Tham canh cua ngi dan Yemen

trong cuoc noi chien

 

Tham canh cua ngi dan Yemen trong cuoc noi chien.

Yemen (Vat. 3-01-2018) - T hai nam qua Yemen a ri vao mot cuoc noi chien am mau gia phien quan Huthi va quan oi chnh phu khien cho hn 16,000 ngi chet, 40,000 ngi b thng va hn 3.1 trieu ngi phai tan c tranh bom an, oi khat va benh tat, nhat la benh dch ta. To chc OMS cho biet hien co khoang na trieu trng hp lay benh dch ta, va nan oi ang e doa tram trong 7 trieu dan, trong o co hn 2 trieu tre em thieu dinh dng tram trong.

Yemen rong hn 524,000 cay so vuong, co hn 24 trieu dan, hau het thuoc chung toc A rap, trong o co 93% la ngi Yemen, 3% la ngi Somali, 2% ngi Yemen goc Phi chau, va 1% ngi Au chau. ai a so dan Yemen theo Hoi giao Sunnt. Cong oan Do thai ky cu hang ngan nam tai Yemen a di c ve Israel hay sang Hoa Ky, ke t khi b lc lng hoi cuong tn Al Qaeda e doa.

e hieu ly do cuoc noi chien xau xe Yemen hien nay can phai ngc ve qua kh. T the ky XVI ti the ky XX Yemen a la phan cua e quoc Ottoman Tho Nh Ky, ca khi gii lanh ao cac vung noi a thuoc he phai Zaydt, la mot nhanh khac cua he phai Scit. Nam 1918 Bac Yemen c oc lap va nam 1968 tr thanh Cong hoa A rap Yemen. Trai lai Aden a b Anh quoc kiem soat t nam 1839 va a c oc lap nam 1967. Trong 30 nam hai vung b tach ri nhau: mien bac do ong Ali Abdullah Saleh cai tr, mien nam trai lai lien minh vi Lien Xo. Sau khi khoi ong Au sup o Yemen c thong nhat nam 1990 va do tong thong Saleh cai tr. Nhng nam 2012 gia Mua Xuan A rap cuon hut nhieu nc A rap hoi giao, ong a phai nhng quyen cho pho tong thong Abd Rabbih Mansur Hadi vi nhiem vu hng dan at nc trong hai nam cho ti cac cuoc bau c mi. Tuy nhien, ong Hadi a l la vi cac thanh phan Scit khien cho ho bat man. V lo s cac cuoc bau c co the la mot ao anh va khien cho tong thong Hadi keo dai quyen bnh them nhieu nam na, nen vao thang 2 nam 2015 nhom Scit vu trang Huthi phat xuat t mien bac tien chiem thu o Sanaa. Mot thang sau ong Hadi phai t chc va tron chay ve thanh pho Aden mien nam, la thanh pho ni ong a sinh trng ong thi la phao ai tai mien nam Yemen. Nhng tren ai truyen hnh ong a t choi mnh t chc va len an cuoc ao chanh.

The la Yemen b chia oi: mien bac vi cac ngi Scit pho chnh quyen cua ong Saleh co thu o la Sanaa, va mien nam co thu o la Aden, ni ong Hadi la tong thong duy nhat c Tay Phng va Lien Hiep Quoc tha nhan.

Ngay 25 thang gieng nam 2017 e chan ng sc tien quan cua ngi Huthi ung ho ong Saleh va a ong Hadi tr lai nam quyen, A Rap Saui a can thiep vi hang ngan binh s va 100 may bay chien au. Trong khi Hoa Ky cung cap tnh bao va yem tr phoi hp c cau. Ong Hadi ban au tron sang Riad, nhng sau o tr ve Aden.

Vao thang 3 nam 2015 chnh quyen Riad thanh lap Lien Minh A Rap gom cac quoc gia Sunnt bao gom ca Maroc, Ai Cap, Sudan, Giordania, Vng quoc A rap thong nhat, Kuweit, Bahrrain va Qatar. Ly do v A rap Saudi lo s Iran muon thah lap mot oi quan chien au nh a lam ben Libang, Iraq va Siria. Lien minh A Rap bat au cac cuoc doi bom hang loat lien tuc tai mien bac, ni co cac oan quan Huthi Scit chiem ong va c Iran yem tr. Tnh trang bao vay lien tuc nay a khien cho lien minh gia cac lc lng Huthi va nguyen tong thong Saleh tr thanh long leo hn, khien cho ong Saleh tm cach tron ra nc ngoai. Nhng ong a b cac ong minh Huthi bat va giet chet.

Trong cuoc chien tai Yemen mat tran pho Hadi khong hiep nhat nh co ve nh vay. Cac Vng quoc A rap canh tranh vi A rap Saudi, va nham ti mot loai bao ho tren mien nam Yemen. Va nh the ho ung ho cac cuoc bieu tnh chong Hadi va tao thuan tien cho viec chia cat Yemen. Ong Hadi cung to cao hoang than Mohammed bin Zayad la co thai o hanh x nh la mot ke xam lang, ch khong phai la mot ngi giai phong. Them vao o con co van e cua ngi di c t nan. Yemen a tr thanh mot can c cho nhng ai tron chay chien tranh va oi kho bang ngang qua trc khi en cac quoc gia giau vung Vnh.

Trong tnh hnh hon loan nay mien trung Yemen lai co cac nhom thanh chien hoi cuong tn Al Qaeda va Isis hoat ong trong cac lang mac, va ho to chc cac cuoc khung bo pha hoai.

Tuy nhien, gi ay A rap Saudi va Lien Minh cac nc A rap khac nhan ra rang ho a ri vao bay sap cua mot cuoc chien lau dai, kho khan va ton kem vi cac vu doi bom va khong tac. Ca trong hoang gia A rap Saui cung co ngi phe bnh viec xen mnh vao cuoc chien qua mac mo nay, v no khien cho A Rap Saudi ton moi thang 9 ty my kim.

Cac vu oanh kch a tiep dien ca trong ngay le Giang Sinh, khien cho hang chuc ngui thiet mang, va pha huy cac trng hoc, nha may, nha thng, benh xa va ca cac trai t nan na.

Chien tranh loan lac, ngheo oi va cham tien a khien cho ngi dan Yemen lam canh sc khoe yeu kem. Nam 2016 ong Ban Ki Moon Tong th ky Lien Hiep Quoc a tuyen bo ve tnh hnh Siria rang:"Cai chet v oi c dung nh kh gii la mot toi pham chien tranh". Nhng truc nan oi cua ngi dan Yemen Lien Hiep Quoc a khong co cung lap trng oi vi chien tranh Yemen. A Rap Saudi a khong b trng phat v cac cuoc doi bom. Te hai hn na A Rap Saui a luon luon chong lai viec thanh lap mot hanh lang nhan ao e tr giup thng dan Yemen ang gap oi kho va thieu thon moi s. Trai lai, ngi ta ang dung oi khat va benh dch ta nh kh gii thuyet phuc cac lc lng phien quan Huthi nhng bo, xet v va cac cuoc doi bom thu o Sanaa cho ti nay a khong at cac ket qua mong muon.

Chien tranh Yemen la mot van mi trong ban c cua Vung Trung ong. Phien quan Huthi kiem soat thu o Sanaa la ngi hoi Scit nh Iran, va la cac ong minh lch s cua Nga va cua che o cua tong thong Al Assad ben Siria. Hai nc nay lai la khach hanh mua kh gii cua Nga t bao thap nien qua. Trong khi phan con lai cua vung Trung ong bao gom ca cac lc lng Isis theo he phai Sunnt. Chien thang cac phien quan Huthi tai Yemen oi vi Hoa Ky va A rap Saudi co ngha la lam suy yeu Iran, ke thu ln cua ca hai nc. That ra, chien tranh Yemen khong ch la noi chien, ma no con la chien tranh gia A rap Saudi va Iran, gia he phai Sunnt va he phai Scit, va trong ngha rong hn gia Nga va Hoa Ky. Va cac nan nhan khong ch la cac chien binh gia hai phe lam chien, nhng a so con la cac thng dan vo toi, ngi gia va tre em.

Uy ban quoc te cua to chc Hong Thap T cho biet hien tai Yemen a c hn 2,200 ngi chet v dch ta, va co ti mot trieu ngi b lay benh. ay la mot benh dch tram trong nhat tren the gii. Ngoai ra 80% dan thieu thc pham, xang dau, nc uong va cac dch vu y te toi thieu. Viec A Rap Saudi cam van khong cho m hanh lang nhan ao cu tr ngi dan Yemen t au thang 11 nam 2017 a khien cho tnh hnh toi te them. Hoi thang 6 nam 2017 ch noi trong mot tuan a co ti 50,000 trng hp lay benh trong 22 tren 23 tnh tai Yemen. To chc OMS bao ong rang vao thang 3 nam 2018 khi mua ma bat au, benh dch se lan nhanh hn na. V the, can phai ap lc lam sao e chnh quyen A rap Saudi cho phep m hanh lang nhan ao e tiep te lng thc va thuoc men cho dan chung. Bac s Marc Poncin, phoi hp vien cua to chc Cac bac s khong bien gii, cho biet vi khuan dch ta tai Yemen rat khoe co sc khang c va song sot trong nc trong mot thi gian rat lau, va co the lay lan kha nhanh khi tnh hnh thuan tien hn.

To chc UNICEF cung bao ong tnh trang khung hoang nhan ao tai Yemen. Viec cam nhap cang xang dau khien cho Yemen thieu nhu yeu pham, vat gia leo thang, thieu nc trong lanh e uong, va khien cho 3 trieu ngi, trong o phan na la tre, em co nguy c b chet, v thieu dinh dng va cac san soc y te toi thieu. Trong 2 trieu trng hp b tieu chay va tho ta co hn 250,000 tre em di 5 tuoi. Co gan 600,000 tre em b thieu dinh dng tram trong ang chong choi vi cai chet. Ngay 20 thang 12 nam 2017 mot chiec may bay cua UNICEF a ap xuong san bay Sanaa mang theo 6 trieu mui thuoc chch nga dch ta cho tre em va ngi ln. Sau 1,000 ngay ke t khi chien tranh bung no, Yemen ang trai qua cuoc khung hoang nhan ao te hai nhat tren the gii. To chc UNICEF tai keu goi cac phe lam chien cho phep m mot hanh lang nhan ao tren toan nc, m cac hai cang va san bay e cho viec van chuyen cac o cu tr co the ti de dang vi dan chung, ac biet e cu song cac tre em la tng lai cua at nc nay. a co hang ngan tre em b chet v thieu dinh dng va b cac benh co the thay trc va cha c nh benh tho ta.

Hien co 4.5 trieu tre em va phu n mang thai hay ang nuoi con b thieu dinh dng. Cung co hang ngan tre em b thng tch tan tat v bom an ri tren nha ca, trng hoc cua cac em. Cho ti nay a co 15,000 vu khong tap bo bom va oanh kch cac thanh pho. 92% cac ngi b thng la thng dan, trong o co nhieu tre em.

Ong Tamer Kirolos, giam oc to chc Cu Tre Em tai Yemen, nhan nh rang: ng trc noi kho au to ln nay cua ngi dan Yemen, s bat ong cua cong ong quoc te, hay s bat lc khong cham dt c noi kho au cua cac tre em, that la ieu nhuc nha ang xau ho. Neu chien tranh tiep dien, se co 50,000 tre em b chet. Chung toi a trong thay cac thng dan b giet, cac trng hoc va nha thng b bo bom, va cac dch vu san soc y te b han che. Moi ngay co hang tram ba me khoc con b chet. Nhng cai chet nay vo ly khong the hieu uc, trong khi co nhieu thung lng thc va thuoc men cho cac tre em b chan Aden v cac ng giao thong b ong.

 

Linh Tien Khai

(Radio Vatican)

 


Back to Vietnamese Missionaries in Asia Home Page