Bai noi chuyen cua c Phanxico

vi gii hoc thuat va van hoa Hung Gia Li

 

Bai noi chuyen cua c Phanxico vi gii hoc thuat va van hoa Hung Gia Li.

Vu Van An

Budapest (VietCatholic News 30-04-2023) - Cuoc gap g cuoi cung cua c Phanxico tai Budapest dien ra tai Khoa Ky thuat Thong tin va Sinh hoc cua ai hoc Cong Giao Peter Pazmany, ni ngai noi chuyen vi cac ai dien cua gii hoc thuat va van hoa Hung Gia Li.

Trong bai phat bieu cua ngai, c Giao Hoang tap chu vao viec s ac nhan thc ma theo ngai "bao ham viec khong ngng gieo trong hat giong am re vao manh at thc tai va sinh nhieu hoa trai phong phu".

Sau ay la ban dch Viet ng toan van bai noi chuyen cua ngai, da vao ban tieng Anh do Toa Thanh pho bien:

 

Anh ch em than men, chao anh ch em buoi chieu!

Khi chao tng ngi trong anh ch em, toi bay to long biet n cua toi oi vi nhng li chao mng tot ep cua anh ch em, ma toi se e cap ti trong giay lat. ay la cuoc gap g cuoi cung trong chuyen tham Hung Gia Li cua toi, ma toi rat biet n. ay toi ngh ve dong song Danube, noi ket at nc nay vi nhieu quoc gia khac, thong nhat khong nhng a ly ma ca lch s cua ho na. Theo mot ngha nao o, van hoa giong nh mot dong song ln: no chay qua va ket noi nhieu lnh vc khac nhau cua cuoc song va lch s, giup chung ta leo lai trong the gii nay va om lay cac quoc gia va vung at xa xoi. No nuoi dng tr tue, thoa man linh hon va thuc ay s phat trien cua xa hoi. Chnh han t van hoa bat nguon t ong t vun trong: nhan thc oi hoi phai lien tuc gieo nhng hat giong ben re trong manh at thc tai va sinh hoa trai phong phu.

Mot tram nam trc, Romano Guardini, mot tr thc v ai va mot ngi co c tin sau sac, khi chiem ngng ve ep cua mot ho nc trang le va nhng ngon oi xung quanh, a co mot cai nhn sau sac ve van hoa ng thi. Nh ngai a viet: "Nhng ngay nay, toi a nhan ra rat ro rang rang co hai cach e biet. Mot la am chm vao s vat va boi canh cua no. Muc ch la tham nhap, di chuyen vao ben trong, song vi no. Tuy nhien, cach con lai la m goi, xe toac, sap xep thanh tng ngan, tiep quan va cai tr" (Nhng bc th t Ho Como: Nhng kham pha ve Ky thuat va Loai ngi, Edinburgh, 1994, trang 43). Guardini phan biet gia nhan thc du dang, co tng quan va tinh thong, ma ngai mo ta la "cai tr bang phuc vu, sang tao t nhng kha nang t nhien, khong vi pham cac gii han a at ra" (tr. 45), va la mot cach nhan biet khac, "khong kiem tra; no phan tch. No khong xay dng mot bc tranh ve the gii, ma la mot cong thc# mot quy luat co the c xay dng mot cach hp ly" (tr. 44).

hnh thc nhan thc th hai nay, vat chat va nang lc eu hng ve mot muc ch duy nhat: may moc (xem tr. 46). Ket qua la "mot ky thuat kiem soat ngi song ang phat trien" (tr. 47). Guardini khong coi ky thuat nh ma quy, v no giup cai thien cuoc song, thong at va mang lai nhieu li ch, nhng ngai canh cao ve nguy c no co the kiem soat, neu khong muon noi la thong tr, cuoc song cua chung ta. Ngai a thay trc mot moi e doa ln: "[trong trng hp o] chung ta mat tat ca s tiep xuc ben trong ma chung ta co the co c t cam thc ve ty le va viec tuan theo cac hnh thc t nhien. Chung ta tr nen khong co hnh thc, ty le va phng hng t ben trong. Chung ta vo oan an nh cac muc tieu cua mnh va buoc cac sc manh lam chu cua t nhien phai thc hien chung" (tr. 48). Va ngai e lai cho hau the mot cau hoi hoc bua: "Cuoc song se ra sao neu no b trao cho quyen lc cua s thong tr nay?" (tr. 49). ieu g se xay ra khi chung ta tr thanh oi tng cho cac menh lenh cua ky thuat? "Mot he thong may moc ang nhan chm s song... Lieu s song co the gi c ac tnh song ong cua no trong he thong nay hay khong?" (sd.).

Cuoc song co the gi c ac tnh "song" cua no khong? ay la mot cau hoi thch hp e hoi, ac biet la ni nay, mot trung tam nghien cu ve ky thuat thong tin va khoa sinh hoc. S that ma noi, phan ln nhng g Guardini d oan dng nh hien nhien oi vi chung ta ngay nay. Chung ta ch can ngh en cuoc khung hoang sinh thai, trong o thien nhien ch n thuan phan ng oi vi s khai thac no bi ban tay cua chung ta. Chung ta co the ngh en viec thieu cac ranh gii [ao c], nao trang cho rang "neu co the lam c th c phep lam". Chung ta cung co the ngh ve xu hng khong tap trung vao con ngi va cac moi lien he cua ho, ma tap trung vao ca nhan, mai me vi nhu cau cua mnh, tham lam thu quen va quyen lc, va hau qua la s xoi mon cac moi lien he cong ong, vi ket qua la s tha hoa va lo lang khong con n thuan la nhng cuoc khung hoang hien sinh, ma la nhng van e xa hoi. Co bao nhieu ca nhan b co lap, mac du chm am trong cac phng tien truyen thong xa hoi, nhng ban than ho ngay cang tr nen t "xa hoi" hn, va, nh the trong mot vong luan quan, thng tm en s an ui cua ky thuat e lap ay s trong rong noi tam cua ho. Song vi toc o ien cuong, lam moi cho chu ngha t ban tan nhan, ho au n y thc c tnh de b ton thng cua mnh trong mot xa hoi ma toc o ben ngoai i oi vi s mong manh ben trong. Toi e cap en ieu nay khong phai e tao ra chu ngha bi quan - v ieu o se trai ngc vi niem tin ma toi vui mng tuyen xng - ma ung hn la e suy gam ve s xac xc ngao man cua niem t hao va quyen lc a b nha th Homer to cao vao buoi bnh minh cua nen van hoa chau Au, ma mo hnh ky tr a lam tram trong them, va, thong qua viec s dung mot so thuat toan, e doa gay bat on hn na cho he sinh thai nhan ban cua chung ta.

Trong mot cuon tieu thuyet ma toi thng trch dan, The Lord of the World [Chua The Gii], cua Robert Hugh Benson, chung ta oc "kch c [khong] ong ngha vi s v ai, va mot ben ngoai nhat quan khong the loai tr mot ben trong tinh te" (New York, 1908, tr. xxv). Cuon sach o, c viet cach ay hn mot the ky, mot mc o nao o co tnh tien tri khi mo ta ve mot tng lai b thong tr bi ky thuat, trong o moi th tr nen nhat nheo va oc dang nhan danh s tien bo, va mot "chu ngha nhan ao" mi c tuyen bo, huy bo s a dang, triet tieu s khac biet cua cac dan toc va xoa bo ton giao. Cac y thc he oi lap ong qui va mot che o thc dan y thc he chiem u the, khi, trong mot the gii do may moc ieu hanh, loai ngi dan dan b suy giam va cac moi quan he xa hoi b suy yeu. Trong the gii ky thuat tien tien nhng nghiet nga do Benson mo ta, vi dan chung ngay cang b ph va thu ong, ro rang la ngi benh nen b pht l, thc hanh tr t va xoa bo ngon ng va van hoa, e at c mot nen hoa bnh pho quat khong g khac hn la mot ap bc da tren s ap at cua mot s ong thuan. Nh mot trong nhng nhan vat cua ong a mo ta: "the gii dng nh song ong mot cach ky la... nh the toan bo s viec eu xuc ong va cang thang" (ibid., p. 125).

Toi nhan ra rang toi a trnh bay mot vien canh kha am am, nhng chnh trong vien canh nay, toi tin rang chung ta co the anh gia cao vai tro quan trong ac biet cua hoc thuat va van hoa trong i song xa hoi. Mot trng ai hoc, nh chnh ten goi cua no, la ni t duy xuat hien va phat trien theo cach va ci m va hp xng. o la mot "ngoi en" ni nhan thc c giai phong khoi nhng rang buoc cua "tch luy va s hu" va do o co the tr thanh van hoa, ngha la "s vun trong" nhan tnh chung ta va cac moi lien he nen tang cua no: vi the sieu viet, vi xa hoi, vi lch s va vi sang the. Nh Cong ong Vatican II a noi: "Van hoa phai hng ti s hoan thien toan dien cua nhan v, v li ch cua cong ong va toan xa hoi loai ngi. No phai vun trong tam tr theo cach khuyen khch kha nang ngac nhien, hieu biet, chiem niem e hnh thanh cac phan oan ca nhan va vun trong y thc ton giao, luan ly va xa hoi" (Gaudium et Spes, 59). Ve phng dien nay, toi anh gia rat cao nhng g cac dien gia cua chung ta a noi. Toi ngh ve nhan xet cua ngai, tha c ong Vien trng, khi noi rang "trong moi nha khoa hoc chan chnh eu co mot chut g o cua v luat s, v linh muc, nha tien tri va nha huyen nhiem". Va mot lan na, "vi s tr giup cua khoa hoc, chung ta khong ch tm cach hieu ma con lam ieu ung, o la xay dng mot nen van minh nhan ban va lien i, mot nen van hoa va moi trng ben vng. V vi tam long khiem nhng, chung ta khong nhng co the leo len ngon nui cua Chua, ma con leo len nhng nh cao cua khoa hoc."

Nh chung ta biet, cac nha tr thc v ai nhat eu thc s la nhng ngi khiem ton. Du sao, mau nhiem cua cuoc song c tiet lo cho nhng ngi biet quan tam en nhng ieu nho nhat. Dorottya a a ra mot luan iem tuyet vi: "Khi chung ta ao sau vao nhng chi tiet nho nhat, chung ta thay mnh am chm trong s phc tap cua cong trnh Thien Chua". Nhn theo cach nay, van hoa thc s bao ton va bao ve nhan loai chung ta. No khien chung ta am chm trong s chiem niem va len khuon nhng con ngi khong chay theo mot nhat thi, nhng co nen tang vng chac trong thc tai cua s vat. Va la nhng ngi, trong t cach nhng ngi hoc hoi khiem ton, cam thay co ngha vu phai ci m va thong at, khong bao gi khuat phuc va hieu chien. Tren thc te, nhng ngi yeu thch van hoa ch thc khong bao gi cam thay hoan toan hai long; ho luon trai qua mot s thao thc noi tam lanh manh. Ho nghien cu, ho at cau hoi, ho chap nhan rui ro va ho tiep tuc tham do. Ho co the vt len tren nhng ieu chac chan cua mnh va khiem nhng lao mnh vao mau nhiem cua cuoc song, mau nhiem boc lo chnh no cho nhng ngi bon chon ch khong phai nhng ngi t man, ci m vi cac nen van hoa khac va keu goi chia se nhan thc. o la tinh than cua trng ai hoc, va toi cam n ban a trai nghiem no nh vay. Giao s Major a noi nh vay khi ong noi ve s hai long en t viec hp tac vi cac to chc giao duc khac trong cac chng trnh nghien cu chung va chao on sinh vien t cac ni khac tren the gii, chang han nh Trung ong, va ac biet t Syria b chien tranh tan pha. Chnh nh s ci m vi ngi khac ma chung ta hieu ro ban than mnh hn.

Van hoa ong hanh cung chung ta tren hanh trnh tm hieu ban than. T tng co ien, bat diet, nhac nh chung ta ve ieu nay. Cau cham ngon noi tieng t en th Delphi xuat hien trong tam tr toi: "Hay biet chnh mnh." o la suy ngh au tien trong hai suy ngh ma toi muon e lai cho anh ch em khi chung ta ket luan. Nhng ch o co ngha la g: Biet chnh mnh? Chung khuyen chung ta nen co kha nang nhan ra nhng han che cua mnh va do o, han che tnh t phu. ieu nay chng to hu ch chnh bi v, mot khi chung ta nhan ra rang chung ta la nhng tao vat, chung ta tr nen sang tao. Chung ta hoc cach hoa mnh vao the gii thay v co gang thong tr no. T duy ky tr theo uoi mot s tien bo khong tha nhan gii han, tuy nhien con ngi bang xng bang tht rat mong manh, va chnh nh trai nghiem ieu nay, ho nhan ra s phu thuoc cua mnh vao Thien Chua va moi lien he cua ho vi ngi khac va vi sang the. Do o, dong ch tai Delphi mi chung ta en vi mot loai nhan thc, bat au t s khiem ton trc cac han che cua chung ta, dan chung ta kham pha tiem nang ang kinh ngac cua mnh, vt xa tiem nang cua ky thuat. Hieu biet ve ban than, noi cach khac, mi goi chung ta gi lai vi nhau, theo mot phep bien chng ao c, s mong manh va s v ai cua chung ta trong t cach con ngi. S ngac nhien trc nghch ly nay lam nay sinh van hoa: khong bao gi hai long, khong ngng tm kiem, thao thc nhng c keu goi bc vao cong ong, t ky luat trong s hu han cua no nhng lai ci m mot cach t do oi vi the vo han. Toi cau nguyen e anh ch em luon trau doi hanh trnh han hoan hng ti chan ly nay!

Y ngh th hai toi muon e lai vi anh ch em co lien quan vi chnh s that o. No phat xuat t Chua Giesu Kito, ang a noi: "S that se giai thoat anh em" (Ga 8:32). Hung Gia Li a chng kien s noi tiep cua cac y thc he t cho mnh la chan ly nhng lai khong mang lai t do. Ngay nay cung vay, rui ro van con. Toi ngh ti viec thay oi t chu ngha cong san sang chu ngha tieu dung. iem chung cua ca hai "chu ngha" o la mot quan niem sai lam ve t do. Chu ngha cong san a ra mot "s t do" b han che, b gii han t ben ngoai, do ngi khac quyet nh. Chu ngha tieu dung ha hen mot th "t do" theo chu ngha khoai lac, tuan thu, phong tung, no le hoa con ngi oi vi tieu dung va cac oi tng vat chat. That de dang biet bao khi chuyen t nhng gii han ap at len t duy, nh trong chu ngha cong san, sang niem tin rang khong co gii han, nh trong chu ngha tieu thu! Chuyen t t do che mat sang t do khong b kiem che. Thay vao o, Chua Giesu a ra mot con ng pha trc; Ngi noi vi chung ta rang s that giai phong chung ta khoi nhng nh kien va s han hep cua chung ta. Cha khoa e tiep can s that nay la mot dang nhan thc khong bao gi tach ri khoi tnh yeu, mot kien thc co tnh tng quan, khiem ton va ci m, cu the va cong ong, can am va xay dng. o la ieu ma cac trng ai hoc c keu goi e trau doi va c tin c keu goi e nuoi dng. Va v vay, toi mn c hoi nay e bay to niem hy vong rang trng ai hoc nay, va thc s la moi trng ai hoc, se luon la ngon hai ang cua tnh pho quat va t do, mot cuoc tap huan hu hieu ve chu ngha nhan ban, mot phong th nghiem cua hy vong. Toi ban phc lanh cho anh ch em t trai tim, va toi cam n anh ch em v tat ca nhng g anh ch em ang lam. Koszonom szepen! [Cam n rat nhieu!]

 


Back to Vietnamese Missionaries in Asia Home Page