân hôïp phaùp theo phong tuïc truyeàn thoáng, thöôøng ñöôïc xem nhö laø ngöôøi ñöôïc Thieân Chuùa ban cho ngöôøi nam, cho duø ngöôøi naøy coù theå ñoùn nhaän theâm caùc phuï nöõ khaùc. Trong tröôøng hôïp ña theâ, ngöôøi vôï ñaàu ñöôïc daønh moät vò trí ñaëc bieät trong vieäc cöû haønh caùc nghi leã lieân quan ñeán tang leã hoaëc trong vieäc chaêm soùc con caùi cuûa nhöõng ngöôøi vôï khaùc trong gia ñình. Ñaùng chuù yù laø trong nhöõng thaäp nieân gaàn ñaây, taïi moät soá quoác gia, luaät daân söï ñaõ thieát laäp ñôn hoân nhö cheá ñoä hoân nhaân thoâng thöôøng (x. Socieùteù Africaine de Culture, Caùc toân giaùo Phi chaâu nhö nguoàn giaù trò cuûa neàn vaên minh. Hoäi nghò Cotonou, ngaøy 16-22/8/1970, Preùsence Africaine, Paris 1972; Isidore de Souza, "Hoân nhaân vaø gia ñình", trong Taïp chí Hoïc vieän Coâng giaùo Taây Phi 5-6 [1993], tr. 164; Sñd., "Khaùi nieäm vaø thöïc taïi veà gia ñình ôû Phi chaâu vaø trong Kinh Thaùnh", trong taïp chí Savanes Foreâts (Thaûo nguyeân vaø Röøng ruù) 30 [1984], tr. 145-146).
[4]Boä Giaùo luaät, Ñieàu 1056 (chöõ 'hôïp nhaát' ñöôïc theâm vaøo). X. ñieàu 776,~3 Boä Giaùo luaät caùc Giaùo hoäi Ñoâng phöông (CCEO).
[5]Boä Giaùo luaät, Ñieàu 1134(chöõ 'ñoäc höõu' ñöôïc theâm vaøo). X. saùch Giaùo lyù cuûa Hoäi thaùnh Coâng giaùo, soá 1638.
[6] Phaàn Phuï tröông cuûa Summa Theologiae (Toång luaän thaàn hoïc) (Suppl., q. 44, a. 3) xaùc nhaän ñònh nghóa veà hoân nhaân do Pheâroâ Lombardo ñöa ra trong Sent. IV, d. 27, c. 2 (164): "Sunt igitur nuptiae vel matrimonium viri mulierisque coniunctio maritalis, inter legitimas personas, individuam vitae consuetudinem retinens" (Vaäy thì, hoân leã hay hoân nhaân laø söï keát hôïp vôï choàng giöõa ngöôøi nam vaø ngöôøi nöõ, dieãn ra giöõa nhöõng ngöôøi hôïp phaùp, duy trì moät söï chung soáng troïn ñôøi khoâng theå phaân chia).
[7] Thaùnh Toâma Aquinoâ, Summa Theologiae, Suppl., q. 44, a. 1, resp. (caâu 'chính söï keát hôïp ñoù laø hoân nhaân' ñöôïc theâm).
[8] Hoaøng ñeá Giustiniano, Institutiones (Saùch giaùo khoa nhaäp moân), I, 9, 1: Justinian's Institutes (Giaùo trình Luaät cuûa Justinianoâ), P. Krueger (chuû bieân), Cornell University Press, Ithaca (NY) 1987, tr. 4.
[9] Dietrich von Hildebrand, Thoâng ñieäp Humanae vitae: daáu chæ cuûa söï maâu thuaãn, Paoline, Roma, 1968, tr. 43.
[10] Ñöùc Gioan Phaoloâ II, Toâng huaán Familiaris consortio (22/11/1981), soá 19: AAS 74 (1982), tr. 101-102 (nhöõng chöõ 'höôùng tôùi moät söï keát hôïp ngaøy caøng phong phuù hôn' ñöôïc theâm vaøo).
[11] Thaùnh Augustinoâ, In Ioannis Evangelium (Trong Tin möøng theo Thaùnh Gioan), baøi giaûng XXVI, 4 ("Da amantem, et sentit quod dico - Xin ban cho toâi moät traùi tim bieát yeâu, vaø noù seõ hieåu ñieàu toâi noùi"): PL 35, 1608.
[12] Ñöùc Phaoloâ VI, Dieãn vaên göûi ñeán caùc gia ñình thuoäc Phong traøo EÙquipes Notre-Dame (4/5/1970), soá 6: AAS 62 (1970), tr. 430.
[13] Ñöùc Beâneâñictoâ XVI, Gaëp gôõ giôùi treû giaùo phaän Roâma chuaån bò cho ngaøy Giôùi treû Theá giôùi XXI (6/4/2006), soá 2: AAS 98 (2006), tr. 351. X. Ñöùc Gioan Phaoloâ II, Toâng huaán Familiaris consortio (22/11/1981), soá 68: AAS 74 (1982), tr. 163-165.
[14] Ñöùc Gioan Phaoloâ II, Tieáp kieán chung (13/8/1980), soá 2: Insegnamenti (Tuyeån taäp caùc baøi giaûng/dieãn töø) III, 2 (1980), tr. 397.
[15] X. UÛy ban Kinh thaùnh Toøa thaùnh, Con ngöôøi laø chi? (Tv 8,5). Moät haønh trình nhaân hoïc Kinh thaùnh (30/9/2019), soá 173: Libreria Editrice Vaticana (Nhaø xuaát baûn Vaticanoâ), Thaønh Vaticanoâ 2019, tr. 148-149.
[16] Ñöùc Phanxicoâ, Toâng huaán Amoris laetitia (19/3/2016), soá 12: AAS 108 (2016), tr. 315-316.
[17] Ñöùc Beâneâñictoâ XVI, Thoâng ñieäp Deus caritas est (25/12/2005), soá 11: AAS 98 (2006), tr. 226-227.
[18] Ñöùc Phanxicoâ, Toâng huaán Amoris laetitia (19/3/2016), soá 13: AAS 108 (2016), tr. 316.
[19] Ñöùc Gioan Phaoloâ II, Tieáp kieán chung (27/8/1980), soá 4: Insegnamenti III, 2 (1980), tr. 454.
[20] Ñöùc Beâneâñictoâ XVI, Dieãn vaên nhaân dòp kyû nieäm 25 naêm thaønh laäp Hoïc vieän Giaùo hoaøng "Gioan Phaoloâ II" veà hoân nhaân vaø gia ñình (11/5/2006): Insegnamenti II, 1 (2006), tr. 579. X. Id. (Cuøng taùc giaû), Thoâng ñieäp Deus caritas est (25/12/2005), soá 11: AAS 98 (2006), tr. 226-227.
[21] X. Coâng ñoàng chung Vaticanoâ II, Hieán cheá muïc vuï Gaudium et spes (7/12/1965), soá 48: AAS 58 (1966), tr. 1067; Ñöùc Phanxicoâ, Toâng huaán Amoris laetitia (19/3/2016), soá 67: AAS 108 (2016), tr. 338.
[22] Baûn Hy Laïp: (Hoân nhaân phaûi ñöôïc moïi ngöôøi toân troïng; giöôøng vôï choàng phaûi giöõ cho thanh saïch) (Dt 13,4).
[23] Thaùnh Gioan Kim Khaåu, De virginitate (Baøn veà söï ñoàng trinh), 19: PG 48, 547.
[24] Thaùnh Augustinoâ, De Genesi ad litteram (Baøn veà saùch Saùng theá theo nghóa ñen), IX, chöông 7, soá 12: PL 34, 397.
[25] Id., De bono coniugali (Veà thieän ích cuûa hoân nhaân), 1, 1: PL 40, 373.
[26] Tertullianoâ, Ad uxorem (Thö göûi vôï), II, 8, 6-7: CCSL 1, 393, ñöôïc trích trong saùch Giaùo lyù Hoäi thaùnh Coâng giaùo, soá 1642 (x. PL 1, 1302A-B). Cuõng caàn löu yù raèng Tertullianoâ ñaõ baøn veà chuû ñeà ñôn hoân trong moät taùc phaåm rieâng: De monogamia (Baøn veà cheá ñoä moät vôï moät choàng) (PL 2, 929-954). Ngoaøi ra, moät Giaùo phuï khaùc tröïc tieáp ñeà caäp ñeán vaán ñeà naøy laø Thaùnh Gieâroânimoâ. X. Epistula 123, ad Geruchiam de monogamia (Thö soá 123, göûi Geruchia veà cheá ñoä moät vôï moät choàng) (PL 22, 1046-1059).
[27] Thaùnh Ambroâsioâ, Expositio Evangelii secundum Lucam (Chuù giaûi Tin möøng theo Thaùnh Luca), VIII, 7: PL 15, 1767.
[28] Thaùnh Gioan Kim Khaåu, Commentarium in Matthaeum (Chuù giaûi Tin möøng theo Mattheâu), baøi giaûng 62, 2: PG 58, 597.
[29] Lattantioâ, Divinae institutiones (Caùc Theå Cheá Thaàn Linh), VI, 23: PL 6, 720.
[30] X. Ñöùc Pioâ XII, Thoâng ñieäp Mystici Corporis Christi (Nhieäm Theå maàu nhieäm cuûa Chuùa Kitoâ) (29/6/1943), "Matrimonio enim, quo coniuges sibi invicem sunt ministri gratiae, externo Christianae consortionis providetur ordinateque incremento" (Thaät vaäy, trong hoân nhaân, nôi ñoù vôï choàng trôû neân nhöõng thöøa taùc vieân cuûa aân suûng cho nhau, thì söï hieäp thoâng Kitoâ giaùo ñöôïc baûo ñaûm vaø ñöôïc taêng tröôûng caùch traät töï qua daáu chæ beân ngoaøi): AAS 35 (1943), tr. 202.
[31] Thaùnh Gioan Kim Khaåu, Homiliae in Epistolam I ad Timotheum (Caùc baøi giaûng veà Thö thöù nhaát göûi Timoâtheâ" hoaëc "Baøi giaûng chuù giaûi Thö I göûi Thaùnh Timoâtheâ), baøi giaûng 9, chöông II: PG 62, 546. UÛy ban Thaàn hoïc Quoác teá ñaõ coá gaéng ñoùn nhaän caùi nhìn cuûa Kitoâ giaùo Ñoâng phöông, vaø giaûi thích raèng caàn phaûi traùnh ñeå giaù trò cuûa söï öng thuaän giöõa vôï choàng "bieán bí tích thaønh moät söï phaùt xuaát thuaàn tuùy vaø duy nhaát töø tình yeâu cuûa hoï. Bôûi leõ bí tích, xeùt nhö chính noù, hoaøn toaøn thuoäc veà maàu nhieäm cuûa Hoäi thaùnh, nôi maø hoï ñöôïc ñöa vaøo caùch ñaëc bieät nhôø tình yeâu phu theâ cuûa hoï" (UÛy ban Thaàn hoïc Quoác teá, Giaùo lyù Coâng giaùo veà Bí tích Hoân phoái [1977], B. "Möôøi saùu luaän ñeà Kitoâ hoïc" cuûa Gustave Marthelet, S.J., ñöôïc UÛy ban Thaàn hoïc Quoác teá pheâ chuaån "moät caùch toång quaùt", luaän ñeà 10).
[32] Cleâmenteâ thaønh Alexandria, Stromata (Taïp chí) III, 12: PG 8, 1185B, trích daãn Rm 7,12.
[33] Thaùnh Gioan Kim Khaåu, Quales ducendae sint uxores (Neân cöôùi nhöõng ngöôøi vôï nhö theá naøo), 3: PG 51, 230 ("söï hieäp thoâng cuûa söï soáng" ñöôïc theâm).
[34] Thaùnh Greâgoârioâ Nazianzeânoâ, Oratione (Baèng lôøi caàu nguyeän) 37, 7: PG 36, 291.
[35] Thaùnh Boânaventura, Breviloquium (Trình baøy suùc tích), VI, 13, 3, baûn dòch cuûa M. Aprea, trong Opuscoli teologici (Caùc tieåu luaän thaàn hoïc)/2. Breviloquio (Trình baøy suùc tích), Opere di San Bonaventura 5/2, Nhaø xuaát baûn Cittaø Nuova, Roâma 1996, tr. 293-295.
[36] Thaùnh Alphongsoâ Maria de Liguori, Theologia moralis (Thaàn hoïc luaân lyù) (AÁn baûn môùi cuûa Leonardi Gaudeù), Typis Polyglottis Vaticanis, Roma 1912, quyeån VI, luaän VI, chöông II, nghi vaán I, soá 882.
[37] X. Ibid. (Nhö treân), soá 882: "Ngöôïc laïi, nhöõng muïc ñích phuï beân ngoaøi coù theå raát nhieàu, nhö ñaït ñöôïc bình an, tìm kieám khoaùi laïc, v.v.".
[38] Ibid., soá 883.
[39] X. Dietrich von Hildebrand, Il matrimonio (Hoân nhaân), baûn dòch cuûa B. Magnino, Morcelliana, Brescia 1959.
[40] Id., Metaphysik der Gemeinschaft. Untersuchungen uber Wesen und Wert der Gemeinschaft (Sieâu hình hoïc veà coäng ñoàng. Nghieân cöùu veà baûn chaát vaø giaù trò cuûa coäng ñoàng), Kirche und Gesellschaft 1, Haas & Grabherr, Augsburg 1930, tr. 40.
[41] Ibid., tr. 45.
[42] Alice von Hildebrand, Man and Woman: A Divine Invention (Ngöôøi nam vaø ngöôøi nöõ: Saùng kieán thaàn linh), Sapientia Press, Ave Maria (FL) 2010, xiii.
[43] Ibid., tr. 58.
[44] Ibid., tr. 10.
[45] Ibid., tr. 135-136.
[46] X. Ñöùc Phanxicoâ, Toâng huaán Amoris laetitia (19/3/2016), soá 181: AAS 108 (2016), tr. 383.
[47] Hans Urs von Balthasar, "Pneuma e istituzione", trong Spirito e istituzione. Saggi teologici IV (Thaàn Khí vaø ñònh cheá. Nhöõng baøi khaûo luaän thaàn hoïc), Jaca Book, Milano 2019, tr. 232.
[48] Ibid., tr. 236-237.
[49] Hans Urs von Balthasar, Gli stati di vita del Cristiano (Caùc baäc soáng cuûa Kitoâ höõu), Jaca Book, Milano 2017, tr. 202-203.
[50] Id., "Pneuma e istituzione", op. cit. (trong taùc phaåm ñaõ daãn), tr. 234.
[51] Karl Rahner, Schriften zur Theologie (Caùc tröôùc taùc veà thaàn hoïc), Taäp VIII, Benzinger, Einsiedeln-Zurich-Koln 1967, tr. 539.
[52] X. Ibid., Sul matrimonio (Veà hoân nhaân), baûn dòch cuûa G. Ruggieri, Meditazioni teologiche 6, Queriniana, Brescia 1966, tr. 10.
[53] Ibid.
[54] Id., Chiesa e sacramenti (Hoäi thaùnh vaø caùc bí tích), baûn dòch cuûa A. Bellini, Morcelliana, Brescia 1969, tr. 106.
[55] Alexander Schmemann, For the Life of the World. Sacraments and Orthodoxy (Vì söï soáng cuûa theá giôùi. Caùc bí tích vaø Chính thoáng giaùo), St. Vladimir's Seminary Press, Crestwood (NY) 1998, tr. 90-91.
[56] Paul N. Evdokimov, Il matrimonio, sacramento dell'amore (Hoân nhaân, bí tích cuûa tình yeâu), baûn dòch cuûa L. Marino, Spiritualitaø orientale, Magnano 2008, tr. 165 (baûn dòch YÙ cuûa cuøng taùc giaû, Le mariage, sacrement de l'amour (Hoân nhaân, bí tích cuûa tình yeâu), Editions du Livre Francais, Lyon 1944).
[57] John Meyendorff, Marriage, An Orthodox Perspective (Moät quan ñieåm Chính thoáng giaùo), St. Vladimir's Seminary Press, Crestwood (NY) 2000, tr. 16.
[58] Ioannis Zizioulas, Comunione e alteritaø (Hieäp thoâng vaø khaùc bieät/tha tính), baûn dòch cuûa M. Campatelli - G. Cesareo, Lipi, Roma 2016, tr. 11.
[59] Christos Yannaras, La libertaø dell'ethos (Töï do cuûa luaân lyù/ñaïo ñöùc), baûn dòch cuûa B. Petraø, Sequela oggi, Qiqajon, Magnano (BI) 2015, tr. 164ss.
[60] Ibid.
[61] Ñöùc Innocenteâ III, Toâng thö Gaudemus in Domino (Haõy vui möøng trong Chuùa) (1201): DH 778.
[62] X. Ibid.: DH 779.
[63] Coâng ñoàng Lyon II, Phieân hoïp IV (6/7/1274), Professione di fede dell'Imperatore Michele VIII Paleologo (uyeân xöng ñöùc tin cuûa Hoaøng ñeá Mikhael VIII Palaiologos): DH 860.
[64] X. Coâng ñoàng Trentoâ, Phieân hoïp XXIV (11/11/1563), Dottrina sul Sacramento del Matrimonio (Giaùo lyù veà Bí tích Hoân phoái): DH 1798.
[65] Ñöùc Beâneâñictoâ XIV, Tuyeân ngoân Matrimonia quae in locis (Hoân nhaân ôû nhöõng ñòa phöông) (4/11/1741), soá 2: DH 2517.
[66] Ñöùc Leâoâ XIII, Thoâng ñieäp Arcanum divinae Sapientiae (Maàu nhieäm Khoân Ngoan thaàn linh) (10/2/1880): ASS 12 (1879), tr. 386-387 ('chæ dieãn ra giöõa hai ngöôøi - nghóa laø giöõa moät ngöôøi nam vaø moät ngöôøi nöõ' ñöôïc theâm vaøo).
[67] Ibid., tr. 387.
[68] Ibid., tr. 389.
[69] Ibid., tr. 394.
[70] Ñöùc Pioâ XI, Thoâng ñieäp Casti connubii (Hoân nhaân thanh khieát) (31/12/1930): AAS 22 (1930), tr. 546.
[71] Ibid., AAS 22 (1930), tr. 547-548 ('vò trí öu tieân cuûa söï cao quyù' ñöôïc theâm vaøo); x. Thaùnh Augustinoâ, De bono coniugali (Veà thieän ích cuûa hoân nhaân) 24, 32: PL 40, 394D.
[72] Ñöùc Pioâ XI, Thoâng ñieäp Casti connubii (Hoân nhaân thanh khieát) (31/12/1930): AAS 22 (1930), tr. 548 ('nguyeân nhaân vaø ñoäng löïc chính cuûa hoân nhaân' ñöôïc theâm vaøo).
[73] Ibid.: AAS 22 (1930), tr. 566.
[74] Coâng ñoàng Chung Vaticanoâ II, Hieán cheá muïc vuï Gaudium et spes (Vui möøng vaø hy voïng) (7/12/1965), soá 48: AAS 58 (1966), tr. 1067.
[75] Ibid., soá 48: AAS 58 (1966), tr. 1068 ('hoï caûm nghieäm yù nghóa cuûa söï hôïp nhaát vaø ngaøy caøng ñaït ñöôïc noù caùch troïn veïn hôn' ñöôïc theâm vaøo).
[76] Ibid.
[77] Ibid., soá 49: AAS 58 (1966), tr. 1070.
[78] Ibid.
[79] Ibid.
[80] Ibid.
[81] Laäp luaän naøy cuõng ñöôïc Thaùnh Gioan Phaoloâ II nhaéc laïi khi ngaøi giaûi thích raèng cheá ñoä ña theâ "traùi ngöôïc vôùi phaåm giaù bình ñaúng cuûa ngöôøi nam vaø ngöôøi nöõ, nhöõng ngöôøi trong hoân nhaân trao hieán cho nhau baèng moät tình yeâu troïn veïn, chính vì theá laø tình yeâu duy nhaát vaø ñoäc höõu" (Ñöùc Gioan Phaoloâ II, Toâng huaán Familiaris consortio [22/11/1980], soá 19: AAS 74 [1982], tr. 102; x. Coâng ñoàng Chung Vaticanoâ II, Hieán cheá muïc vuï Gaudium et spes [7/12/1965], soá 47: AAS 58 [1966], tr. 1067).
[82] Ñöùc Phaoloâ VI, Thoâng ñieäp Humanae vitae (Söï soáng con ngöôøi) (25/7/1968), soá 12: AAS 60 (1968), tr. 488-489 ('trong khi keát hôïp saâu saéc ñoâi baïn' ñöôïc theâm vaøo).
[83] X. Ibid., soá 8: AAS 60 (1968), tr. 485-486.
[84] Ibid., soá 12: AAS 60 (1968), tr. 489.
[85] Ñöùc Gioan Phaoloâ II, Toâng huaán Familiaris consortio (Nhöõng boån phaän gia ñình) (22/11/1981), soá 11: AAS 74 (1982), tr. 92.
[86] X. Ibid., Tieáp kieán chung (2/1/1980): Insegnamenti III, 1 (1980), tr. 11-15; Id., Tieáp kieán chung (9/1/1980): Insegnamenti III, 1 (1980), tr. 88-92; Id., Tieáp kieán chung (16/1/1980): Insegnamenti III, 1 (1980), tr. 148-152.
[87] X. Coâng ñoàng Chung Vaticanoâ II, Hieán cheá muïc vuï Gaudium et spes (Vui möøng vaø hy voïng) (7/12/1965), soá 24: AAS 58 (1966), tr. 1045.
[88] Ñöùc Gioan Phaoloâ II, Baøi giaûng trong Thaùnh leã daønh cho caùc gia ñình taïi Kinshasa (3/5/1980), soá 2: AAS 72 (1980), tr. 425.
[89] Ñöùc Gioan Phaoloâ II, Tieáp kieán chung (13/8/1980), soá 3-4: Insegnamenti III, 2 (1980), tr. 398-399.
[90] X. Id., Tieáp kieán chung (20/8/1980): Insegnamenti III, 2 (1980), tr. 415-419.
[91] Id., Baøi giaûng trong Thaùnh leã daønh cho caùc gia ñình taïi Kinshasa (3/5/1980), soá 2: AAS 72 (1980), tr. 425.
[92] Id., Tieáp kieán chung (27/8/1980), soá 1, 4: Insegnamenti III, 2 (1980), tr. 451, 453-454.
[93] Id., Tieáp kieán chung (24/9/1980), soá 5: Insegnamenti III, 2 (1980), tr. 719-720.
[94] Id., Toâng huaán Familiaris consortio (22/11/1981), soá 19: AAS 74 (1982), tr. 102.
[95] Ñöùc Beâneâñictoâ XVI, Thoâng ñieäp Deus caritas est (Thieân Chuùa laø tình yeâu) (25/12/2005), soá 11: AAS 98 (2006), tr. 227.
[96] Ibid., soá 6: AAS 98 (2006), tr. 222.
[97] Ñöùc Phanxicoâ, Toâng huaán Amoris laetitia (Nieàm vui cuûa tình yeâu) (19/3/2016), soá 92: AAS 108 (2016), tr. 348.
[98] Ibid., soá 93: AAS 108 (2016), tr. 348.
[99] Ibid., soá 99: AAS 108 (2016), tr. 350.
[100] Ibid., soá 100: AAS 108 (2016), tr. 351.
[101] X. Ibid., soá 101-102: AAS 108 (2016), tr. 351-352.
[102] Ibid., soá 103: AAS 108 (2016), tr. 352.
[103] Ibid., soá 108: AAS 108 (2016), tr. 354.
[104] Ibid., soá 110: AAS 108 (2016), tr. 354.
[105] Ibid., soá 115: AAS 108 (2016), tr. 356.
[106] Ibid., soá 116: AAS 108 (2016), tr. 356.
[107] Ibid., soá 122: AAS 108 (2016), tr. 359, trích daãn Ñöùc Gioan Phaoloâ II, Toâng huaán Familiaris consortio (22/11/1981), soá 9: AAS 74 (1982), tr. 90.
[108] Ñöùc Phanxicoâ, Toâng huaán Amoris laetitia (19/3/2016), soá 130: AAS 108 (2016), tr. 362.
[109] X. Ñöùc Leâoâ XIV, Söù ñieäp nhaân dòp kyû nieäm 10 naêm ngaøy phong thaùnh cha meï cuûa Thaùnh Teâreâsa Haøi Ñoàng Gieâsu (18/10/2025): L'Osservatore Romano (18/10/2025), tr. 5.
[110] X. Thaùnh Augustinoâ, Enarrationes in Psalmos 127 (Chuù giaûi Thaùnh vònh 127), 3: PL 37, 1679: "non ille unus et nos multi, sed et nos multi in illo uno unum" (khoâng phaûi chæ coù moät mình Ngaøi vaø chuùng ta laø nhieàu, nhöng chính chuùng ta laø nhieàu trong Ngaøi duy nhaát, vaø trong Ngaøi duy nhaát aáy chuùng ta trôû neân moät).
[111] Ñöùc Leâoâ XIV, Baøi giaûng trong Thaùnh leã Naêm thaùnh cuûa caùc gia ñình, oâng baø vaø ngöôøi cao tuoåi (01/6/2025): L'Osservatore Romano (2/6/2025), tr. 2; trích daãn Ñöùc Phaoloâ VI, Thoâng ñieäp Humanae vitae (25/7/1968), soá 9: AAS 60 (1968), tr. 486-487.
[112] Boä Giaùo luaät, Ñieàu 1055,~1 ('coäng ñoaøn suoát soáng' ñöôïc theâm vaøo). X. Ñieàu 776,~1-2 Boä Giaùo luaät caùc Giaùo hoäi Ñoâng phöông (CCEO).
[113] Saùch Giaùo lyù Hoäi thaùnh Coâng giaùo, soá 1645.
[114] Ibid., soá 1646.
[115] Ibid., soá 2381.
[116] Ibid., soá 2387.
[117] Thaùnh Toâma Aquinoâ, Summa contra Gentiles (Toång luaän choáng laïi daân ngoaïi), III, chöông 123, soá 4.
[118] X. Id., Summa Theologiae, I, q. 92, a. 3, resp.; Id., Summa contra Gentiles, III, chöông 123, soá 4.
[119] Id., Summa contra Gentiles, III, chöông 124, soá 1.
[120] Ibid., chöông 123, soá 3-4.
[121] Ibid., chöông 124, soá 3-5; trích daãn Aristote, Nicomachean Ethics (Ñaïo ñöùc hoïc Nicoâmaùc), VIII, chöông 5, soá 5; ibid., VIII, chöông 6, soá 2.
[122] Thaùnh Toâma Aquinoâ, Summa contra Gentiles, III, chöông 123, soá 6 ('söï hieäp thoâng trong toaøn boä ñôøi soáng gia ñình' ñöôïc theâm vaøo).
[123] A.-D. Sertillanges, L'amore cristiano (Tình yeâu Kitoâ giaùo), IPL, Milano 1947, tr. 87.
[124] Ibid., tr. 79.
[125] Ibid., tr. 91.
[126] Ibid., tr. 92.
[127] Ibid., tr. 94.
[128] Soren Kierkegaard, "Validitaø estetica del matrimonio" (Giaù trò thaåm myõ cuûa hoân nhaân), trong Enten-Eller. Un frammento di vita (Enten-Eller. Maûnh vôõ cuûa kieáp ngöôøi), IV, baûn dòch cuûa A. Cortese, Piccola Biblioteca Adelphi 120, Adelphi, Milano 1981, tr. 154. (Ghi chuù: töø Enten-Eller, II, trong nguyeân baûn tieáng Ñan Maïch). Nguyeân vaên: "Kjerlighed er Selvforladelse, men Selvforladelse er kun mulig ved at jeg gaaer ud af mig selv".
[129] Ibid., tr. 153-154.
[130] Soren Kierkegaard, "L'equilibrio fra l'estetico e l'etico nell'elaborazione della personalitaø" (Söï quaân bình giöõa thaåm myõ vaø luaân lyù trong vieäc hình thaønh nhaân caùch), Enten-Eller. Un frammento di vita (Enten-Eller. Maûnh vôõ cuûa kieáp ngöôøi), V, baûn dòch cuûa A. Cortese, Piccola Biblioteca Adelphi 232, Adelphi, Milano 1989, tr. 207. (Ghi chuù: töø Enten-Eller, II, trong nguyeân baûn tieáng Ñan Maïch).
[131] Soren Kierkegaard, "Validitaø estetica del matrimonio" (Giaù trò thaåm myõ cuûa hoân nhaân), op. cit., tr. 92.
[132] Ibid., tr. 39.
[133] Ibid., tr. 40.
[134] Ibid., tr. 86.
[135] Emmanuel Mounier, Manifesto al servizio del personalismo comunitario (Tuyeân ngoân phuïc vuï chuû nghóa nhaân vò coäng ñoàng), baûn dòch cuûa A. Lamacchia, Ecumenica, Cassano (BA) 1975, tr. 66.
[136] X. Ibid., tr. 82.
[137] Ibid., tr. 130.
[138] Ibid., tr. 131.
[139] Joseph Lacroix, Force et faiblesses de la famille (Gia ñình, giöõa kieân cöôøng vaø moûng gioøn), EÙditions du Seuil, Paris 1948, tr. 56.
[140] Ibid., tr. 54.
[141] Ibid., tr. 58.
[142] Ibid., tr. 58.
[143] Ibid., tr. 61-62.
[144] Ibid., tr. 55.
[145] X. Emmanuel Leùvinas, Totalitaø e infinito. Saggio sull'esterioritaø (Toaøn theå vaø voâ haïn. Luaän khaûo veà tính ngoaïi taïi), baûn dòch cuûa A. Dell'Asta, Di fronte e attraverso 92, Jaca Book, Milano 2006, tr. 191-253.
[146] Ibid., tr. 265.
[147] Ñöùc Karol Wojtyla, Amore e responsabilitaø (Tình yeâu vaø traùch nhieäm), baûn dòch cuûa A. Milanoli, Marietti, Genova-Milano 1980, tr. 161.
[148] X. Ibid.
[149] Ibid., tr. 155.
[150] Ibid.
[151] Ibid., tr. 29.
[152] Ibid., tr. 159.
[153] Ibid., tr. 43.
[154] Ibid., tr. 44.
[155] Ibid., tr. 62.
[156] Ibid., tr. 63.
[157] Jacques Maritain, Riflessioni sull'America (Suy ngaãm veà nöôùc Myõ), baûn dòch cuûa A. Barbieri, Opere di Jacques Maritain 1, Morcelliana, Brescia 2022, tr. 109.
[158] Ibid.
[159] Ibid., tr. 110.
[160] Ibid.
[161] Ibid.
[162] X. Jacques Maritain, Amore e amicizia (Tình yeâu vaø tình baèng höõu), Morcelliana, Brescia 1964, 1987.
[163] Ibid., passim.
[164] Ibid., tr. 14.
[165] Ibid., tr. 15.
[166] Ibid., tr. 18 ('thaân xaùc cuûa mình' ñöôïc theâm vaøo).
[167] Manusmrti (Nhöõng ñieàu daïy cuûa Manu) 9, 101-102.
[168] Srimad Bhagavatam (Kinh Bhagavat cao quyù) IX, 10.54.
[169] Thirukkural (moät taùc phaåm kinh ñieån cuûa vaên hoïc Tamil), 54 vaø 56.
[170] Ñöùc Phanxicoâ, "Lettera ai poeti" (Thö göûi caùc thi só), trong Id., Viva la poesia! (Thi ca muoân naêm), A. Spadaro (chuû bieân), Libreria Editrice Vaticana, Roma 2025, tr. 178.
[171] Ibid., tr. 178-179.
[172] Walt Whitman, "We Two-How Long We Were Fool'd" (Hai ta - Bao laâu ñaõ bò löøa doái), trong cuøng taùc giaû, Leaves of Grass (Khuùc ca laù coû), New York 1867, tr. 114: "We have circled and circled till we have arrived home again-we two have" (Hai ta ñaõ voøng veøo maõi, ñeå roài laïi tìm veà maùi nhaø xöa).
[173] Pablo Neruda, "Soneto LXXXI", trong Id., Veinte poemas de amor y una cancioùn (Hai möôi baøi thô tình vaø moät khuùc ca tuyeät voïng). Cien sonetos de amor [Moät traêm sonnet (khuùc ca nhoû) tình yeâu], Coleccioùn Biblioteca Premios Nobel 2, Altaya, Barcelona 1995, tr. 203: "Ninguna maùs, amor, dormiraù con mis suenos. / Iraùs, iremos juntos por las aguas del tiempo [...]" (Khoâng coøn ai nöõa, tình yeâu ôi, seõ nguû cuøng giaác mô ta. Em seõ ñi, vaø chuùng ta seõ cuøng ñi qua nhöõng doøng nöôùc cuûa thôøi gian...).
[174] Eugenio Montale, "Ho sceso, dandoti il braccio, almeno un milione di scale" (Anh ñaõ xuoáng, naém tay em, qua haøng trieäu baäc thang cuûa ñôøi), trong Satura (1962-1970), Mondadori, Milano 1971, tr. 37.
[175] Antonia Pozzi, "Bellezza" (Veû ñeïp), trong Parole. Diario di poesia (Lôøi thô. Nhaät kyù thi ca), Mondadori, Milano 1964, tr. 191-192.
[176] Pablo Neruda, "Pido silencio" (Anh xin hai chöõ bình an), trong Extravagario (Nhaät kyù nhöõng ñieàu dieäu kyø) (1958), trong Obras completas (Toaøn taäp taùc phaåm), II: De "Odas elementales" a "Memorial de Isla Negra" (Töø "Nhöõng baøi thô ca nguyeân sô" ñeán "Töôûng nieäm Haéc Ñaûo"), Opera Mundi, H. Loyola (chuû bieân), Galaxia Gutenberg-Círculo de Lectores, Barcelona 1999, tr. 626-628: "Yo voy a cerrar los ojos y solo quiero cinco cosas..." ("Toâi seõ kheùp ñoâi maét laïi, vaø chæ öôùc mong naêm ñieàu...).
[177] Paul EÙluard, "Nous deux" (Chuùng mình hai ñöùa), trong Derniers poeømes d'amour (Khuùc tình ca sau choùt), Seghers, Paris 1963, tr. 1965:
[178]"Nous deux nous tenant par la main / Nous nous croyons partout chez nous [...] / Aupreøs des sages et des fous / Parmi les enfants et les grands".
Rabindranath Tagore, "Cuore (Il Giardiniere, 28)"[Traùi tim (Ngöôøi troàng boâng, 28)], baûn dòch cuûa R. Russo, trong Parole d'amore (Lôøi yeâu thöông), TS Edizioni, Milano 2021.
[179] Emily Dickinson, "That Love is all there is" (Tình yeâu laø taát caû) (1765), trong The Complete Poems of Emily Dickinson (Toaøn taäp thô Emily Dickinson), T.H. Johnson (chuû bieân), Little, Brown and Company, Boston - Toronto 1960, tr. 714: "That Love is all there is, / Is all we know of Love" (Raèng tình yeâu laø taát caû, Vaø ñoù laø ñieàu duy nhaát ta bieát veà tình yeâu.).
[180] Ñöùc Leâoâ I, Toâng thö Regressus ad nos (Nhöõng lôøi hoài ñaùp cho chuùng toâi) (21/3/458), c. 1: DH 311.
[181] Thaùnh Toâma Aquinoâ, Summa Theologiae, II-II, q. 23, a. 1, resp. ('mang tính hoã töông' ñöôïc theâm vaøo).
[182] Rituale romano. Rito del Matrimonio (Nghi thöùc Roâma. Nghi thöùc cöû haønh Hoân nhaân), soá 71: Libreria Editrice Vaticana, Roma 2008, tr. 44-45.
[183] Coâng ñoàng Chung Vaticanoâ II, Hieán cheá muïc vuï Gaudium et spes (7/12/1965), soá 48: AAS 58 (1966), tr. 1067. X. Boä Giaùo luaät, Ñieàu 1057~2 CIC; Ñieàu 817~1 CCEO.
[184] Saùch Giaùo lyù Hoäi thaùnh Coâng giaùo, soá 1627.
[185] Ñöùc Phaoloâ VI, Thoâng ñieäp Humanae vitae (25/7/1968), soá 8: AAS 60 (1968), tr. 485-486 ('ñoäc höõu' ñöôïc theâm vaøo).
[186] Ñöùc Karol Wojtyla, Tình yeâu vaø traùch nhieäm, baûn dòch cuûa A. Milanoli, Marietti, Genova-Milano 1980, tr. 61-62.
[187] Ñöùc Gioan Phaoloâ II, Baøi giaûng trong Thaùnh leã daønh cho caùc gia ñình taïi Kinshasa (3/5/1980), soá 2: AAS 72 (1980), tr. 425.
[188] Ñöùc Phanxicoâ, Toâng huaán Amoris laetitia (19/3/2016), soá 100: AAS 108 (2016), tr. 351 ('caûm thöùc thuoäc veà' ñöôïc theâm vaøo).
[189] Ibid., soá 131: AAS 108 (2016), tr. 362 ('töï thuoäc troïn' ñöôïc theâm vaøo).
[190] Ibid., soá 319: AAS 108 (2016), tr. 443 ('thuoäc troïn veà moät ngöôøi duy nhaát' vaø 'moät söï thuoäc veà cuûa con tim' ñöôïc theâm vaøo).
[191] Ibid., soá 163: AAS 108 (2016), tr. 375 ('nieàm vui ñöôïc thuoäc veà ngöôøi aáy vaø bieát raèng ngöôøi aáy cuõng thuoäc veà mình;' ñöôïc theâm vaøo).
[192] Ibid., soá 163-164: AAS 108 (2016), tr. 375-376 ('töï thuoäc veà nhau' ñöôïc theâm vaøo).
[193] Coâng ñoàng chung Vaticanoâ II, Hieán cheá muïc vuï Gaudium et spes (7/12/1965), soá 24: AAS 58 (1966), tr. 1045.
[194] X. Boä Giaùo lyù Ñöùc Tin, Tuyeân ngoân Dignitas infinita (Phaåm giaù voâ haïn) (8/4/2024), Lôøi giôùi thieäu vaø caùc soá 1, 6.
[195] Saùch Giaùo lyù Hoäi thaùnh Coâng giaùo, soá 357 ('nhaân vò' ñöôïc theâm vaøo).
[196] Ñöùc Karol Wojtyla, Tình yeâu vaø traùch nhieäm, baûn dòch cuûa A. Milanoli, Marietti, Genova-Milano 1980, tr. 29.
[197] Ñöùc Phanxicoâ, Toâng huaán Amoris laetitia (19/3/2016), soá 175: AAS 108 (2016), tr. 381.
[198] Ibid., soá 220: AAS 108 (2016), tr. 399.
[199] Ibid., soá 155: AAS 108 (2016), tr. 371.
[200] Ibid., soá 155: AAS 108 (2016), tr. 371.
[201] Ibid., soá 320: AAS 108 (2016), tr. 443.
[202] Thaùnh Toâma Aquinoâ, Summa Theologiae, III, q. 64, a. 1, resp.: "solus Deus illabitur animae" (chæ mình Thieân Chuùa thaâm nhaäp [illabitur] vaøo linh hoàn).
[203] X. Id., De veritate (Veà chaân lyù), q. 28, a. 2, ad 8; ibid., Summa contra Gentiles, II, chöông 98, soá 18; ibid., III, chöông 88, soá 6; Thaùnh Boânaventura, Collationes in Hexaemeron (Nhöõng baøi giaûng veà Saùu ngaøy taïo döïng), 21, 18.
[204] X. Thaùnh Boânaventura, In Sent. (Chuù giaûi Sentences), I, d. 14, a. 2, q. 2, ad 2: trong Id., Opera theologica selecta (Tuyeån taäp caùc taùc phaåm thaàn hoïc), I, Quaracchi 1934, tr. 205-206. X. Ibid., q. 2, fund. 4 vaø 8 (Quaracchi 1934, tr. 205).
[205] Ñöùc Phanxicoâ, Toâng huaán Amoris laetitia (19/3/2016), soá 320: AAS 108 (2016), tr. 443.
[206] Ñöùc Phaoloâ VI, Thoâng ñieäp Humanae vitae (25/7/1968), soá 8: AAS 60 (1968), tr. 486 ('nhôø ñoù hoï töï hoaøn thieän laãn nhau' ñöôïc theâm vaøo).
[207] Ñöùc Gioan Phaoloâ II, Toâng huaán Familiaris consortio (22/11/1981), soá 59: AAS 74 (1982), tr. 152.
[208] A.-D. Sertillanges, L'amore cristiano (Tình yeâu Kitoâ giaùo), IPL, Milano 1947, tr. 97 ('laø thaùnh nhôø söï thaùnh thieän cuûa chính bí tích' ñöôïc theâm vaøo).
[209] X. Jean-Luc Marion, Il fenomeno erotico. Sei meditazioni. (Hieän töôïng tính duïc. Saùu baøi suy nieäm.), baûn dòch cuûa L. Tasso, Cantagalli, Siena 2007.
[210] Thaùnh Toâma Aquinoâ, In Sent., I, d. 15, q. 4, a. 1, co.
[211] Coâng ñoàng Chung Vaticanoâ II, Hieán cheá tín lyù Lumen gentium (7/12/1965), soá 41: AAS 57 (1965), tr. 47.
[212] Thaùnh Toâma Aquinoâ, Summa Theologiae, II-II, q. 23, a. 1, resp..
[213] Saùch Giaùo lyù Hoäi thaùnh Coâng giaùo, soá 1641.
[214] Saùch Nghi leã Roâma. Nghi thöùc cöû haønh hoân nhaân, soá 74: Libreria Editrice Vaticana, Roma 2008, tr. 47.
[215] Ñöùc Gioan Phaoloâ II, Toâng huaán Familiaris consortio (22/11/1981), soá 59: AAS 74 (1982), tr. 152.
[216] Thaùnh Toâma Aquinoâ, Summa Theologiae, II-II, q. 27, a. 2, resp..
[217] Ibid., II-II, q. 23, a. 2, resp.: "L'amore eø per seù stesso un atto della volontaø" (Töï baûn chaát, tình yeâu laø moät haønh vi cuûa yù chí).
[218] Ibid., I-II, q. 26, a. 3, resp..
[219] Ibid., II-II, q. 27, a. 2, resp..
[220] Saùch Nghi leã Roâma. Nghi thöùc cöû haønh hoân nhaân, soá 71: Libreria Editrice Vaticana, Roma 2008, tr. 44-45.
[221] X. Thaùnh Toâma Aquinoâ, Summa Theologiae, II-II, q. 23, a. 1.
[222] Ñöùc Phanxicoâ, Toâng huaán Amoris laetitia (19/3/2016), soá 123: AAS 108 (2016), tr. 359, trích daãn Thaùnh Toâma Aquinoâ, Summa contra Gentiles, III, chöông 123. X. Aristote, Nicomachean Ethics, VIII, 12 (ed. Bywater, Oxford 1984, tr. 174).
[223] Ñöùc Phanxicoâ, Toâng huaán Amoris laetitia (19/3/2016), soá 150: AAS 108 (2016), tr. 369.
[224] Ibid., soá 74: AAS 108 (2016), tr. 340.
[225] Thaùnh Toâma Aquinoâ, Summa Theologiae, II-II, q. 142, a. 1, resp..
[226] X. Ibid., I, q. 98, a. 2, ad 3; II-II, q. 153, a. 2, ad 2.
[227] Ibid., I, q. 98, a. 2, ad 3.
[228] Ibid., II-II, q. 153, a. 2, ad 2.
[229] Ñöùc Karol Wojty#a, Amore e responsabilitaø (Tình yeâu vaø traùch nhieäm), baûn dòch cuûa A. Milanoli, Marietti, Genova-Milano 1980, tr. 89.
[230] Ñöùc Beâneâñictoâ XVI, Thoâng ñieäp Deus caritas est (Thieân Chuùa laø tình yeâu) (25/12/2005), soá 8: AAS 98 (2006), tr. 224.
[231] Ibid., soá 7: AAS 98 (2006), tr. 223-224.
[232] Ñöùc Gioan Phaoloâ II, Toâng huaán Familiaris consortio (22//11/1981), soá 11: AAS 74 (1982), tr. 92.
[233] X. Ñöùc Phaoloâ VI, Thoâng ñieäp Humanae vitae (25/7/1968), soá 11: AAS 60 (1968), tr. 488.
[234] Karol Wojty#a, Amore e responsabilitaø (Tình yeâu vaø traùch nhieäm), baûn dòch cuûa A. Milanoli, Marietti, Genova-Milano 1980, tr. 161.
[235] Ibid., tr. 173 ('voán töï baûn chaát laø moät haønh vi yeâu thöông hôïp nhaát hai con ngöôøi, thì khoâng nhaát thieát phaûi ñöôïc chính hoï yù thöùc vaø chuû taâm nhö moät phöông theá nhaèm sinh saûn' trong nguyeân baûn).
[236] Ñöùc Phaoloâ VI, Thoâng ñieäp Humanae vitae (25/7/1968), soá 16: AAS 60 (1968), tr. 492.
[237] Ibid.
[238] Ñöùc Pioâ XI, Thoâng ñieäp Casti connubii (Hoân nhaân khieát tònh) (31/12/1930): AAS 22 (1930), tr. 547-548 [x. DH 3707].
[239] Thaùnh Augustinoâ, De bono coniugali (Baøn veà thieän ích cuûa hoân nhaân), 3, 3: PL 40, 375.
[240] Thaùnh Gioan Kim Khaåu, Homiliae in Epistolam ad Colossenses (Caùc baøi giaûng veà thö Göûi tín höõu Coâloâseâ), baøi giaûng 12, chöông V: PG 62, 388.
[241] Coâng ñoàng Chung Vaticanoâ II, Hieán cheá muïc vuï Gaudium et spes (7/12/1965), soá 50: AAS 58 (1966), tr. 1072.
[242] P.J. Viladrich, "Amor conyugal y esencia del matrimonio" (Tình yeâu phu theâ vaø baûn chaát cuûa hoân nhaân), Ius canonicum (Luaät kinh ñieån) 12 (1972), tr. 311.
[243] Ñöùc Beâneâñictoâ XVI, Thoâng ñieäp Caritas in veritate (Ñöùc aùi trong chaân lyù) (29/6/2009), soá 53: AAS 101 (2009), tr. 689.
[244] Ibid.
[245] Ñöùc Phanxicoâ, Thoâng ñieäp Fratelli tutti (Moïi ngöôøi laø anh chò em) (3/10/2020), soá 60: AAS 112 (2020), tr. 990.
[246] Ibid., soá 89: AAS 112 (2020), tr. 1007.
[247] Ñöùc Thaùnh Cha Phanxicoâ, Toâng huaán Amoris laetitia (19/3/2016), soá 181: AAS 108 (2016), tr. 383.
[248] Ibid., soá 324: AAS 108 (2016), tr. 445.
[249] Ñöùc Leâoâ XIV, Toâng huaán Dilexi te (Ta ñaõ yeâu con) (4/10/2025), soá 104.
[250] Ibid., soá 103.
[251] Saùch Nghi leã Roâma. Nghi thöùc cöû haønh hoân nhaân, soá 92: Libreria Editrice Vaticana, Roma 2008, tr. 62.
[252] Dietrich von Hildebrand, Il matrimonio (Hoân nhaân), baûn dòch cuûa B. Magnino, Morcelliana, Brescia 1959, tr. 33 ('yù nghóa nguyeân thuûy ñaàu tieân' ñöôïc theâm vaøo).
[253] X. Coâng ñoàng Trentoâ, Phieân hoïp XXIV (11/11/1563), Dottrina sul Sacramento del Matrimonio (Giaùo lyù veà Bí tích Hoân phoái): DH 1799 ('söï hôïp nhaát' ñöôïc theâm vaøo); Coâng ñoàng chung Vaticanoâ II, Hieán cheá muïc vuï Gaudium et spes (7/12/1965), soá 48: AAS 58 (1966), tr. 1068; saùch Giaùo lyù Hoäi thaùnh Coâng giaùo, soá 1641.
[254] Ñöùc Thaùnh Cha Phanxicoâ, Toâng huaán Amoris laetitia (19/3/2016), soá 134: AAS 108 (2016), tr. 364.
[255] Coâng ñoàng Chung Vaticanoâ II, Hieán cheá muïc vuï Gaudium et spes (7/12/1965), soá 48: AAS 58 (1966), tr. 1068 ('ngaøy caøng ñaït tôùi söï hôïp nhaát aáy caùch troïn veïn hôn' ñöôïc theâm vaøo).
[256] Ñöùc Thaùnh Cha Phanxicoâ, Toâng huaán Amoris laetitia (19/3/2016), soá 135: AAS 108 (2016), tr. 364.