Tom lc Lch s ao Hoi

 

Tom lc Lch s ao Hoi.

A Rap (VietCatholic News 29-01-2015) - Trong lch s the gii, cha tng co mot ton giao nao banh trng mot cach manh me va nhanh chong cho bang ao Hoi. T mot nhom ngi du muc song trong mot oc ao heo hut gia sa mac Syro-Arabia a mau chong bien thanh nhng con ngi ay quyen lc tung hoanh t Can ong en Au Chau va t Bac Phi en tan cac nc Chau A:

- Ch trong vong 10 nam ke t ngay giao chu Muhammad qua i (632-642) quan Hoi Giao A Rap a chiem tron ban ao Arabia (rong gap 8 lan Viet Nam), chiem Iraq, Syria, Palestine, Ai Cap va pha Tay nc Iran.

- Trong 2 nam (648-649), quan Hoi chiem Carthage, Tunisia.

Mot ieu lam cho ca the gii kinh ngac la lan au tien ngi A Rap chiem mot nc Au Chau, o la Hy Lap.

- Tha thang xong len, ngi Hoi Giao A Rap m cuoc chien tranh anh Tay Ban Nha. Sau 5 nam, ngi Hoi chien thang a chiem tron nc Au Chau rong ln va noi tieng sung ao Cong Giao nhat thi bay gi.

- Nam 712, quan Hoi Giao chiem tron Iran (Ba T) va dung nc nay lam ban ap tien quan anh chiem cac nc Trung A pha nam nc Nga, chiem vung Bac An rong ln (nay la Pakistan va Afganistan) va xam nhap pha Tay Trung Quoc - Quan Hoi b quan nha ng chan lai tai song Talas nen phai rut ve Trung A.

S xuat hien va banh trng cua ao Hoi trong the ky 7 hung bao d doi nh cn gio xoay (tornado) khien cho ca the gii phai kinh hoang.

Chung ta th tm hieu nhng nguyen nhan nao a khien cho ao Hoi co the banh trng vi toc o vu bao nh vay. Cac s gia a phan tch 3 nguyen nhan sau ay:

Nguyen nhan 1: Qua nhieu ngan nam song tren cac canh ong co sa mac Syro-Arabia, kiep song lang thang cua nhng ngi A Rap cang ngay cang tr nen kho khan v at ai ngay cang tr nen kho can. T the ky 6, bo lac Quraysh (to tien cua Muhammad) co sang kien bo nghe du muc e chuyen han sang nghe thng mai. Ho to chc cac cuoc i buon ng xa vi nhng oan l hanh (caravans) gom hang tram ngi va rat nhieu nga, lac a e ch hang hoa lng thc, leu vai, vu kh... Dan dan, th trng ngay cang c m rong, nhu cau thng mai gia tang, nhng oan l hanh co the gia tang len ti nhieu ngan ngi.

Do nhu cau t ve, moi ngi trong oan l hanh eu phai hoc ci nga, ci lac a, luyen tap s dung cac th vu kh nh gm giao cung ten, ke ca vo thuat va chien thuat quan s. Ngoai ra, ho hoc noi nhieu ngoai ng, hoc ca a ly va phong tuc tap quan cua cac nc lan can e gia tang kha nang giao dch thng mai. Trai qua nhieu thap nien, nhng thng gia (traders) A Rap tr thanh nhng ngi a tai, a nang va a hieu. Ho chang nhng la nhng thng gia ranh nghe ma con la nhng quan nhan thien chien, ky luat va con la nhng ngi lanh ao quan chung.

Vao au the ky 7, Mecca la thu phu cua nhng ngi Quraysh a tr nen mot trung tam thng mai ln nhat tai Trung ong. Nhng ngi Quraysh khong con co dang dap que mua ngheo kho cua the ky trc na trai lai ho a tr thanh nhng ngi van minh giau co. ieu o lam cho nhieu bo lac A Rap khac phai them muon va co gang noi theo. Mot trong nhng bo lac noi tieng hung d la bo lac Bedouins bat chc bo lac Quraysh a bo nghe du muc va tham gia vao cac oan caravanscua Mecca.

Vao gia the ky 7, gap c hoi ao Hoi phat trien, cac bo lac A Rap, nhat la Quraysh va Bedouin, a no nc nhap cuoc dung ton giao lam phng tien banh trng lanh tho e thay oi moi trng song tai ban ao A Rap qua can coi.

Nguyen nhan 2: T the ky 4 en the ky 7, toan vung Trung ong va Bac Phi b hai e quoc Byzantine va Sassanian thay phien nhau thong tr. e quoc Byzantine la hau than cua e quoc La Ma, c ai e Constantine thanh lap nam 330, at thu phu tai hai cang Byzantine cua Hy Lap. T i Constantine (the ky 4) en i hoang e cuoi cung cua e quoc Byzantine vao gia the ky 15, tat ca eu la nhng hoang e theo Ki To Giao ong Phng (Eastern Christian Church) sau nay tr thanh Chnh Thong Giao. e Quoc Sassanian la e quoc Ba T, ton tai 427 nam (t nam 224 en 651). Cac hoang e cua e quoc Sassanian eu theo ao Hoa Giao (Zoroastrianism). Ca hai e quoc noi tren anh nhau lien mien suot 4 the ky, en au the ky 7 th ca hai e quoc nay eu b kiet que tao nen mot khoang trong quyen lc (a power vacuum) tai Trung ong va Bac Phi. Do o, nhng oan k binh cua Hoi Giao A Rap a tien vao lanh tho cua ca hai e quoc nay nh tien vao cho khong ngi.

Nguyen nhan 3: Giao ly ao Hoi la san pham cua ngi A Rap nen c ngi A Rap on nhan mot cach de dang va t nhien. T thi xa xa, ngi A Rap a chap nhan niem tin cua Abraham, ngha la tin co Thien Chua (tieng A Rap goi la Allah) tin co Thien ang, Hoa nguc, tin co cac thien than v.v... Cho nen ngi A Rap khong coi Hoi Giao nh mot ao ngoai lai ma la ao co truyen cua dan toc. Van th trong kinh Koran oi vi ngi A Rap la nhng ang th van tuyet tac. Moi khi ho oc kinh Koran la mot dp ho ngam th, ho cam thay nhng van th o rat hap dan v rat hp vi khieu tham my van chng cua ho. Y niem thanh chien (Jihad) va y niem t ao (martyrdom) hoan toan phu hp vi tam ly von hung bao cua ngi A Rap v ho rat quen thuoc vi cuoc song ay bat trac tai sa mac. Kinh Koran mo ta thien ang rat hap dan oi vi cac chien binh tre tuoi: Sau khi chet tran, c coi nh t ao, se c Chua cho len thien ang e hng u lac thu cho en muon i. Lac thu oc ao nhat ma ch ao Hoi mi co, o la nhng ngi chet tran hoac t ao eu c nhng co gai trinh tuyet ep on tiep va phuc vu lac thu tnh duc cho en muon i v moi ngi thien ang eu tre mai khong gia! Niem tin ac biet nay a la mot yeu to tam ly quan trong khien cho nhng ngi lnh Hoi Giao tr thanh nhng chien s rat dung cam trong cac cuoc thanh chien. Ch v cuong tn, nhng oan quan Hoi Giao a lap nen nhng chien cong oanh liet nh nhng ky tch vt xa s d tng cua moi ngi.

Nhng cuoc chien tranh m rong nc Chua cua Hoi Giao (Kingdom of Allah) t ngay lap ao ti nay co the c chia ra lam hai thi ky:

- Thi ky I- t the ky 7 en the ky 13: ao Hoi banh trng va phat trien tao thanh mot so quoc gia theo ao Hoi, ng au cong ong Hoi Giao la mot v vua c goi la Caliph, co ngha la "ngi ke v giao chu Muhammad ve phng dien the quyen ". Xin ghi them ay la ao Hoi tin giao chu Muhammad la thien s cuoi cung cua Allah cho nen khong mot ai co quyen t xng la ke tha ke cua Ngai ve phng dien than quyen.

- Thi ky II- t the ky 13 en the ky 20: Do nhng bien co ac biet cua the gii a a en s hnh thanh ba e quoc Hoi Giao. Trc het la s xam lang cua quan Mong Co chiem cac nc Trung ong va sau o chiem cac nc Bac An va nhieu nc A Chau khac tao thanh mot e quoc Mong Co rong ln. T cuoi the ky 13, nhieu hoang e Mong Co theo ao Hoi a tao nen e quoc Hoi Giao Mughul (do ch Mongol ma ra). Trong the ky 15, tai Au Chau, ngi Tho Nh Ky Hoi Giao che ra thuoc sung va lap ra binh chung phao binh au tien tren the gii. Da vao sc manh quan s, ngi Tho Hoi Giao xua quan anh chiem nhieu nc tren ca 3 luc a Au, A, Phi va lap nen e quoc Ottoman. Cuoi cung, dan toc Azerbaizan tay nam bien Caspian bong nhien tr nen hung manh vao au the ky 16, cat quan anh chiem nhieu nc Au Chau va Trung ong tao thanh e quoc Safavids theo giao phai Shiite.

I. Thi Ky Cai tr Cua Cac Caliphs (The Caliphate Rulers)

Bon ngi ke v au tien cua Muhammad (632-661):

Danh t Hoi Giao A Rap goi chung ca bon v tha ke au tien cua giao chu Muhammad la Rashidun - Ho c coi la 4 tru cot cua Hoi Giao trong thi ky s khai. Ho a lan lt thay the nhau trong 29 nam ke t khi Muhammad qua i, nhng nhng viec lam cua ho a co nhng anh hng het sc ln lao cho s ton vong cua ao Hoi. Bon v o la : Abu Bakr, Umar Khattab, Uthman Affan va Ali Talib.

1. Abu Bakr (632-634). Sau khi Muhammad qua i, cong ong Hoi Giao non tre lam vao tnh trang hon loan v khong co lanh ao. Khong mot ai c a so tn o Hoi Giao tn nhiem bau len lam ngui ke v Muhammad. Trc tnh the be tac o, Abu Bakr t ong ng len danh quyen lanh ao. Ong la mot thng gia giau co va co uy tn bac nhat Mecca. Ong a nghiem khac ra 2 lenh cam khan cap e bao ve ao Hoi va cong ong Hoi Giao:

- Tuyet oi cam khong mot tn o nao c ri bo cong ong Hoi Giao (Islamic confederacy)

- Khong mot ai c t xng la tien tri v Muhammad la v tien tri cuoi cung cua Thien Chua tren the gian nay.

Abu Bakr a mau chong pha tan cac am mu chia re cong ong Hoi Giao va ch sau 2 nam, toan ban ao A Rap a theo ao Hoi. Ban ao A Rap rat rong ln, (gap 8 lan dien tch Viet Nam) hien c chia thanh nhieu quoc gia oc lap: Saudi Arabia, Yemen, Quatar, Omar va Emerite.

2. Umar Khattab (634-644). Sau khi Abu Bakr qua i, Umar c bau lam ngi ke v (Caliph) cai quan ca mot cong ong Hoi Giao rong ln tren toan ban ao A Rap.

Umar la mot thien tai quan s kiet xuat trong lch s Hoi Giao. Ong a ban hanh tren toan lanh tho A Rap nhng bien phap sau ay:

- e bao toan lc lng Hoi Giao, cac bo lac trong Cong ong ao Hoi tuyet oi khong c anh nhau.

- Moi ngi nam gii trong cac bo lac tren lanh tho ban ao A Rap eu la cac binh s, tat ca eu c huan luyen quan s va c sap xep thanh cac n v quan oi. Umar t xng la "T lenh cua cac tn o" (The commander of the faithful). Sau hai nam huan luyen cac binh s va trang b vu kh ay u, Umar bat au m mang nc Chua bang sc manh quan s:

* Nam 636, Umar ch than ch huy quan Hoi Giao chiem Iraq va Syria.

* Nam 637, Umar chiem toan lanh tho cua e quoc Sassanian (Ba T) va chiem thanh pho ln nhat cua e quoc Byzantine la Anatolia.

* Nam 638, Umar xua quan chiem Palestine va thanh a Jerusalem.

* Nam 641, Umar chiem toan bo cac nc Bac Phi gom Ai Cap, Algeria, Tunisa va Maroc.

Mot ieu ang chu y la nhng oan quan Hoi Giao a tien chiem nhng vung at xa xoi thuoc nhieu hng khac nhau nhng v ch huy toi cao la Umar van at ban doanh Medina, mot oc ao trong sa mac Syro - Arabia. Ong ch huy cac oan quan Hoi Giao tren nhng sa ban va nhng ban o tai van phong cua ong. Di s lanh ao kiet xuat cua Umar trong 10 nam, Hoi Giao t mot giao phai nho sa mac a bien thanh mot e quoc rong ln. Cac tn o Hoi Giao cho o la mot phep la cua Allah, trong khi Au Chau bat au cam thay e ngai trc s ln manh cua mot ton giao mi.

Ho goi ao Hoi la "c tin cua bao lc" (A violent faith) hoac la mot "ton giao quan phiet" (a militaristic religion). Vao mot ngay nh menh trong thang 11 nam 644, trong khi Umar ang cau nguyen trong en th tai Medina th b mot tu binh ngi Ba T am chet.

3. Uthman (644-656). Uthman la canh tay mat va phuc vu di trng cua Umar 10 nam. Uthman a hoc hoi c nhieu kinh nghiem ve tai thao lc quan s cua ngi tien nhiem. Vao luc nay, Hoi Giao la mot quyen lc quan s ln trong vung v ho a tch thu c rat nhieu chien li pham quan s va tch luy c rat nhieu tai nguyen kinh te d tr tai cac vung chiem ong. Di s lanh ao tai ba cua Uthman trong 12 nam, quan Hoi a lap nen nhieu ky tch cha tng thay:

- Trc het, quan Hoi chiem Hy Lap va nhieu nc pha ong a Trung Hai.

- May nam sau, mot canh quan tien ve pha Tay chiem Libya.

- Mot canh quan khac tien ve pha ong chiem nc Au Chau Armenia, tien vao mien Caucase cua Nga. Trong khi o mot canh quan khac tran xuong pha nam anh chiem Bac An o (tc Afganistan va Pakistan ngay nay).

Ti luc nay, Hoi Giao a thanh mot e quoc menh mong keo dai t Au sang A ti Bac Phi. Nhng quan lnh A Rap Hoi Giao hau het eu a xa nha tren 10 nam, phan ong eu cam thay chan nan. Nhieu tng lanh Hoi Giao xa chu tng a qua lau nen cung mat i tnh than ban au.

Nam 656, mot nhom tng va binh s bat man a bat than tr ve Medina vay bat va giet chet Uthman tai cho. Nhom nay a Ali Talib len lam v Caliph th t cua Hoi Giao.

4. Ali Talib (656-662). Vu sat hai Uthman e a Ali len thay la mot bien co vo cung tai hai cho Hoi Giao trong suot nhieu the ky qua va co the con keo dai mai mai ve sau. Ali la em ho va ong thi la con re cua Muhammad. Khi va c bau len lam Caliph, Ali a gap phai s chong oi cua Muawiyah la ngi nha cua Uthman. Muawiyah luc o la quan toan quyen Hoi Giao cai tr Syria len tieng ch trch Ali a khong trng phat ke sat hai Uthman. Ali mang quan en anh Muawiyah nhng hai ben anh nhau kha lau khong phan thang bai nen phai ngng chien. Nam 662, Ali b am sat chet. Muawiyah t cho mnh la ngi ang nam quyen lc quan s manh nhat nen t xng la Caliph lanh ao cong ong Hoi Giao. Y t y di thu o Hoi Giao t Medina ve Damacus luc o la thu o cua Syria. Muawiyah m au cho mot trieu ai Hoi Giao keo dai ti 6 the ky. o la trieu ai Umayyad (Umayyad Dynasty) gom nhng v vua cai tr cac nc Hoi Giao, tat ca eu t xng la Caliph (661-1250). Do o, tat ca cac vua Hoi Giao thuoc trieu ai Umayyad eu c goi chung la "Caliphate Rulers", co ngha la cac nha lanh ao cong ong vi t cach la ngi ke v Muhammad.

Rieng ca nhan Muawiyah cai tr toan bo cong ong Hoi Giao rong ln trong 19 nam. Ong bien nhng ngi theo ong thanh mot giai cap qu toc mi, noi ung hn la mot giai cap thong tr (a ruling class). Chu thuyet cua Muawiyah la cai tr dan bang sc manh quan s (military aristocracy). Muawiyah chet v benh nam 680.

Trong thi gian o, nhng ngi Hoi Giao than Ali a lap ra mot giao phai mi la giao phai Shiite. So tn o Hoi Giao con lai c goi chung la Sunni, co ngha la a so. Nam 680, vua Yazid (con cua Muawiyah) en Medina chan bat con trai cua Ali la Husayn va giet nhieu ngi thuoc giao phai Shiite. Nam sau (681), Yazid mang quan tr lai Medina (ni cuoi cung cua Muhammad) tan pha va dm thanh pho thanh a nay trong bien mau. e tra thu, giao phai Shiite mang quan chiem thanh aMecca va tan pha nang ne thanh pho nay. T o en nay, trai qua tren 13 the ky, hai giao phai Sunni va Shiite thng xuyen xung ot nhau nhieu tran am mau. So ngi t tran ca hai ben co the len ti nhieu chuc trieu ngi. ay la mot tham hoa ln nhat trong lch s the gii Hoi Giao.

II. Thi Ky Cua Nhng e Quoc Hoi Giao - T The Ky 13 en The Ky 20

1. e Quoc Mughul :

Mughul la tieng phien am A Rap e goi ngi Mong Co (Mongol). Ngi sang lap e quoc Mong Co la Thanh Cat T Han (Genghis Khan 1162-1227). Thoat au ong thong nhat cac bo lac du muc Mong Co von co tai ci nga va ban cung. Sau o ong huan luyen va to chc ho thanh quan ngu va bien ho thanh nhng oan k binh bach chien bach thang. Vi oan quan hung manh nay, Thanh Cat T Han a lan lt anh chiem nhieu nc t A sang Au ti tan Trung ong va Phi Chau. Luat tac chien rat noi tieng cua Thanh Cat T Han la : He ti ni nao ngoan ngoan au hang th tha, bat c mot thanh pho hay lang mac nao chong c eu b pha bnh a va tat ca moi ngi dan khong ke gia tre ln be eu phai chet!

- Nam 1219, quan Mong Co cua Thanh Cat T Han anh chiem Tho Nh Ky. Vua Tho cung oan tuy tung bo chay b quan Mong Co truy kch qua Iran ti tan Azerbaizan th b bat. Quan Mong Co ti au eu e lai pha sau s o nat hoang tan.

- Nam 1231, hang loat cac thanh pho noi tieng cua Hoi Giao nh Baghdad, Bukhara, Damacus... eu b ot pha bnh a vi nhng xac chet la liet tren ng pho. Dan chung s hai lu lt keo nhau chay qua cac nc lan can.

- Nam 1255, Mong Co hoan thanh mot e quoc rong ln bao la bao gom Trung Quoc, Cao Ly, Ngoai Mong, hang chuc nc Trung A va Bac An o, Syria, Palestine, Tho Nh Ky.

Nhng mot bien co quan trong a xay ra cho ca Hoi Giao lan Mong Co, o la vao nam 1295, hoang e Mong Co Ghazan Khan theo ao Hoi thuoc giao phai Sunni. T o ve sau, cac hoang e Mong Co eu theo ao Hoi. Cang ve sau, cac quan va ca trieu nh Mong Co trong e quoc eu thanh nhng tn o Hoi Giao thanh tn. Cac hoc s Hoi Giao A Rap (Ulama) c trong dung, nhat la trong viec soan thao cac bo luat hnh s va dan s phong theo luat Hoi Giao Sharia.

Hoang e Mong Co Timur Lenk ong o tai Tho Nh Ky xua quan anh chiem Iran nam 1387, chiem hai cang Golden Horde cua Nga nam 1395, chiem An o nam 1398, tan pha thu o New Delhi va giet hang chuc ngan tu binh Hindu tai ay. Nam 1400,Timur chiem hai nc Iran va Iraq. Tai ay, Timur ra lenh tan sat hang trieu ngi thuoc giao phai Shiite. V qua say mau chien thang, nam 1404, Timur keo quan ngc ve pha Trung A roi vt bien gii tien anh vao pha Tay Trung Quoc. Cuoc chien keo dai qua nam sau, Trung Quoc phan cong giet quan Mong Co rat nhieu va ban than Timur cung b t tran trong nam 1405.

Nhng hoang e Mong Co ke tiep chu trong viec m rong e quoc Chau A:

- Nam 1478, e quoc Mughul chiem Indonesia va bien nc nay thanh nc Hoi Giao. Ngay nay, Indonesia la mot nc ong dan nhat cua the gii ao Hoi vi tren 200 trieu dan.

- T 1520 en 1837, e quoc Mughul cai tr toan An o. (An o mang ten Mughul Empire of India). Hoang e Mong Co ong o tai New Delhi. Nam 1643, hoang e Mong Co cho xay ngoi mo cua hoang hau ngoai o New Delhi rat noi tieng, o la ngoi mo Taj Mahal..

- Nam 1747, e quoc Mughul chiem Afganistan va cai tr nc nay 100 nam.

Nam 1831, ngi Anh chiem An o va cham dt e quoc Mughul tren luc a Chau A.

2. e quoc Ottoman (1289-1924)

Danh t Ottoman xuat phat t ten cua mot bo lac du muc la Osman pha tay Tho Nh Ky. Bo lac nay bat au khi binh t nam 1280. Ch trong 9 nam, ho chiem mot vung lanh tho rong ln gom co Tay Nam A Chau, ong Nam Au Chau va ong Bac Phi Chau. Ho goi e quoc cua ho la Ottoman. Nhng ngi lanh ao e quoc nay eu theo ao Hoi thuoc giao phai Sunni.Ho chang nhng noi tieng ve tai nang thao lc quan s ma con noi tieng ve kha nang chnh tr rat kheo leo cua ho. Nh vay, e quoc Ottoman a ton tai qua 7 the ky.

- Nam 1389, quan Ottoman chiem Albania va Kosovo, bien vung nay thanh nhng nc theo Hoi Giao.

- Nam 1444, quan Ottoman anh tan Thap T Quan cua giao hoang La Ma tai Bulgaria.

- Thang 4.1453, quan Hoi Giao Ottoman xoa so e quoc Byzantine, tc e quoc Ki To Giao ong Phng va chiem thu o cua e quoc nay la thanh pho Constantinople. iem son cua Ottoman la sau khi chiem Constantinople va nhieu lanh tho cua Byzantine, Ottoman cong bo chnh sach khoan dung ton giao oi vi Do Thai Giao va Ki To Giao. Nh vay, trong nhieu the ky sau, Ottoman a m rong thng mai vi cac nc Au Chau Ki To Giao va trong lanh tho e quoc khong co mot cuoc noi loan nao. Tuy nhien, oi vi giao phai Shiite, Ottoman co mot chnh sach quyet liet khong khoan nhng.

- Nam 1467, Ottoman cong bo thanh chien vi giao phai Shiite, cac tn o Shiite trong e quoc b lung giet.

- T 1467 en 1520, quan Ottoman tien chiem Syria, Ai Cap, Bac Phi va toan ban ao Arabia.

- T 1520 en 1534, quan Ottoman chiem Nam T va mot phan Au Chau ti thu o Vienne cua Ao.

- Nam 1606, Ottoman chiem Romania, Hungaria, Ba Lan va Tiep Khac. Ti luc nay, e quoc Ottoman tr thanh sieu cng quoc te (World Power).

T au the ky 19, cac cng quoc Au Chau (Anh, Phap, c) bat au xam chiem cac phan at cua Ottoman va don e quoc nay vao cho suy tan.

3. e quoc Safavids cua giao phai Shiite (1501-1779)

Thoat au Safavids la mot nhanh cua giao phai Shiite xuat phat tai nc Azerbaizan tay nam bien Caspian.

Nam 1501, lanh tu cua giao phai Safavids la Esmail khi binh chiem luon ca nc Azerbaizan. Esmail t xng la "Vua Hoi Giao" (Sha/Sultan) va ra lenh cho toan dan phai theo ao Hoi (giao phai Shiite). t lau sau, Esmail xua quan anh chiem cac nc lan can theo Chnh Thong Giao la Armenia, Georgia va vung nui Caucase cua Nga. Trong thi gian chiem ong, quan Hoi Safavids a giet hai rat nhieu ngi Chnh Thong Giao. Rieng tai Armenia, so tn o Chnh Thong Giao b giet len ti mot trieu ngi. Sau o quan Safavids chuyen qua pha ong tan cong thanh pho Anatolia e dan mat e quoc Ottoman theo giao phai Sunni. Trong khi o, mot nhom khac thuoc giao phai Shiite Ba T noi len cp chnh quyen cua giao phai Sunni. Nhom noi loan ra lenh cho ca nc Ba T phai theo Shiite, ai bat tuan lenh eu b giet. Tat ca cac hoc s (Ulamas) lanh ao giao phai Sunni eu b chem au, khong sot mot ai. Ke t o, nc Ba T (Iran) tr thanh mot quoc gia toan tong theo giao phai Shiite. Cac vua Hoi Giao Ba T c goi la SHA, va la vua va la giao chu, phan ong eu cc oan va hung d.

Phan ong cac hoc s Hoi Giao Ba T eu theo mon phai triet hoc than b (mystical philosophy) tom tat nh sau: "Chnh tr va ton giao la mot, khong the tach ri. Moi cai cach xa hoi khong the vt qua t tng ton giao".

Vi ban chat cuong tn cc oan co hu cua giao phai Shiite, nay lai co them chu thuyet than b cua cac Mullahs (hoc s) giao phai Shiite cang ngay cang tr nen cc oan nguy hiem. Ho luon luon co thai o bat khoan dung vi cac ton giao khac, nhat la oi vi giao phai Hoi Giao Sunni, chiem 80% dan so ao Hoi.

* * *

Nh a trnh bay tren ay, t the ky 13 en the ky 20, trong the gii Hoi Giao a xuat hien ba e quoc rieng biet va luon tranh chap vi nhau. Ca ba e quoc Hoi Giao a c thanh lap va suy tan vao nhng thi iem khac nhau:

- e quoc Mughul thanh lap au the ky 13, suy tan cuoi the ky 19.

- e quoc Ottoman thanh lap cuoi the ky 13, suy tan au the ky 20.

- e quoc Safavids thanh lap au the ky 16, suy tan trong the ky 18.

Nh vay, hai e quoc Hoi Giao ln manh nhat la Ottoman va Mughul a cung ton tai song hanh va chia nhau thong tr the gii Hoi Giao bao la trong 7 the ky. t nhat la trong 200 nam, t the ky 16 en the ky 18, ca ba e quoc Mughul, Ottoman va Safavids cung ton tai trong the gii ao Hoi (The Islamic World).

T the ky 18 tr i, cac nc Au Chau tr nen hung cng moi mat a ay lui cac e quoc Hoi Giao en cho suy tan. Khi au la nc Nga anh tan quan Ottoman vung Bien en nam 1774, chiem lai Armenia va vung nui Caucase. Nam 1792, Nga chiem Georgia va Romania t tay Ottoman.

au the ky 19, Nga chiem toan bo mien Trung A gom nhieu nc theo ao Hoi thuoc e quoc Mughul. (Sau Cuoc Cach Mang Thang Mi Nga nam 1917, cac nc Hoi Giao Trung A eu bien thanh cac tieu bang thuoc Lien Bang Xo Viet).

- Cung trong au the ky 19, Hoa Lan chiem Indonesia va Ma Lai. Anh chiem An o bao gom ca mot tieu luc a (sau 1947, An o b chia thanh nhieu nc: Pakistan, Bangladesh, Tch Lan va An o).

- Cuoi the ky 19, Anh chiem Ai Cap va Sudan. Phap chiem Algeria, Tunisia va Maroc.

- au the ky 20, Y chiem Lybia. Anh va Phap chiem Palestine, Jordan, Iraq, Syria va Liban.

Tom lai, t au the ky 20, ch ngoai tr mot nc duy nhat la Tho Nh Ky, con lai toan bo the gii Hoi Giao eu tr thanh nhng thuoc a cua chu ngha thc dan Au Chau.

Lch s banh trng va phat trien cua ao Hoi luon luon gan lien vi chien tranh va bao lc. V the ao Hoi noi tieng la "ton giao cua li gm" (Religion of Sword) hoac "ton giao quan phiet" (Militaristic Religion). Kinh Thanh Koran cua Hoi Giao c goi la "Cuon sach cua t than" (The Book of Death) va c tin Hoi Giao la: "c tin hung bao" (a violent faith). Trong hn mot the ky qua, the gii Hoi Giao a b Tay Phung don vao the suy kiet moi mat. Ho khong con con ng nao khac hn la thc hien chu ngha khung bo. Ve hnh thc th ngay nay chien tranh co khac vi ngay xa, nhng ve thc chat th chu ngha khung bo cung la mot hnh thai cua chien tranh va bao lc. Ch khac mot ieu: chu ngha khung bo la hnh thai chien tranh cua nhng ke a b don vao the yeu nhng buoc phai chien au vi ke thu ln manh hn mnh e ton tai.

Nhn ve tng lai, chung ta kho oan c cuoc chien tranh khung bo se a nhan loai i ve au, nhng nhn ve qua kh chung ta phai cong nhan sc manh cua Hoi Giao a tao nen nhieu thanh tch quan trong:

- Trong the ky 7, Hoi Giao A Rap tieu diet e quoc Sassanian a tng lam ma lam gio Trung ong trong 10 the ky trc o.

- Trong the ky 15, Hoi Giao Tho Nh Ky tieu diet e quoc Ki To Giao Byzantine (hau than cua e quoc La Ma) chan ng s banh trng cua Ki To Giao xuong ban ao A Rap va Trung ong.

 

PHS News

 


Back to Vietnamese Missionaries in Asia Home Page