Toâng thö cuûa Ñöùc thaùnh cha Leâoâ XIV
nhaân kyû nieäm 100 naêm
Hoïc vieän Giaùo hoaøng veà Khaûo coå Kitoâ giaùo
Toâng thö cuûa Ñöùc thaùnh cha Leâoâ XIV nhaân kyû nieäm 100 naêm Hoïc vieän Giaùo hoaøng veà Khaûo coå Kitoâ giaùo.
Chuyeån ngöõ: Nt. Anna Ngoïc Dieäp, OP
(WHÑ 15-12-2025) - Hoâm 11/12/2025 phoøng baùo chí Toaø thaùnh ñaõ coâng boá Toâng thö cuûa Ñöùc Giaùo hoaøng Leâoâ XIV nhaân dòp kyû nieäm 100 naêm thaønh laäp Hoïc vieän Giaùo hoaøng veà Khaûo coå Kitoâ giaùo.
Sau ñaây laø baûn dòch Vieät ngöõ toaøn vaên Toâng thö cuûa Ñöùc Thaùnh Cha:
Toâng thö cuûa Ñöùc thaùnh cha Leâoâ XIV
Veà Taàm Quan Troïng Cuûa Khaûo Coå Hoïc
nhaân dòp kyû nieäm 100 naêm Hoïc vieän Giaùo hoaøng veà Khaûo coå Kitoâ giaùo
Daãn nhaäp
Nhaân dòp kyû nieäm moät traêm naêm thaønh laäp Hoïc vieän Giaùo hoaøng Khaûo coå Kitoâ giaùo, toâi thaáy vöøa laø traùch nhieäm, vöøa laø nieàm vui cuûa toâi khi ñöôïc chia seû moät vaøi suy tö maø toâi cho laø quan troïng ñoái vôùi Giaùo hoäi trong thôøi ñaïi hieän nay. Toâi thöïc hieän ñieàu naøy vôùi loøng bieát ôn, nhaän thöùc raèng khi kyù öùc veà quaù khöù ñöôïc ñöùc tin soi saùng vaø ñöùc aùi thanh luyeän seõ nuoâi döôõng ñöùc caäy.
Naêm 1925, "Naêm thaùnh Hoøa bình" ñaõ ñöôïc coâng boá vôùi muïc ñích xoa dòu nhöõng veát thöông khuûng khieáp cuûa Theá chieán thöù nhaát. Ñaùng löu yù laø dòp kyû nieäm moät traêm naêm cuûa Hoïc vieän laïi truøng vôùi moät Naêm thaùnh khaùc, cuõng nhaèm mang laïi moät taàm nhìn hy voïng môùi cho nhaân loaïi ñang bò xaùo troän bôûi bieát bao cuoäc chieán tranh.
Thôøi ñaïi hieän nay ñöôïc ñaùnh daáu bôûi nhöõng thay ñoåi nhanh choùng, caùc cuoäc khuûng hoaûng nhaân ñaïo vaø nhöõng bieán chuyeån vaên hoùa, ñoøi hoûi chuùng ta khoâng chæ vaän duïng tri thöùc coå xöa vaø môùi meû, maø coøn phaûi tìm kieám moät söï khoân ngoan saâu saéc, coù khaû naêng gìn giöõ vaø truyeàn laïi cho caùc theá heä töông lai nhöõng gì thöïc söï coát yeáu. Trong vieãn töôïng naøy, toâi muoán maïnh meõ taùi khaúng ñònh vai troø thieát yeáu cuûa khaûo coå hoïc trong vieäc hieåu bieát Kitoâ giaùo vaø, theo ñoù, öùng duïng cuûa khaûo coå hoïc trong vieäc ñaøo taïo giaùo lyù vaø thaàn hoïc. Khaûo coå hoïc khoâng chæ laø moät ngaønh chuyeân bieät daønh cho moät soá ít chuyeân gia, maø laø moät loä trình coù theå ñaït ñöôïc vôùi baát kyø ai mong muoán hieåu ñöùc tin ñöôïc hieän thaân trong thôøi gian, khoâng gian vaø vaên hoùa nhö theá naøo. Ñoái vôùi nhöõng Kitoâ höõu chuùng ta, lòch söû laø moät neàn taûng soáng coøn. Thöïc vaäy, chuùng ta thöïc hieän haønh trình cuoäc ñôøi trong thöïc taïi cuï theå cuûa lòch söû, voán cuõng chính laø boái caûnh dieãn ra maàu nhieäm cöùu ñoä. Moïi Kitoâ höõu ñeàu ñöôïc keâu goïi ñaët neàn taûng ñôøi soáng mình treân Tin möøng, voán khôûi ñi töø bieán coá Nhaäp theå cuûa Ngoâi Lôøi Thieân Chuùa trong lòch söû nhaân loaïi (x. Ga 1,14).
Nhö Ñöùc Giaùo hoaøng Phanxicoâ kính meán cuûa chuùng ta töøng nhaéc nhôû: "Chaúng ai coù theå thöïc söï bieát mình laø ai vaø ngaøy mai mình muoán trôû thaønh con ngöôøi theá naøo, neáu khoâng gìn giöõ moái daây lieân keát hoï vôùi caùc theá heä tröôùc. Ñieàu naøy khoâng chæ ñuùng treân bình dieän caù nhaân, maø coøn ñuùng treân bình dieän roäng lôùn hôn cuûa caû coäng ñoàng. Thaät vaäy, vieäc hoïc hoûi vaø keå laïi lòch söû giuùp cho "ngoïn löûa cuûa löông taâm taäp theå" luoân chaùy saùng. Neáu khoâng, taát caû nhöõng gì coøn laïi chæ laø kyù öùc caù nhaân veà nhöõng söï kieän gaén lieàn vôùi lôïi ích hoaëc caûm xuùc caù nhaân, khoâng thöïc söï lieân heä vôùi coäng ñoàng nhaân loaïi vaø Giaùo hoäi maø chuùng ta ñang soáng"[1].
Ngoâi nhaø cuûa ngaønh Khaûo coå
Ngaøy 11/12/1925, Ñöùc Giaùo hoaøng Pioâ XI ñaõ ban haønh Töï saéc "I Primitivi Cemeteri", pheâ chuaån moät döï aùn vöøa daày tham voïng vöøa coù taàm nhìn xa: söï thaønh laäp cuûa moät hoïc vieän baäc tieán só cuûa giaùo duïc trình ñoä cao hôn. Phoái hôïp vôùi UÛy ban Giaùo hoaøng veà Khaûo coå thaùnh vaø Hoïc vieän Giaùo hoaøng Roma, Hoïc vieän ñaûm nhieäm vieäc höôùng daãn caùc nghieân cöùu veà coâng trình kieán truùc vaø di tích Kitoâ giaùo coå ñaïi vôùi söï nghieâm caån toái ña veà maët khoa hoïc. Muïc tieâu laø taùi döïng ñôøi soáng cuûa caùc coäng ñoaøn tieân khôûi vaø ñaøo taïo "nhöõng giaùo sö khaûo coå Kitoâ giaùo cho caùc tröôøng ñaïi hoïc vaø chuûng vieän, nhöõng giaùm ñoác khai quaät coå vaät, nhöõng ngöôøi quaûn thuû di tích thaùnh, vieän baûo taøng, v.v#"[2].Trong nhaõn quan cuûa Ñöùc Pioâ XI, khaûo coå hoïc laø ñieàu khoâng theå thieáu trong vieäc taùi thieát chính xaùc lòch söû. Vôùi tö caùch laø "aùnh saùng cuûa söï thaät vaø chöùng nhaân cuûa thôøi ñaïi, neáu ñöôïc phaân ñònh ñuùng ñaén vaø khaûo saùt caån troïng"[3], lòch söû maïc khaûi söï phong phuù cuûa Kitoâ giaùo vaø nhöõng lôïi ích mang laïi cho coâng ích, ñoàng thôøi cuûng coá uy tín cho coâng cuoäc loan baùo Tin möøng.
Trong suoát nhieàu naêm, Hoïc vieän Giaùo hoaøng Khaûo coå Kitoâ giaùo ñaõ ñaøo taïo haøng traêm nhaø khaûo coå chuyeân nghieân cöùu Kitoâ giaùo coå ñaïi. Gioáng nhö caùc giaùo sö cuûa mình, nhöõng nhaø khaûo coå naøy ñeán töø khaép nôi treân theá giôùi vaø, khi trôû veà queâ höông, hoï ñaûm nhaän nhöõng chöùc vuï quan troïng trong lónh vöïc giaùo duïc vaø baûo toàn. Hoïc vieän cuõng ñaõ thuùc ñaåy vieäc nghieân cöùu taïi Roma vaø treân toaøn theá giôùi Kitoâ giaùo. Hoïc vieän ñaõ moät ñoùng vai troø quoác teá höõu hieäu trong vieäc coå voõ khaûo coå hoïc Kitoâ giaùo, baèng vieäc vöøa toå chöùc caùc ñaïi hoäi ñònh kyø vaø nhieàu saùng kieán khoa hoïc khaùc, vöøa duy trì moái töông quan maät thieát vaø trao ñoåi thöôøng xuyeân vôùi caùc ñaïi hoïc vaø trung taâm nghieân cöùu treân toaøn caàu.
Hoïc vieän cuõng ñaõ goùp phaàn thuùc ñaåy hoøa bình vaø ñoái thoaïi toân giaùo trong nhieàu thôøi ñieåm, chaúng haïn khi toå chöùc Ñaïi hoäi Quoác teá laàn thöù XIIII taïi Split trong thôøi kyø chieán tranh taïi Nam Tö cuõ - moät quyeát ñònh khoù khaên voán töøng gaëp nhieàu baát ñoàng trong giôùi hoïc thuaät[4]. Hoïc vieän ñaõ chöùng toû naêng löïc hoaït ñoäng cuûa mình qua nhöõng söù maïng nöôùc ngoaøi, taïi nhöõng quoác gia coù tình hình chính trò baát oån, ñoàng thôøi chöa bao giôø nao nuùng trong cam keát ñaøo taïo chuyeân saâu cuûa mình. Hoïc vieän öu tieân vieäc tieáp xuùc tröïc tieáp vôùi caùc nguoàn tö lieäu vieát vaø caùc di tích, vì ñoù laø nhöõng daáu tích höõu hình vaø khoâng theå nhaàm laãn cuûa caùc coäng ñoaøn Kitoâ höõu tieân khôûi. Do ñoù, Hoïc vieän toå chöùc caùc chuyeán tham quan tôùi nhöõng ñòa ñieåm nhö caùc hoang toaïi ñaïo vaø nhaø thôø ôû Roma, cuõng nhö caùc chuyeán ñi khaûo cöùu thöôøng nieân tôùi nhöõng vuøng ñòa lyù coù lieân quan tôùi söï lan truyeàn cuûa Kitoâ giaùo.
Trong nhöõng naêm gaàn ñaây, Hoïc vieän ñaõ phaûi caäp nhaät chöông trình hoïc taäp vaø caùc khoùa ñaøo taïo nhaèm baét kòp yeâu caàu giaûng daïy vaø caùc ñoøi hoûi beân ngoaøi, ñaëc bieät trong boái caûnh Tieán trình Bologna. Muïc tieâu cuûa thoûa thuaän naøy laø thieát laäp moät heä thoáng giaùo duïc ñaïi hoïc ñoàng boä treân toaøn chaâu AÂu, moät muïc tieâu ñöôïc Toaø thaùnh uûng hoä. Tuy nhieân, Hoïc vieän chöa bao giôø ñi cheäch khoûi muïc tieâu vaø tinh thaàn cuûa caùc vò saùng laäp. Hoïc vieän tieáp tuïc böôùc theo daáu chaân cuûa caùc nhaø tieân phong cuûa khaûo coå Kitoâ giaùo, ñaëc bieät laø Giovanni Battista de Rossi, "moät hoïc giaû khoâng bieát meät moûi, ngöôøi ñaõ ñaët neàn moùng cho moät ngaønh khoa hoïc"[5]. Vaøo nöûa sau theá kyû XIX, chính oâng ñöôïc ghi nhaän laø ngöôøi phaùt hieän phaàn lôùn caùc nghóa trang Kitoâ giaùo quanh töôøng thaønh Roâma. OÂng cuõng chòu traùch nhieäm nghieân cöùu caùc ñeàn thôø caùc vò töû ñaïo, ñaëc bieät laø nhöõng ngöôøi bò baùch haïi döôùi thôøi caùc hoaøng ñeá: Decius, Valerian vaø Diocletian. Sau ñoù, baét ñaàu töø thôøi Constantine, oâng ñaõ phaùc thaûo söï phaùt trieån cuûa caùc ñeàn thôø naøy, voán ngaøy caøng trôû thaønh nhöõng ñòa ñieåm haønh höông ngaøy caøng thònh vöôïng cho ñeán ñaàu thôøi Trung coå.
Ñaây chính laø moät söï phuïc vuï daønh cho Giaùo hoäi, voán luoân coù theå döïa vaøo Hoïc vieän nhö moät trung taâm thuùc ñaåy hieåu bieát veà caùc chöùng tích vaät chaát cuûa Kitoâ giaùo thôøi sô khai vaø veà caùc vò töû ñaïo, maø cho ñeán nay vaãn laø nhöõng maãu göông cuûa moät ñöùc tin saùng ngôøi vaø kieân cöôøng. Hoïc vieän cuõng ñoùng vai troø tích cöïc trong caùc cuoäc khai quaät do Nhaø maùy Thaùnh Pheâroâ (Fabbrica di San Pietro) thöïc hieän, quanh moä cuûa Pheâroâ Toâng ñoà döôùi Baøn thôø Tuyeân tín cuûa Vöông cung thaùnh ñöôøng Vatican, vaø gaàn ñaây hôn, trong caùc cuoäc ñieàu tra khaûo coå do caùc Baûo taøng Vatican tieán haønh taïi Vöông cung Thaùnh ñöôøng Thaùnh Phaoloâ Ngoaïi thaønh.
Khaûo coå hoïc nhö moät tröôøng hoïc cuûa söï Nhaäp Theå
Ngaøy nay, chuùng ta ñöôïc môøi goïi ñeå töï vaán: vai troø cuûa khaûo coå Kitoâ giaùo trong xaõ hoäi vaø Giaùo hoäi coøn coù theå sinh hoa keát traùi ñeán möùc naøo, trong thôøi ñaïi trí tueä nhaân taïo vaø nhöõng cuoäc thaùm hieåm vaøo voâ soá thieân haø cuûa vuõ truï?
Kitoâ giaùo khoâng sinh ra töø moät yù töôûng, maø töø xaùc phaøm. Kitoâ giaùo khoâng sinh ra töø moät khaùi nieäm tröøu töôïng, maø töø moät cung loøng, moät thaân xaùc, vaø moät ngoâi moä. ÔÛ coát loõi chaân thöïc nhaát, ñöùc tin Kitoâ giaùo mang tính lòch söû, ñöôïc ñaët neàn treân nhöõng bieán coá cuï theå, treân nhöõng khuoân maët, cöû chæ vaø lôøi noùi ñöôïc phaùt ra trong moät ngoân ngöõ, moät thôøi ñaïi vaø moät moâi tröôøng ñaëc thuø[6]. Ñaây laø ñieàu khaûo coå hoïc khaùm phaù vaø laøm cho höõu hình. Noù nhaéc nhôû chuùng ta raèng Thieân Chuùa ñaõ choïn ñeå noùi baèng ngoân ngöõ con ngöôøi, ñeå böôùc ñi treân maët ñaát vaø ñeå cö nguï trong nhöõng nôi choán, nhaø cöûa, hoäi ñöôøng vaø ñöôøng phoá.
Khoâng theå hieåu troïn veïn thaàn hoïc Kitoâ giaùo neáu thieáu söï hieåu bieát veà caùc khoâng gian vaø daáu veát vaät chaát laøm chöùng cho ñöùc tin caùc theá kyû ñaàu. Khoâng phaûi ngaãu nhieân khi Thaùnh söû Gioan môû ñaàu Thö thöù nhaát cuûa ngaøi baèng moät tuyeân boá mang tính caûm quan: "Ñieàu chuùng toâi ñaõ nghe, ñieàu chuùng toâi ñaõ thaáy taän maét, ñieàu chuùng toâi ñaõ chieâm ngöôõng vaø tay chuùng toâi ñaõ chaïm ñeán, ñoù laø Lôøi söï soáng" (1Ga 1,1). Theo moät nghóa naøo ñoù, khaûo coå Kitoâ giaùo laø lôøi ñaùp trung thaønh vôùi nhöõng lôøi naøy. Khaûo coå tìm caùch chaïm, nhìn vaø nghe Ngoâi Lôøi ñaõ trôû thaønh nhuïc theå. Vieäc naøy khoâng nhaèm döøng laïi ôû nhöõng gì höõu hình, maø laø ñeå mình ñöôïc daãn daét ñeán maàu nhieäm aån giaáu trong ñoù.
Baèng vieäc quan taâm ñeán nhöõng daáu tích vaät chaát cuûa ñöùc tin, khaûo coå hoïc giaùo duïc chuùng ta veà moät neàn thaàn hoïc cuûa giaùc quan: moät thaàn hoïc bieát laøm sao ñeå nhìn, chaïm, ngöûi vaø laéng nghe. Khaûo coå Kitoâ giaùo laø moät tröôøng hoïc cuûa giaùc quan. Khi khaûo cöùu nhöõng phieán ñaù, taøn tích vaø nhöõng vaät theå khaùc, khaûo coå daïy chuùng ta raèng khoâng coù gì ñöôïc chaïm tôùi bôûi ñöùc tin laø voâ giaù trò. Ngay caû moät maûnh khaûm (mosaic), moät doøng khaéc bò laõng queân, hay moät neùt veõ treân vaùch haàm moä cuõng coù theå thuaät laïi caâu chuyeän cuûa ñöùc tin. Theo nghóa naøy, khaûo coå hoïc cuõng laø moät tröôøng hoïc cuûa söï khieâm nhöôøng. Noù daïy chuùng ta ñöøng khinh reû nhöõng gì nhoû beù, nhöõng gì töôûng chöøng thöù yeáu. Noù daïy chuùng ta bieát ñoïc caùc daáu hieäu, bieát giaûi maõ söï thinh laëng vaø bí aån cuûa thöïc taïi, bieát caûm nhaän nhöõng gì khoâng coøn ñöôïc vieát ra. Khaûo coå Kitoâ giaùo laø moät ngaønh khoa hoïc naèm ôû ngöôõng cöûa giöõa lòch söû vaø ñöùc tin, giöõa vaät chaát vaø Thaàn Khí, giöõa coå xöa vaø vónh cöûu.
Chuùng ta ñang soáng trong moät thôøi ñaïi maø söï laïm duïng vaø tieâu thuï quaù möùc chieám öu theá so vôùi vieäc gìn giöõ vaø toân troïng. Traùi laïi, khaûo coå hoïc daïy chuùng ta raèng ngay caû moät chöùng tích nhoû beù nhaát cuõng ñaùng ñöôïc quan taâm, raèng töøng chi tieát ñeàu coù giaù trò vaø khoâng gì coù theå bò loaïi boû. Theo nghóa naøy, khaûo coå hoïc laø moät tröôøng hoïc veà beàn vöõng vaên hoùa vaø sinh thaùi tinh thaàn. Noù daïy chuùng ta bieát toân troïng vaät chaát, kyù öùc vaø lòch söû. Nhaø khaûo coå khoâng vöùt boû, maø gìn giöõ. Hoï khoâng tieâu thuï, maø chieâm ngöôõng. Hoï khoâng phaù huûy, maø giaûi maõ. AÙnh nhìn cuûa hoï kieân nhaãn, chính xaùc vaø toân troïng. Ñoù laø aùnh nhìn coù theå nhaän ra tinh thaàn cuûa moät thôøi ñaïi, yù nghóa cuûa ñöùc tin vaø söï thinh laëng cuûa lôøi caàu nguyeän treân moät maûnh goám, moät ñoàng xu hoen ræ hay moät neùt khaéc môø nhaït. Ñoù laø moät aùnh nhìn coù theå daïy chuùng ta raát nhieàu ñieàu veà muïc vuï vaø giaùo lyù ngaøy nay.
Ñoàng thôøi, caùc coâng cuï coâng ngheä hieän ñaïi cho pheùp chuùng ta thu thaäp thoâng tin môùi töø nhöõng hieän vaät voán töøng bò coi laø taàm thöôøng. Ñieàu naøy cho thaáy raèng khoâng coù gì thöïc söï voâ duïng hay maát ñi. Ngay caû nhöõng gì coù veû beân leà cuõng coù theå maïc khaûi yù nghóa saâu xa döôùi aùnh saùng cuûa nhöõng caâu hoûi vaø phöông phaùp môùi. Theo caùch naøy, khaûo coå hoïc cuõng laø moät tröôøng hoïc cuûa hy voïng.
Toâng Hieán Veritatis Gaudium khaúng ñònh raèng khaûo coå hoïc, cuøng vôùi lòch söû Giaùo hoäi vaø Giaùo phuï hoïc, phaûi ñöôïc keå vaøo soá caùc moân hoïc neàn taûng cuûa vieäc ñaøo taïo thaàn hoïc[7]. Ñaây khoâng phaûi laø moät boå sung tình côø, maø laø moät nguyeân taéc sö phaïm saâu saéc: nhöõng ai hoïc thaàn hoïc phaûi hieåu ñöôïc nguoàn goác cuûa Giaùo hoäi, Kitoâ höõu ñaõ soáng ra sao, vaø ñöùc tin ñaõ ñöôïc bieåu loä döôùi nhöõng hình thöùc naøo qua caùc theá kyû. Khaûo coå hoïc khoâng chæ noùi vôùi chuùng ta veà vaät theå, maø coøn veà con ngöôøi: nhaø cöûa, moà maû, nhaø thôø, lôøi caàu nguyeän cuûa hoï. Noù laøm saùng toû veà ñôøi soáng thöôøng nhaät cuûa caùc Kitoâ höõu tieân khôûi, veà nhöõng nôi thôø phöôïng cuûa hoï vaø nhöõng caùch thöùc hoï loan baùo ñöùc tin. Noù chæ cho chuùng ta thaáy ñöùc tin ñaõ ñònh hình khoâng gian, thaønh phoá, caûnh quan vaø loái nghó cuûa hoï ra sao. Hôn nöõa, noù giuùp chuùng ta hieåu Maïc khaûi ñöôïc nhaäp theå trong lòch söû ra sao, Tin möøng ñöôïc dieãn taû vaø hình thaønh trong caùc neàn vaên hoùa nhö theá naøo. Nhöõng nghieân cöùu thaàn hoïc boû qua khaûo coå hoïc coù nguy cô trôû neân phi hieän theå, tröøu töôïng hoaëc thaäm chí mang tính yù thöùc heä. Traùi laïi, khi thaàn hoïc tieáp nhaän khaûo coå hoïc, thaàn hoïc laéng nghe thaân theå cuûa Giaùo hoäi, nhaän ñònh caùc veát thöông, ñoïc caùc daáu chæ, vaø ñeå mình ñöôïc chaïm tôùi bôûi lòch söû cuûa Giaùo hoäi.
Khaûo coå hoïc veà cô baûn laø moät ngheà "taùc ñoäng tröïc tieáp baèng tay". Caùc nhaø khaûo coå laø nhöõng ngöôøi ñaàu tieân chaïm vaøo nhöõng vaät lieäu bò choân vuøi nhöng vaãn giöõ ñöôïc söùc soáng cuûa chuùng ngay caû sau nhieàu theá kyû. Nhöng nhieäm vuï cuûa caùc nhaø khaûo coå Kitoâ giaùo khoâng döøng laïi ôû vaät chaát, maø môû roäng tôùi ñieàu thöïc söï mang tính nhaân baûn. Hoï khoâng chæ nghieân cöùu caùc hieän vaät, maø coøn nghieân cöùu nhöõng ñoâi tay ñaõ taïo neân chuùng, nhöõng trí oùc ñaõ nghó ra chuùng vaø nhöõng traùi tim ñaõ yeâu thöông chuùng. Ñaèng sau moãi hieän vaät laø moät con ngöôøi, moät taâm hoàn vaø moät coäng ñoàng. Ñaèng sau moãi taøn tích laø moät taàm nhìn ñöùc tin, moät phuïng vuï vaø moät moái töông quan. Theo nghóa ñoù, khaûo coå Kitoâ giaùo coøn laø moät hình thöùc baùc aùi, bôûi noù trao tieáng noùi cho söï thinh laëng cuûa lòch söû, phuïc hoài phaåm giaù cho nhöõng ai bò queân laõng vaø laøm saùng toû söï thaùnh thieän voâ danh cuûa bieát bao tín höõu ñaõ goùp phaàn xaây döïng Giaùo hoäi.
Moät kyù öùc loan baùo Tin möøng
Töø thuôû khai sinh Kitoâ giaùo, kyù öùc ñaõ ñoùng moät vai troø neàn taûng trong coâng cuoäc loan baùo Tin möøng. Kyù öùc khoâng chæ laø moät söï hoài töôûng ñôn thuaàn; ñoù laø söï hieän taïi hoaù soáng ñoäng cuûa ôn cöùu ñoä. Caùc coäng ñoaøn Kitoâ höõu tieân khôûi khoâng chæ gìn giöõ lôøi cuûa Ñöùc Gieâsu, maø coøn löu giöõ nhöõng nôi choán, vaät phaåm vaø nhöõng daáu chæ veà söï hieän dieän cuûa Ngöôøi. Ngoâi moä troáng, nhaø cuûa Pheâroâ taïi Caphaùcnaum, moä cuûa caùc vò töû ñaïo vaø caùc hang toaïi ñaïo Roâma taát caû ñeàu minh chöùng raèng Thieân Chuùa ñaõ thöïc söï böôùc vaøo lòch söû, vaø raèng ñöùc tin khoâng phaûi laø moät trieát lyù thuaàn tuùy, nhöng laø moät loä trình cuï theå trong chính thöïc taïi cuûa theá giôùi.
Ñöùc Giaùo hoaøng Phanxicoâ ñaõ vieát raèng caùc hang toaïi ñaïo "maïc khaûi nhieàu daáu chæ cuûa cuoäc haønh höông Kitoâ giaùo tieân khôûi. Moät ví duï ñieån hình laø nhöõng doøng chöõ khaéc quan troïng trong khu goïi laø triclia cuûa hang toaïi ñaïo Thaùnh Sebastian, ñöôïc bieát ñeán nhö Memoria Apostolorum, nôi caùc thaùnh tích cuûa Toâng ñoà Pheâroâ vaø Phaoloâ ñöôïc toân kính cuøng nhau. Treân nhöõng loái ñi naøy, chuùng ta khaùm phaù nhöõng bieåu töôïng vaø hình hoaï Kitoâ giaùo coå xöa nhaát, voán minh chöùng cho nieàm hy voïng Kitoâ giaùo. Trong caùc hang toaïi ñaïo, moïi thöù ñeàu noùi veà nieàm hy voïng: veà söï soáng vöôït leân treân caùi cheát, veà söï giaûi thoaùt khoûi hieåm nguy vaø caû khoûi chính caùi cheát nhôø coâng trình cuûa Thieân Chuùa. Nôi Ñöùc Kitoâ, Muïc Töû Nhaân Laønh, Thieân Chuùa môøi goïi chuùng ta thoâng phaàn haïnh phuùc cuûa Thieân ñaøng, ñöôïc gôïi leân baèng hình aûnh caây coái töôi toát, hoa laù, ñoàng coû xanh rì, nhöõng con coâng, chim boà caâu vaø ñaøn chieân ñang gaëm coû... Moïi thöù ñeàu noùi veà hy voïng vaø söï soáng!"[8]
Söù maïng cuûa khaûo coå Kitoâ giaùo vaãn luoân laø giuùp Giaùo hoäi ghi nhôù nguoàn coäi cuûa mình, gìn giöõ kyù öùc veà thuôû sô khai vaø thuaät laïi lòch söû cöùu ñoä khoâng chæ baèng lôøi noùi, maø coøn baèng hình aûnh, hình thöùc vaø khoâng gian. Trong moät thôøi ñaïi maø vaên hoùa thöôøng laïc maát coäi nguoàn cuûa mình, khaûo coå hoïc trôû thaønh moät coâng cuï quyù giaù cho coâng cuoäc loan baùo Tin möøng, voán ñöôïc xaây döïng treân söï thaät lòch söû ñeå khôi leân nieàm hy voïng Kitoâ giaùo trong söï môùi meû cuûa Thaùnh Thaàn.
Khaûo coå Kitoâ giaùo cho thaáy Tin möøng ñaõ ñöôïc tieáp nhaän, giaûi thích vaø cöû haønh nhö theá naøo trong nhöõng boái caûnh vaên hoaù khaùc nhau; ñoàng thôøi minh chöùng ñöùc tin ñaõ ñònh hình ñôøi soáng thöôøng nhaät, caùc ñoâ thò, ngheä thuaät vaø caùc giai ñoaïn mang tính lòch söû ra sao. Khaûo coå hoïc cuõng môøi goïi chuùng ta tieáp tuïc tieán trình hoäi nhaäp vaên hoùa, ñeå ngaøy nay Tin möøng vaãn coù theå tìm thaáy choã ñöùng trong traùi tim vaø vaên hoùa cuûa theá giôùi ñöông ñaïi. Theo nghóa naøy, khaûo coå Kitoâ giaùo khoâng chæ höôùng veà quaù khöù; maø coøn noùi vôùi hieän taïi vaø ñònh höôùng veà töông lai. Khaûo coå Kitoâ giaùo noùi vôùi nhöõng ngöôøi tin, giuùp hoï taùi khaùm phaù coäi reã ñöùc tin; nhöng cuõng noùi vôùi nhöõng ngöôøi xa caùch, vôùi nhöõng ngöôøi khoâng tin, vôùi nhöõng ai ñang töï hoûi yù nghóa cuûa cuoäc soáng, vì hoï tìm thaáy moät aâm vang cuûa vónh cöûu nôi söï thinh laëng cuûa caùc ngoâi moä vaø trong veû ñeïp cuûa caùc vöông cung thaùnh ñöôøng Kitoâ giaùo thôøi sô khai. Hôn nöõa, khaûo coå hoïc noùi vôùi ngöôøi treû, nhöõng ngöôøi thöôøng tìm kieám söï chaân thöïc vaø cuï theå; noùi vôùi giôùi hoïc giaû, nhöõng ngöôøi nhìn ñöùc tin nhö moät thöïc taïi ñöôïc chöùng minh baèng lòch söû chöù khoâng phaûi laø moät khaùi nieäm tröøu töôïng; vaø noùi vôùi caùc khaùch haønh höông, nhöõng ngöôøi tìm thaáy trong caùc hang toaïi ñaïo vaø caùc ñeàn thaùnh moät caûm thöùc veà haønh trình vaø moät lôøi môøi caàu nguyeän cho Giaùo hoäi.
Trong moät thôøi ñaïi maø Giaùo hoäi ñöôïc môøi goïi môû ra vôùi nhöõng vuøng ngoaïi bieân caû veà ñòa lyù laãn hieän sinh, khaûo coå hoïc coù theå trôû thaønh moät coâng cuï maïnh meõ ñeå ñoái thoaïi, giuùp xaây döïng nhöõng nhòp caàu giöõa caùc theá giôùi xa xoâi, giöõa caùc neàn vaên hoùa vaø caùc theá heä. Khaûo coå hoïc coù theå laøm chöùng raèng ñöùc tin Kitoâ giaùo chöa bao giôø laø moät thöïc taïi tónh taïi, nhöng laø moät söùc maïnh naêng ñoäng, coù khaû naêng thaám nhaäp vaøo nhöõng taàng saâu nhaát cuûa lòch söû nhaân loaïi.
Bieát nhìn vöôït leân treân: Giaùo hoäi giöõa thôøi gian vaø vónh cöûu
YÙ nghóa cuûa söù maïng khaûo coå coøn ñöôïc ño löôøng qua khaû naêng ñaët Giaùo hoäi vaøo trong theá caêng giöõa thôøi gian vaø vónh cöûu. Moãi di vaät, moãi maûnh hieän vaät ñöôïc khai quaät ñeàu laøm chöùng raèng Kitoâ giaùo khoâng phaûi laø moät khaùi nieäm tröøu töôïng, nhöng laø moät thaân theå ñaõ soáng, ñaõ cöû haønh vaø ñaõ hieän dieän trong khoâng gian vaø thôøi gian. Ñöùc tin khoâng taùch rôøi khoûi theá giôùi, nhöng laø moät phaàn cuûa theá giôùi. Ñöùc tin khoâng choáng laïi lòch söû, nhöng ñöôïc khaéc saâu trong lòch söû.
Tuy nhieân, khaûo coå hoïc khoâng chæ döøng laïi ôû vieäc moâ taû tính vaät chaát cuûa söï vaät. Noù daãn chuùng ta ñi xa hôn, cho pheùp chuùng ta thoaùng thaáy söùc maïnh cuûa moät söï toàn taïi vöôït treân thôøi gian vaø vöôït qua vaät chaát. Chaúng haïn, khi nghieân cöùu caùc nghóa trang Kitoâ giaùo, chuùng ta coù theå thaáy vöôït leân treân caùi cheát ñeå naém baét nieàm troâng ñôïi söï soáng laïi. Khi quan saùt caáu truùc cuûa caùc haàm leã (apses), chuùng ta coù theå vöôït leân treân nhöõng tính toaùn mang tính kieán truùc baèng vieäc nhaän ra ñònh höôùng cuûa chuùng laø höôùng veà Ñöùc Kitoâ. Khi khaûo saùt nhöõng daáu tích thôø phöôïng, chuùng ta coù theå vöôït leân treân nghi leã ñeå nhaän ra trong ñoù khaùt voïng höôùng veà maàu nhieäm.
Töø moät vieãn töôïng mang tính heä thoáng, coù theå khaúng ñònh raèng khaûo coå hoïc ñaëc bieät quan troïng ñoái vôùi thaàn hoïc Maëc khaûi. Thieân Chuùa ñaõ noùi trong thôøi gian, qua caùc söï kieän vaø con ngöôøi. Ngaøi ñaõ noùi trong lòch söû Israel, trong cuoäc ñôøi Chuùa Gieâsu vaø trong haønh trình cuûa Giaùo hoäi. Thaät vaäy, maëc khaûi luoân gaén lieàn vôùi lòch söû. Vaø neáu ñuùng nhö vaäy, thì vieäc hieåu maëc khaûi ñoøi hoûi phaûi coù kieán thöùc ñaày ñuû veà boái caûnh lòch söû, vaên hoùa vaø vaät chaát nôi maëc khaûi dieãn ra. Khaûo coå Kitoâ giaùo ñoùng goùp vaøo söï hieåu bieát naøy. Noù chieáu saùng caùc baûn vaên baèng caùc baèng chöùng vaät chaát. khaûo saùt, boå tuùc vaø thaåm ñònh caùc nguoàn tö lieäu vieát. Trong moät soá tröôøng hôïp, khaûo coå hoïc xaùc nhaän tính xaùc thöïc cuûa truyeàn thoáng; trong caùc tröôøng hôïp khaùc, khaûo coå hoïc ñaët truyeàn thoáng vaøo boái caûnh ñuùng ñaén; vaø ñoâi khi, khaûo coå môû ra nhöõng caâu hoûi môùi. Taát caû nhöõng ñieàu naøy ñeàu coù giaù trò thaàn hoïc. Bôûi vì moät thaàn hoïc muoán trung thaønh vôùi maëc khaûi phaûi luoân môû ra tröôùc söï phöùc taïp cuûa lòch söû.
Khaûo coå cuõng cho thaáy Kitoâ giaùo ñaõ daàn daàn phaùt trieån qua thôøi gian nhö theá naøo khi ñoái dieän vôùi nhöõng thaùch ñoá môùi, nhöõng xung ñoät vaø khuûng hoaûng, trong caû nhöõng khoaûnh khaéc huy hoaøng vaø taêm toái. Nhöõng hieåu bieát naøy giuùp thaàn hoïc töø boû nhöõng caùi nhìn lyù töôûng hoaù hoaëc tuyeán tính veà quaù khöù, ñeå böôùc vaøo söï thaät cuûa thöïc taïi, moät söï thaät vöøa vó ñaïi vöøa haïn cheá, vöøa thaùnh thieän vöøa mong manh, vöøa lieân tuïc vöøa giaùn ñoaïn. Chính trong lòch söû cuï theå, höõu hình, vaø thöôøng bò ñan xen bôûi maâu thuaãn naøy, Thieân Chuùa ñaõ choïn ñeå toû mình ra.
Sau cuøng, khoâng phaûi ngaãu nhieân maø moät hieåu bieát saâu xa hôn veà maàu nhieäm Giaùo hoäi luoân ñi keøm vôùi moät söï trôû veà coäi nguoàn cuûa mình. Ñieàu naøy khoâng phaùt xuaát töø moät öôùc muoán phuïc hoài ñôn thuaàn, maø töø söï tìm kieám tính chaân thöïc. Giaùo hoäi thöùc tænh vaø canh taân baèng vieäc nghieân cöùu mình ñöôïc khai sinh nhö theá naøo vaø ñieàu gì laøm neân caên tính saâu xa nhaát cuûa mình. Trong chieàu höôùng naøy, khaûo coå Kitoâ giaùo coù theå ñoùng goùp quan troïng qua vieäc giuùp phaân ñònh ñieàu coát yeáu vôùi ñieàu thöù yeáu, coát loõi nguyeân thuûy vôùi nhöõng lôùp phuû cuûa lòch söû.
Tuy nhieân, caàn ghi nhôù raèng ñaây khoâng phaûi laø vieäc bieán ñôøi soáng Giaùo hoäi thaønh moät nghi leã toân thôø quaù khöù. Khaûo coå Kitoâ giaùo ñích thöïc khoâng phaûi laø baûo toàn caèn coãi, maø laø kyù öùc soáng ñoäng. Ñoù laø khaû naêng laøm cho quaù khöù noùi vôùi hieän taïi, vaø laø söï khoân ngoan ñeå nhaän ra vai troø cuûa Chuùa Thaùnh Thaàn trong vieäc höôùng daãn lòch söû. Theo nghóa naøy, khaûo coå Kitoâ giaùo coù theå cung caáp moät ngoân ngöõ chung, moät neàn taûng chia seû, vaø moät kyù öùc hoaø giaûi. Khaûo coå Kitoâ giaùo coù theå giuùp chuùng ta nhaän ra söï ña daïng cuûa caùc traûi nghieäm mang tính Giaùo hoäi, söï phong phuù cuûa caùc hình thöùc vaø söï hieäp nhaát trong söï khaùc bieät. Noù cuõng coù theå trôû thaønh nôi laéng nghe, khoâng gian ñoái thoaïi vaø coâng cuï phaân ñònh.
Giaù trò cuûa söï hieäp thoâng hoïc thuaät
Vaøo naêm 1925, Ñöùc Pioâ XI ñaõ thieát laäp Hoïc vieän Giaùo hoaøng Khaûo coå Kitoâ giaùo baát chaáp khoù khaên kinh teá vaø boái caûnh baát oån haäu chieán. Ngaøi haønh ñoäng loøng duõng caûm, taàm nhìn xa, tin töôûng vaøo khoa hoïc vaø ñöùc tin. Ngaøy nay, sau moät theá kyû, quyeát ñònh ñoù vaãn thuùc giuïc chuùng ta suy tö. Lieäu chuùng ta coù tin vaøo söùc maïnh cuûa vieäc hoïc taäp, ñaøo taïo vaø kyù öùc hay khoâng? Chuùng ta coù saün saøng ñaàu tö vaøo vaên hoùa baát chaáp khuûng hoaûng, thuùc ñaåy tri thöùc baát chaáp söï thôø ô, baûo veä caùi ñeïp ngay caû khi döôøng nhö noù khoâng quan troïng khoâng? Trung thaønh vôùi tinh thaàn cuûa caùc vò saùng laäp coù nghóa laø khoâng ngöøng canh taân noã löïc, chöù khoâng töï maõn vôùi nhöõng gì ñaõ ñaït ñöôïc. Ñieàu naøy coù nghóa laø ñaøo taïo nhöõng con ngöôøi bieát suy tö, bieát ñaët caâu hoûi, bieát phaân ñònh vaø bieát keå laïi. Ñieàu ñoù cuõng coù nghóa laø bieát chia seû, truyeàn ñaït vaø loâi cuoán ngöôøi khaùc, thay vì kheùp kín trong kieåu tri thöùc tinh hoa daønh cho soá ít.
Nhaân dòp kyû nieäm moät traêm naêm naøy, toâi cuõng muoán taùi khaúng ñònh taàm quan troïng cuûa söï hieäp thoâng giöõa caùc cô quan nghieân cöùu khaûo coå. Hoïc vieän Giaùo hoaøng Khaûo coå Roâma, Uyû ban Giaùo hoaøng Khaûo coå thaùnh, Hoïc vieän Giaùo hoaøng Cultorum Martyrum vaø Hoïc vieän Giaùo hoaøng Khaûo coå Kitoâ Giaùo moãi cô quan coù ñeàu coù vai troø ñaëc thuø rieâng, nhöng taát caû cuøng chia seû moät söù maïng. Ñieàu thieát yeáu laø taát caû phaûi hôïp taùc vaø ñoái thoaïi, ñoàng thôøi hoã trôï laãn nhau. Taát caû caàn phaùt trieån caùc moái hieäp löïc, toå chöùc caùc döï aùn chung vaø coå voõ caùc maïng löôùi quoác teá.
Khaûo coå hoïc Kitoâ giaùo khoâng phaûi laø ñaëc quyeàn cuûa moät nhoùm ngöôøi, maø laø taøi saûn cho moïi ngöôøi. Ngaønh khoa hoïc naøy coù theå ñoùng goùp caùch ñoäc ñaùo vaøo di saûn trí tueä cuûa nhaân loaïi, khôi daäy söï toân troïng ñoái vôùi tính ña daïng vaø coå voõ ñôøi soáng vaên hoùa.
Khaûo coå hoïc cuõng coù theå cung caáp nhöõng cô hoäi hôïp taùc phong phuù vôùi Kitoâ giaùo Ñoâng phöông. Caùc hang toaïi ñaïo vaø thaùnh ñöôøng ñöôïc chia seû, cuøng vôùi caùc thöïc haønh phuïng vuï töông ñoàng vaø caùc baûn lieät truyeän caùc thaùnh töû ñaïo (martyrology) hoäi tuï, taát caû caáu thaønh moät di saûn tinh thaàn vaø vaên hoaù caàn ñöôïc cuøng nhau traân quyù.
Giaùo duïc kyù öùc, nuoâi döôõng hy voïng
Trong theá giôùi vôùi nhòp soáng hoái haû hieän nay, con ngöôøi deã rôi vaøo khuynh höôùng queân laõng, tieâu thuï hình aûnh vaø ngoân töø maø khoâng döøng laïi ñeå suy tö veà yù nghóa cuûa chuùng. Traùi laïi, Giaùo hoäi ñöôïc môøi goïi giaùo duïc con ngöôøi veà kyù öùc, vaø khaûo coå Kitoâ giaùo laø moät trong nhöõng khí cuï cao quyù nhaát ñeå thöïc hieän ñieàu naøy - khoâng phaûi ñeå aån naùu trong quaù khöù, nhöng ñeå yù thöùc soáng troïn veïn hieän taïi vaø höôùng tôùi vieäc kieán taïo moät töông lai beàn vöõng.
Nhöõng ai bieát lòch söû cuûa mình thì bieát mình laø ai. Hoï bieát phaûi ñi veà ñaâu. Hoï bieát mình laø con chaùu cuûa ai vaø ñöôïc môøi goïi böôùc vaøo nieàm hy voïng naøo. Caùc Kitoâ höõu khoâng phaûi laø nhöõng keû moà coâi: chuùng ta coù moät gia phaû ñöùc tin, moät truyeàn thoáng soáng ñoäng vaø moät hieäp thoâng caùc chöùng nhaân. Khaûo coå Kitoâ giaùo laøm cho gia phaû naøy trôû neân höõu hình, gìn giöõ caùc daáu tích cuûa noù, dieãn giaûi, thuaät laïi vaø trao truyeàn cho caùc theá heä sau. Theo nghóa naøy, khaûo coå Kitoâ giaùo cuõng laø moät thöøa taùc vuï cuûa nieàm hy voïng, bôûi noù cho thaáy raèng ñöùc tin ñaõ töøng traûi qua nhöõng thôøi kyø khoù khaên, ñöùng vöõng tröôùc baùch haïi, khuûng hoaûng vaø bieán ñoäng. Ñöùc tin ñaõ khoâng ngöøng ñöôïc canh taân vaø taùi sinh, beùn reã nôi caùc daân toäc môùi vaø troå sinh trong nhöõng hình thöùc môùi meû. Nhöõng ai nghieân cöùu nguoàn goác Kitoâ giaùo seõ khaùm phaù ra raèng Tin möøng luoân mang trong mình söùc maïnh sinh thaønh, raèng Giaùo hoäi luoân ñöôïc taùi sinh, vaø raèng nieàm hy voïng chöa bao giôø taøn luïi.
Toâi muoán môøi goïi caùc giaùm muïc, cuõng nhö nhöõng ngöôøi laõnh ñaïo vaø höôùng daãn trong lónh vöïc vaên hoùa vaø giaùo duïc, haõy khích leä ngöôøi treû, caû giaùo daân laãn linh muïc theo hoïc khaûo coå hoïc. Ngaønh hoïc naøy môû ra nhieàu cô hoäi ñaøo taïo vaø ngheà nghieäp trong caùc toå chöùc mang tính Giaùo hoäi cuõng nhö daân söï, trong moâi tröôøng hoïc thuaät vaø xaõ hoäi, cuõng nhö trong caùc lónh vöïc vaên hoùa vaø baûo toàn di saûn.
Sau cuøng, toâi xin ngoû lôøi vôùi anh chò em, caùc hoïc giaû, giaûng vieân, sinh vieân, nhaø nghieân cöùu, nhöõng chuyeân vieân di saûn vaên hoaù, vaø caùc nhaø laõnh ñaïo Giaùo hoäi vaø giaùo daân. Coâng vieäc cuûa anh chò em coù giaù trò heát söùc lôùn lao. Xin ñöøng naûn loøng tröôùc nhöõng khoù khaên. Khaûo coå Kitoâ giaùo laø moät söï phuïc vuï, moät ôn goïi, vaø moät hình thöùc yeâu meán Giaùo hoäi vaø nhaân loaïi. Xin haõy tieáp tuïc nhöõng cuoäc khai quaät cuûa mình. Haõy tieáp tuïc hoïc hoûi, giaûng daïy vaø keå laïi lòch söû. Haõy khoâng meät moûi trong vieäc tìm kieám, nghieâm caån trong phaân tích vaø nhieät thaønh trong vieäc truyeàn ñaït cho ngöôøi khaùc. Treân heát, haõy trung thaønh vôùi muïc ñích saâu xa vaø ñích thöïc cuûa söï daán thaân naøy: noã löïc laøm cho Ngoâi Lôøi söï soáng trôû neân höõu hình, laøm chöùng raèng Thieân Chuùa ñaõ trôû thaønh xaùc phaøm, raèng ôn cöùu ñoä ñaõ ñeå laïi daáu aán, vaø raèng Maàu nhieäm naøy ñaõ trôû thaønh moät trình thuaät lòch söû.
Nguyeän xin Chuùa chuùc laønh cho taát caû anh chò em, vaø xin söï hieäp thoâng cuûa Giaùo hoäi naâng ñôõ anh chò em. Nguyeän xin aùnh saùng cuûa Chuùa Thaùnh Thaàn, Ñaáng laø kyù öùc soáng ñoäng vaø nguoàn saùng taïo voâ taän, soi daãn anh chò em; vaø xin Ñöùc Trinh nöõ Maria, Ñaáng ñaõ keát noái quaù khöù vaø töông lai trong moät taàm nhìn ñöùc tin khi haèng suy nieäm moïi söï trong loøng, luoân che chôû anh chò em.
Töø Vatican, ngaøy 11 thaùng 12 naêm 2025
Giaùo Hoaøng Leâoâ XIV
Nt. Anna Ngoïc Dieäp, OP
Doøng Ña Minh Thaùnh Taâm
Chuyeån ngöõ töø: vatican.va
- - - - - - - - - - - - - - - - -
[1] Ñöùc Phanxicoâ, Thö veà vieäc ñoåi môùi vieäc hoïc hoûi lòch söû Giaùo hoäi, 21/11/2024: AAS 116 (2024), trang 1590, baûn dòch Vieät ngöõ taïi https://hdgmvietnam.com/chi-tiet/thu-cua-duc-thanh-cha-phanxico-ve-viec-doi-moi-nghien-cuu-lich-su-giao-hoi
[2] Quy Cheá cuûa Hoïc vieän Giaùo hoaøng Khaûo coå Kitoâ giaùo (11/12/ 1925), ñieàu 1: Rivista di Archeologia Cristiana cuûa Uyû Ban Giaùo Hoaøng Khaûo coå thaùnh, 3 (1926), 21.
[3] Ñöùc Pioâ XI, Thoâng Ñieäp Lux Veritatis (25/12/1931), Lôøi môû ñaàu: AAS 23 (1931), 493.
[4] X. P. Saint-Roch, Discours inaugural: edited by N. Cambi and E. Marin, Acta XIII Congressus Internationalis Archaeologiae Christianae, I, Vatican City 1998, trang 66-67.
[5] Ñöùc Phanxicoâ, Letter to Cardinal Gianfranco Ravasi on the Occasion of the XXV Public Session of the Pontifical Academies (1/2/2022): AAS 114 (2022), 211.
[6] Chaúng haïn, kinh Tin kính coù nhaéc ñeán Phongxioâ Philatoâ, moät nhaân vaät lòch söû giuùp chuùng ta xaùc ñònh nieân ñaïi caùc bieán coá ñöôïc töôûng nhôù.
[7] Boä Giaùo duïc Coâng giaùo, Caùc quy taéc chung veà vieäc aùp duïng Toâng hieán Veritatis Gaudium (27/12/2017), ñieàu 55, khoaûn 1~b: AAS 110 (2018), 149.
[8] Ñöùc Phanxicoâ, Dieãn vaên daønh cho caùc tham döï vieân Khoaù Hoïp Toaøn Theå cuûa Uyû Ban Giaùo Hoaøng Khaûo Coå Thaùnh (17/5/2024): AAS 116 (2024), 697-698.