Gii thieu Giao Hoi va at nc Peru

 

Gii thieu Giao Hoi va at nc Peru.

Peru (Vat. 15-01-2018) - Bat au t th hai 15 thang gieng cho ti ngay 18 thang gieng nam 2018, c Thanh Cha Phanxico vieng tham dan nc Chile sau o ngai se sang Peru. Tai Peru ngay 19 thang gieng nam 2018 c Thanh Cha se gap g cac tho dan Amazzonia va dan chung. Vao ban chieu c Thanh Cha se gap g hang lanh ao chnh tr xa hoi dan s va ngoai giao oan, gap tong thong va cac tu s dong Ten.

Th bay 20 thang gieng nam 2018 c Thanh Cha vieng tham giao phan Trujillo, c hanh thanh le tren bai trong Huanchaco. Sau o ngai vieng tham nha th chnh toa va gap g cac linh muc tu s chung sinh. Vao ban chieu c Thanh Cha chu s nghi le knh c Me de la Puerta tai quang trng Armas, trc khi tr ve Lima.

Ngay 21 thang gieng nam 2018 c Thanh Cha chu s buoi hat kinh tra gi ba cua cac n tu dong kn tai en thanh c Ba de los Milagros, roi cau nguyen trc thanh tch cua cac Thanh Peru trong nha th chnh toa thu o Lima, sau o gap cac Giam Muc Peru va chu s buo oc Kinh Truyen Tin tai quang trng Armas. Vao luc 4 gi ri chieu ngai dang Thanh Le tai can c khong quan Las Palmas trc khi ra phi trng ap may bay tr ve Roma.

Peru la mot nc cong hoa dan chu, bac giap gii vi Ecuador va Colombia, ong giap gii vi Brasil, ong nam giap gii vi Bolivia, nam giap gii vi Chile va phia tay vi Thai Bnh Dng. Ten goi Peru bat nguon t "Viru" la ten cua mot con song a phng chay gan vnh San Miguel cua Panama hoi tien ban the ky XVI. Peru rong hn 1 trieu 265 cay so vuong co hn 33 trieu dan, 45% la tho dan Amerindi, 37% lai giong, 15% da trang, 2% da en lai giong va ngi Zambos, va 1% goc A chau. Ngon ng chnh cua ngi dan Peru la tieng Tay Ban Nha. Ngoai ra con co hai th tieng khac la Quechua va Aymara va nhieu tho ng khac.

Tren bnh dien ton giao 81.3% theo Cong giao, 12.5% theo Tin lanh, 3.3% theo cac ton giao khac va 2.9% khong theo ton giao nao.

T ngay 28 thang 6 nam 2016 tong thong cong hoa dan chu Peru la ong Pedro Pablo Kuczynski. Cac sinh hoat kinh te chnh cua Peru la nong nghiep va anh ca, khai thac cac quang mo va ky nghe det vai.

Cac di tch khao co cho biet Peru co mot lch s rat co xa a bat au t nam 32000 trc cong nguyen vi cac nhom dan du muc song ve nghe san ban. Vao khoang nam 4000 trc cong nguyen dan chung bat au song bang nghe nong va thanh lap cac cong oan nh c doc vung duyen hai. Gia nam 2000-1000 trc cong nguyen ngi Peru bat au san xuat o gom, trong khi gia nam 1000 ti 300 trc cong nguyen nghe det vai va lam nong thnh hanh. Trong thi ai Chavin dan chung bat au s dung kim loai gom ong va vang.

Gia cac nam 300-600 sau cong nguyen thi ai Chavin tan lui. Tiep theo o la nhieu nen van hoa khac nhau nh Salinar, Paracas, Moche, Trujillo va Nazca. T nam 600-1000 sau cong nguyen la thi ai Wari, roi cac vng quoc Chimu, Chancay, Chachapoyas, Ica-Chincha, Chankras. Vao the ky XIII bat au lch s cua e quoc Inca va vng quoc Cuzco tr thanh e quoc Tahuantinsuyo. Nen van minh quan trong nhat vung Andine nay at tot nh vao au the ky XVI, va tan lui vai thap nien sau o khi phong trao thc dan Tay Ban Nha bat au anh chiem Peru vi oi quan do ong Francisco Pirazzo ch huy.

Nam 1529 e quoc Inca tr thanh tnh Peru roi vng quoc Peru th hai vi thu o la Cuzco. Nam 1535 thu o c ri ve Lima. Nam 1536 ngi Inca noi loan gianh oc lap lan cuoi cung, nhng b thua tran.

Nam 1542 pho vng quoc Castiglia c thanh lap, sau oi thanh pho vng quoc Peru bao gom mot phan Nam chau My. Nam 1544 hoang e Carlo V ch nh ong Blasco Nunhes Vela lam pho vng au tien cua Peru. Nhng vng quoc a ch c to chc vao nam 1572 vi pho vng Francisco de Toledo. Nam 1551 ai hoc au tien c thanh lap tai Lima. o la ai hoc quoc gia San Marcos. ay cung la ai hoc au tien toan chau My. Vua Francisco de Toledo du nhap Phap toa va cong bo nhieu luat le trong o co luat giam viec lao ong cng bach gay thiet hai cho tho dan. Nha vua cai tien nen an ninh, cho xay cac phao ai va cau cong, cung nh thanh lap quan oi bien nam la ham oi chong lai quan cp bien.

C iem truyen giao au tien cua dong Ten c thanh lap nam 1609 vi muc ch van minh hoa tho dan ban x, nhng vai vung b ngi Bo ao Nha chiem ong. Ngi Tay Ban Nha khong thanh cong trong viec ngan chan s banh trng cua ngi Bo ao Nha. Nam 1628 mot toan quan tham hiem Bo ao Nha tan pha bnh a mot c iem truyen giao Tay Ban Nha va bat gi 60,000 tho dan.

Nhieu pho vng noi tiep nhau cai tr Peru. Nam 1750 thoa hiep Madrid nhng mot phan ln vng quoc Peru cho Bo ao Nha. Nam 1776 pho vng quoc Rio de la Plata c thanh lap bao gom Argentina, Bolivia, Paraguay va Uruguay ngay nay. Viec thanh lap hai pho vng quoc giam tam quan trong cua Lima va di chuyen phan ln cac sinh hoat thng mai ve Caracas va Buenos Aires, cung nh giam viec san xuat vai voc t si va khai thac quang mo. Trong the ky XVIII tho dan Inca a noi loan 14 lan chong lai chnh quyen thc dan. Hai cuoc noi loan ln nhat do Juan Santos Atahualpa cam au nam 1742 va do Tupac Amaru II lanh ao nam 1780 vi ao quan 90.000 tho dan, nhng a b bop nghet trong mau la. Cuoc noi loan cua dan chung cac tnh Castiglia ben Paraguay bat au nam 1721 va ket thuc nam 1734. Ngi Tay Ban Nha truc xuat cac tu s dong Ten khoi cac vng quoc nam 1767. Vao nam 1814 cac tho dan phat ong phong trao oc lap nhng cung b dep tan.

Ngay 28 thang 7 nam 1821 tng Jose de San Martin thong lanh cuoc vien chinh giai phong Peru t Chile sang, va tuyen bo Peru oc lap. Nhng tnh hnh van bat on. Nam 1824 di quyen ch huy cua ong Simon Bolivar quan oi cua vng quoc Peru mi vnh vien thua tran. Quan oi Tay Ban Nha b anh bai trong tran chien tai Ayacucho. Chien tranh oc lap Peru la mot trong cac cuoc chien bat au t nam 1808 va ket thuc nam 1829. Sau khi Peru oc lap ti lt cac quoc gia khac cua chau My Latinh. Tien trnh nay xay ra gia cac nam 1811-1903.

Thi gian sau oc lap a rat hon loan vi cac cuoc chien tranh gianh quyen bnh va cac cuoc ao chanh cua quan oi. Vao hau ban the ky XVIII lan song di c khien cho nhieu ngoi dan Au chau tm en Peru sinh song trong o co 100,000 ngi Y. Gia cac nam 1980-2000 chnh quyen Peru phai ng au vi hai lc lng vu trang la cac phien quan Con ng sang do Abimael Guzman lanh ao theo t tng cach mang cua Mao Trach ong, va phong trao cach mang Tupac Amaru do Victor Polay Campos cam au. Uy ban s that va hoa giai thanh lap nam 2000 cho biet cuoc noi chien a khien cho 70,000 ngi chet, a so trong cac vung nui Andine va gia tho dan Quechua.

Nam 1990 ong Albero Fujimori c bau lam tong thong, nhng hai nam sau ong giai tan quoc hoi va ra lenh thiet quan luat. Nam 1993 ong thay oi Hien phap cho phep ng c hai nhiem ky lien tiep. Nam 1995 ong tai ac c tong thong va phai ung au vi chien tranh bien gii vi Ecuador. Chien tranh ket thuc vi thoa hiep hoa bnh nam 1998. Nam 2000 ong lai thang c, nhng b to cao gian lan va dnh lu vao cac vu gian tham hoi lo. Vao thang 11 nam 2000 trong chuyen i sang Brunei e tham d hoi ngh thng nh APEC ong a t y lu vong tai Nhat Ban va t chc. Nam 2002 ong Alejandro Toleda Manrique c bau lam tong thong. Trong cuoc bau c nam 2006 ong Alan Garcia thuoc ang xa hoi dan chu trung c.

Giao Hoi Cong Giao Peru hien co 58 Giam Muc, 3,361 linh muc, 55 Pho te, 587 tieu chung sinh, 1,539 ai chung sinh, 422 tu huynh, 5,568 n tu, 179 thanh vien tu hoi i, 11,120 tha sai giao dan va 51,367 giao ly vien. Tnh trung bnh moi linh muc phai trong coi hn 8,300 giao dan. Giao Hoi ieu khien 995 trng tieu hoc vi hn 248,000 hoc sinh, 524 trng trung hoc vi hn 196,000 hoc sinh, 90 trng cao hoc va ai hoc vi gan 59,000 sinh vien. Ngoai ra Giao Hoi cung ieu hanh 38 nha thng, 323 tram y te, 4 trung tam phong cui, 90 nha dng lao, 244 trai mo coi, 145 van phong co van gia nh, 36 trung tam giao duc cai huan va 581 c s bac ai xa hoi.

Trong chuyen vieng mo hai thanh Tong o Phero Phaolo va tham Toa Thanh hoi thang 5 nam 2017 c Cha Salvador Pinheiro Carcia Calderon, Tong Giam Muc Ayacuhco, kiem chu tch Hoi ong Giam Muc Peru, cho biet hien nay at nc va Giao Hoi Peru ang phai oi pho vi nhieu kho khan kinh te, xa hoi, luan ly ao c va ton giao. Trong cuoc phong van danh cho chng trnh Tay Ban Nha ai Vaticang c Cha cho biet at nc Peru a trai qua cac thi iem kho khan, co rat nhieu bat an, v cac gii chc chnh tr dan s b dan chung to cao gian tham hoi lo, nhieu thien tai va hien tng Ninho, nhat la tai mien bac. Dan chung rat that vong va au kho. Nhng ho tin ni Chua Giesu va yeu men tin tng Giao Hoi. Ly do v Giao Hoi rat c ngi dan tin cay, mac dau co cac ban cung, yeu uoi va lam loi cua mnh. Peru ang phai trai qua mot cuoc khung hoang kinh te rat tram trong, nhng cung co cuoc khung hoang luan ly ao c na vi s thieu vang gia nh, nhieu ba me b bo ri phai mot mnh nuoi day con cai. Te hai hn na la co nhieu gii chc chnh tr muon bt mieng Giao Hoi khong cho len tieng ve cac van e gia nh va giao duc. Mot vai ng con co vo viec chap nhan y thc he giong va hon nhan ong phai. Hien tng cac giao phai lan tran tai nhng ni ni khong co s hien dien cua Giao Hoi cung gay au lo. Ban au ho loi cuon dan chung vi cac c ch gan gui yeu thng, nhng sau o la cac ph bang gii lanh ao Giao Hoi cong giao va bai bac cac anh tng ao.

oi khi chnh gii truyen thong boi nho uy tn Giao Hoi bang cach phong ai tin tc, khi lai cac vet thng qua kh lien quan ti vai gng mu gng xau au dam, tao ra cac to cao mi va cac cuoc ieu tra mi, lam cho Giao Hoi rat au kho. Can hoat ong nhieu hn e la cac muc t nh long Chua mong muon. Nhng cac vu lam dung tnh duc trong long to chc "Lien i cua cuoc song kito" cung la mot cuoc thanh tay e Giao Hoi biet nhay cam hn, chan thanh hn, gan gui vi nhng ngi can c tr giup hn, cung nh san soc cac n goi nhieu hn.

That the v Giao Hoi Peru ang ng trc hien tng n goi linh muc tu s giam sut rat nhieu. Ca khi Giao Hoi no lc hoat ong trong cac gia nh va trong cac trng hoc, nhng khong co nhieu ket qua. Trong vung cua c Cha 70 tren 100 a tre khong co gia nh, khong co cuoc song gia nh. V the ay la mot lanh vc muc vu kho khan. c Cha noi: chung toi can cau xin Chua soi sang cho thay au la nh cao, can lam viec cho nao e kiem ra n goi. Co le ngay nay gii tre gion mong hn, co nhieu vien tng cho cuoc song cua ho hn. Va gia nh cung khong tr giup ho trong ngha nay. Rieng oi vi giao dan chung toi ang phai tra n v khuynh hng duy giao s cua mnh, v a oc quyen trong rat nhieu lanh vc va sinh hoat ang ly ra la nhiem vu cua giao dan, va a khong biet huan luyen va chuan b giao dan am trach cac nhiem vu o.

Trong bai phong van c Cha chu tch Hoi ong Giam Muc Peru cung e cap ti cac tai ng thien nhien nh lu lut tai mien bac Peru. Cho du a nhan c nhieu lien i va tr giup tren bnh dien quoc gia va quoc te, nhng can phai san soc thien nhien nhieu hn va lien i vc cac anh ch em ngheo tung. Ngoai ra con co van e cua vung Amazzonia ni co ti 60% at ai cua Peru. S kien xa xoi cach tr, t tai lc, dan chung song co lap a khien cho Giao Hoi quay lng lai vi ngi dan trong vung Amazzonia. Co 8 Giam Muc giam quan tong toa lam viec trong vung at rong menh mong nay, la ni co nhieu quang mo va viec khai thac rat vo trat t. Ngay t au cac Giam Muc a len tieng va chnh Hoi ong Giam Muc cung a rat chu y ti thc tai nay va can thiep e cac anh ch em tho dan khong b khai thac boc lot bi ky nghe trong cao su. Ca ngay nay na Giao Hoi van keu goi ton trong thien nhien trong cac vung khai thac quang mo, v no lien quan ti van e moi sinh, xa hoi, va sc khoe cua dan chung.

S kien Peru gom nhieu vung khac nhau nen 45 giao phan trong cac vung co cac tiet nhp sinh hoat khac nhau. Tong giao phan Lima co hai giao phan trc thuoc mot cach Lima 5 gi du hanh, mot cach Lima 16 gi du hanh. Mot chng trnh chung toan quoc la ieu kho thc hien. Nhng van phong tong th ky van no lc hoat ong vi cac uy ban va cac cuoc hop nh ky.

 

Linh Tien Khai

(Radio Vatican)

 


Back to Vietnamese Missionaries in Asia Home Page